Các Trường Hợp Hủy Bản Án Sơ Thẩm Để Xét Xử Lại Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Chuyên khảo luật học phân tích Các trường hợp huỷ bản án sơ thẩm để xét xử lại của hội đồng phúc thẩm theo luật tố tụng hình sự, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Thị Cẩm Hường
• Người hướng dẫn: TS. Lê Huỳnh Tấn Duy
• Trường học: Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Các Trường Hợp Huỷ Bản Án Sơ Thẩm Để Xét Xử Lại Của Hội Đồng Phúc Thẩm Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TRƯỜNG HỢP HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM HỦY BẢN ÁN SƠ THẨM ĐỂ XÉT XỬ LẠI DO CÓ VI PHẠM NGHIÊM TRỌNG THỦ TỤC TỐ TỤNG TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM
• 1.1. Quy định của luật tố tụng hình sự về trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm
• 1.2. Thực tiễn Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm
• 1.3. Kiến nghị hướng dẫn áp dụng quy định của luật tố tụng hình sự về trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: TRƯỜNG HỢP HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM HỦY BẢN ÁN SƠ THẨM ĐỂ XÉT XỬ LẠI DO CÓ SAI LẦM NGHIÊM TRỌNG TRONG VIỆC ÁP DỤNG PHÁP LUẬT NHƯNG KHÔNG THUỘC TRƯỜNG HỢP SỬA BẢN ÁN
• 2.1. Quy định của luật tố tụng hình sự về trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật nhưng không thuộc trường hợp sửa bản án
• 2.2. Thực tiễn Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật nhưng không thuộc trường hợp sửa bản án
• 2.3. Kiến nghị hướng dẫn áp dụng quy định của luật tố tụng hình sự về trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật nhưng không thuộc trường hợp sửa bản án
• 2.4. Kết luận Chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hủy Bản Án Sơ Thẩm Để Xét Xử Lại Pháp Lý

Trong quá trình xét xử, việc đảm bảo tính chính xác và công bằng là tối quan trọng. Tuy nhiên, không phải lúc nào các bản án sơ thẩm cũng hoàn toàn đúng đắn. Sai sót có thể xảy ra, dẫn đến oan sai và ảnh hưởng tiêu cực đến quyền lợi của người tham gia tố tụng. Do đó, quy định về hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại đóng vai trò then chốt trong việc khắc phục sai phạm, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Đây là một trong những biện pháp quan trọng, góp phần khắc phục những sai phạm của cấp sơ thẩm và nhằm đảm bảo tính đúng đắn trong thực tiễn áp dụng pháp luật, phù hợp với định hướng cải cách tư pháp ở nước ta và xu thế phát triển chung của thời đại. Trường hợp hủy bản án sơ thẩm do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được kế thừa từ BLTTHS 2003 và được tách riêng thành một điểm độc lập của khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015.

1.1. Quy trình phúc thẩm và vai trò Hội đồng phúc thẩm

Quá trình xét xử phúc thẩm là giai đoạn quan trọng để xem xét lại tính đúng đắn của bản án sơ thẩm. Hội đồng phúc thẩm (HĐXXPT) có vai trò quyết định trong việc đánh giá lại chứng cứ, quy trình tố tụng và việc áp dụng pháp luật của cấp sơ thẩm. Quyền hạn của HĐXXPT bao gồm cả việc sửa, giữ nguyên hoặc hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại, nhằm đảm bảo không bỏ lọt tội phạm, tránh oan sai và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

1.2. Bản chất của Hủy Bản Án Sơ Thẩm trong Tố tụng hình sự

Việc hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại không chỉ là một thủ tục pháp lý đơn thuần, mà còn thể hiện sự kiểm tra, giám sát của cấp xét xử cao hơn đối với cấp xét xử thấp hơn. Mục đích chính là để đảm bảo quá trình tố tụng tuân thủ đúng quy định pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Việc hủy án để điều tra lại hay để xét xử lại phải dựa trên căn cứ pháp lý vững chắc, tránh lạm dụng, gây kéo dài vụ án và ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan.

II. Cách Xác Định Vi Phạm Tố Tụng Nghiêm Trọng Hướng Dẫn

Điểm c khoản 1 và điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 đều quy định “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng” là căn cứ để HĐXXPT hủy BAST. Tuy nhiên điểm c khoản 1 Điều 358 BLTTHS 2015 là vi phạm thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra, truy tố; điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 là vi phạm nghiêm trọng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm. Hậu quả của việc hủy BAST theo 02 căn cứ này cũng khác nhau, một là hủy BAST để điều tra lại, một là hủy BAST để xét xử lại. Khi HĐXXPT áp dụng điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 để hủy BAST xét xử lại thì phải nêu rõ vi phạm tố tụng của cấp sơ thẩm và vi phạm này xâm phạm đến quyền, lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng như thế nào hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật vụ án ra sao. Vấn đề mấu chốt trong quy định tại điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 là khái niệm và những dạng vi phạm được xem là “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng” làm căn cứ để HĐXXPT hủy BAST xét xử lại.

2.1. Khái niệm Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng theo luật

BLTTHS 2003 chưa đưa ra khái niệm cụ thể về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Tuy nhiên tại mục 4.4 Phần I Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP ngày 05/11/2004 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ ba “Xét xử sơ thẩm” của BLTTHS năm 2003 có giải thích: “Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là trường hợp BLTTHS quy định bắt buộc phải tiến hành hoặc tiến hành thủ tục đó, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng bỏ qua hoặc thực hiện không đúng, xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc làm cho việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện.”

2.2. Các yếu tố cấu thành một Vi phạm nghiêm trọng

Để xác định một vi phạm tố tụng là nghiêm trọng, cần xem xét các yếu tố sau: (1) Vi phạm đó có tính bắt buộc theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự; (2) Cơ quan hoặc người tiến hành tố tụng đã bỏ qua hoặc thực hiện không đúng thủ tục đó; (3) Vi phạm đó xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan của vụ án. Thiếu một trong các yếu tố này, vi phạm có thể không được coi là nghiêm trọng đến mức phải hủy bản án sơ thẩm.

III. Các Trường Hợp Hủy Án Sơ Thẩm Do Vi Phạm Tố Tụng

Các vi phạm tố tụng nghiêm trọng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm có thể dẫn đến việc HĐXXPT hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại rất đa dạng. Các vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm như: xét xử không đúng thành phần HĐXXST, việc thu thập, đánh giá chứng cứ không khách quan, toàn diện hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền bào chữa của bị cáo.

3.1. Thành Phần Hội Đồng Xét Xử Sơ Thẩm Không Đúng

Một trong những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là thành phần HĐXXST không đúng theo quy định của pháp luật. Ví dụ, vụ án hình sự xét xử bởi Hội thẩm nhân dân không đủ số lượng theo quy định, hoặc thẩm phán được phân công xét xử vụ án không đủ điều kiện theo luật định. Vi phạm này ảnh hưởng trực tiếp đến tính khách quan, công bằng của phiên tòa, là căn cứ để HĐXXPT hủy án.

3.2. Vi Phạm Quyền Bào Chữa Của Bị Cáo

Quyền bào chữa là một trong những quyền cơ bản của bị cáo trong tố tụng hình sự. Nếu trong quá trình xét xử sơ thẩm, bị cáo không được tạo điều kiện để thực hiện quyền này (ví dụ, không được mời luật sư, không được trình bày ý kiến, không được đối chất với nhân chứng...), đây là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, dẫn đến việc HĐXXPT hủy bản án sơ thẩm.

3.3. Thu thập Đánh giá Chứng Cứ không khách quan toàn diện

Việc thu thập, đánh giá chứng cứ phải tuân thủ theo quy định của BLTTHS, đảm bảo tính khách quan, toàn diện. Nếu tòa án sơ thẩm chỉ dựa vào một vài chứng cứ có lợi cho bên buộc tội, bỏ qua các chứng cứ gỡ tội cho bị cáo, hoặc sử dụng chứng cứ thu thập trái pháp luật, đây là vi phạm nghiêm trọng, có thể dẫn đến hủy án sơ thẩm.

IV. Sai Lầm Nghiêm Trọng Trong Áp Dụng Pháp Luật Cách Nhận Biết

Điểm đ khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 quy định về trường hợp hủy bản án sơ thẩm do có “sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật nhưng không thuộc trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm sửa bản án”. Quy định này nhằm khắc phục những sai sót mang tính chuyên môn, liên quan đến việc giải thích và áp dụng các quy phạm pháp luật hình sự, dân sự, hành chính... vào vụ án cụ thể. Việc xác định sai lầm này có nghiêm trọng hay không là một thách thức đối với HĐXXPT.

4.1. Thế nào là Sai Lầm Nghiêm Trọng Trong Áp Dụng

Một sai lầm trong áp dụng pháp luật được coi là nghiêm trọng khi nó dẫn đến việc xác định sai tội danh, sai khung hình phạt, hoặc ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan. Ví dụ, áp dụng điều luật không đúng với hành vi phạm tội, bỏ qua các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự, hoặc tính toán sai mức bồi thường thiệt hại.

4.2. Phân biệt Sai Lầm Có Thể Sửa và Sai Lầm Dẫn Đến Hủy Án

Không phải mọi sai lầm trong áp dụng pháp luật đều dẫn đến việc hủy bản án. Theo quy định của BLTTHS, nếu HĐXXPT có thể sửa chữa sai lầm đó mà không làm ảnh hưởng đến bản chất vụ án, không xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của các bên, thì HĐXXPT sẽ sửa bản án chứ không hủy. Ngược lại, nếu sai lầm quá lớn, không thể khắc phục bằng việc sửa chữa, thì buộc phải hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Quy Định Về Hủy Bản Án Sơ Thẩm

Để nâng cao hiệu quả và tính thống nhất trong việc áp dụng các quy định về hủy bản án sơ thẩm, cần có sự hoàn thiện hơn nữa trong hệ thống pháp luật. Điều này bao gồm việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, cụ thể hóa các khái niệm, tiêu chí đánh giá, và đưa ra các ví dụ minh họa để giúp các thẩm phán, kiểm sát viên áp dụng pháp luật một cách chính xác và hiệu quả.

5.1. Cần thiết ban hành hướng dẫn cụ thể hơn về quy trình

Cần có hướng dẫn cụ thể về quy trình xem xét, đánh giá các vi phạm tố tụng, sai sót trong áp dụng pháp luật, và căn cứ để quyết định hủy bản án sơ thẩm. Hướng dẫn này cần nêu rõ các bước tiến hành, các tài liệu cần thu thập, và các yếu tố cần xem xét để đảm bảo tính khách quan, minh bạch trong quá trình ra quyết định.

5.2. Tăng cường đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ

Để nâng cao trình độ chuyên môn và kỹ năng nghiệp vụ cho các thẩm phán, kiểm sát viên, cần tăng cường các khóa đào tạo, bồi dưỡng về pháp luật tố tụng hình sự, đặc biệt là các quy định mới được sửa đổi, bổ sung. Cần chú trọng đến việc trao đổi kinh nghiệm thực tiễn, phân tích các vụ án cụ thể để giúp cán bộ nắm vững kiến thức và kỹ năng áp dụng pháp luật.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Việc Hủy Bản Án Sơ Thẩm

Quy định về hủy bản án sơ thẩm là một công cụ quan trọng để đảm bảo tính công bằng, minh bạch trong hệ thống tư pháp hình sự. Việc áp dụng đúng đắn và hiệu quả các quy định này sẽ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, củng cố lòng tin của nhân dân vào hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, cần có sự nỗ lực không ngừng trong việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao trình độ chuyên môn của cán bộ, và tăng cường giám sát hoạt động xét xử.

6.1. Tầm quan trọng của sự thận trọng và trách nhiệm

Việc quyết định hủy bản án sơ thẩm là một quyết định quan trọng, có ảnh hưởng lớn đến quyền lợi của các bên liên quan. Do đó, HĐXXPT cần phải hết sức thận trọng, xem xét kỹ lưỡng mọi chứng cứ, tình tiết của vụ án, và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Quyết định hủy án phải dựa trên căn cứ vững chắc, tránh lạm dụng quyền hạn, gây ảnh hưởng đến uy tín của tòa án.

6.2. Hướng tới một hệ thống tư pháp công bằng minh bạch

Việc hoàn thiện và áp dụng hiệu quả các quy định về hủy bản án sơ thẩm là một bước tiến quan trọng hướng tới một hệ thống tư pháp công bằng, minh bạch. Một hệ thống tư pháp như vậy sẽ góp phần xây dựng một xã hội văn minh, thượng tôn pháp luật, nơi mọi người dân đều được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ ngày 01/12/2019 đến ngày 31/10/2020, theo thông báo rút kinh nghiệm của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh, Tòa án cấp phúc thẩm đã tuyên hủy và sửa 245 vụ án hình sự với 420 bị cáo, chiếm tới 81,9% tổng số bản án có sai sót phải xử lý lại. Thực trạng này phản ánh tính chất phức tạp và sự thiếu thống nhất khi áp dụng quy định hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại theo Điều 358 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung giải quyết những vướng mắc pháp lý nảy sinh từ 02 căn cứ quy định tại điểm b và điểm đ khoản 2 Điều 358 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015: trường hợp vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm và trường hợp có sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật nhưng không thuộc diện sửa bản án. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ nội hàm lý luận, phân tích thực trạng xét xử trên phạm vi cả nước trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2022, từ đó xây dựng hệ thống kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học giúp giảm thiểu khoảng 20% các quyết định hủy án thiếu căn cứ, rút ngắn từ 3 đến 6 tháng thời gian giải quyết các vụ án bị kéo dài qua nhiều cấp xét xử. Đồng thời, nghiên cứu củng cố niềm tin tư pháp của người dân đối với tính nghiêm minh của hệ thống Tòa án nhân dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 03 lý thuyết pháp lý trụ cột: Lý thuyết bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự, Học thuyết pháp chế xã hội chủ nghĩa và Lý thuyết về nguyên tắc hai cấp xét xử theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014. Các học thuyết này khẳng định phán quyết tư pháp phải cân bằng giữa việc đấu tranh phòng chống tội phạm và bảo vệ quyền bất khả xâm phạm của công dân.

Khung phân tích của đề tài vận hành dựa trên 04 khái niệm pháp lý then chốt được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015:

• Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng: Hành vi không thực hiện, thực hiện sai hoặc không đầy đủ trình tự luật định, dẫn đến "xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án" bị sai lệch theo điểm o khoản 1 Điều 4.
• Giai đoạn xét xử sơ thẩm: Khoảng thời gian tố tụng từ thời điểm Tòa án thụ lý hồ sơ vụ án cùng bản cáo trạng cho đến khi Hội đồng xét xử ban hành bản án hoặc quyết định sơ thẩm.
• Sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật: Việc lựa chọn không chính xác hoặc áp dụng sai quy phạm pháp luật nội dung dẫn đến phán quyết thiếu căn cứ, ảnh hưởng đến tính công bằng.
• Thẩm quyền xét xử phúc thẩm: Giới hạn và quyền hạn xử lý bản án của cấp phúc thẩm theo quy định tại Điều 345, Điều 357 và Điều 358.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp gồm hơn 30 văn bản quy phạm pháp luật cùng 50 bản án hình sự phúc thẩm được ban hành từ năm 2018 đến năm 2022 tại các Tòa án nhân dân cấp cao và Tòa án nhân dân cấp tỉnh trên cả nước. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 50 hồ sơ vụ án điển hình được thu thập theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào các vụ án có quyết định hủy theo điểm b và điểm đ khoản 2 Điều 358.

Phương pháp phân tích chuẩn tắc kết hợp phương pháp tổng hợp, so sánh luật học và nghiên cứu tình huống điển hình (case study) được lựa chọn xuyên suốt. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 với thực tiễn áp dụng của Tòa án nhân dân tại các địa phương như Kon Tum, Bạc Liêu, Phú Yên và Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó chỉ rõ những khoảng trống pháp lý cần khắc phục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tồn tại sự thiếu thống nhất trong việc định lượng mức độ nghiêm trọng của vi phạm thủ tục. Điển hình tại Bản án số 287/HS-PT ngày 26/11/2018 của Tòa án nhân dân cấp cao tại Đà Nẵng, cấp phúc thẩm đã hủy bản án phạt 16 năm tù chỉ vì một Hội thẩm nhân dân tham gia 02 phiên tòa cùng thời điểm vi phạm nguyên tắc xét xử liên tục tại khoản 2 Điều 250, mà không đánh giá liệu sai sót này có làm thay đổi bản chất vụ án hay không.

Thứ hai, việc bỏ sót tư cách người tham gia tố tụng bị xử lý không đồng nhất giữa các Tòa án. Trong khi Bản án số 462/2018/HS-PT của Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh hủy toàn bộ bản án do bỏ sót hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự, thì tại một số vụ án khác, Tòa án lại chọn phương án tách phần trách nhiệm dân sự để giải quyết riêng.

Thứ ba, áp dụng tùy nghi thẩm quyền hủy án đối với các bị cáo không kháng cáo. Tại Bản án số 05/2020/HS-PT của Tòa án nhân dân tỉnh Phú Yên liên quan vụ án đánh bạc thu giữ hơn 11.000.000 đồng, dù chỉ có 02 bị cáo kháng cáo, Hội đồng xét xử phúc thẩm đã hủy toàn bộ bản án đối với cả 11 bị cáo còn lại để xử phạt nghiêm khắc hơn, làm phát sinh tranh cãi về giới hạn xét xử phúc thẩm theo Điều 345.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên bắt nguồn từ việc Nghị quyết số 05/2005/NQ-HĐTP đã hết hiệu lực thi hành, tạo ra khoảng trống hướng dẫn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 suốt hơn 04 năm qua. Trong khi Thông tư liên tịch số 02/2017 chỉ điều chỉnh giai đoạn điều tra và truy tố, cấp xét xử sơ thẩm hoàn toàn thiếu cẩm nang định lượng vi phạm.

Dữ liệu thực tiễn có thể được trực quan hóa qua bảng so sánh 02 nhóm nguyên nhân hủy án: nhóm vi phạm thủ tục tố tụng chiếm khoảng 58% (chủ yếu là bỏ sót người tham gia tố tụng và vi phạm nguyên tắc xét xử) và nhóm sai lầm áp dụng pháp luật chiếm khoảng 42% (chủ yếu là cho hưởng án treo sai quy định và phân hóa hình phạt chưa đúng). Đồng thời, biểu đồ phân bố cho thấy việc lạm dụng quyền hủy án toàn bộ đối với các bị cáo không kháng cáo chiếm tới 35% các trường hợp bị kiến nghị giám đốc thẩm, gây lãng phí lớn nguồn lực tố tụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm tính thống nhất trong xét xử, tác giả đề xuất 04 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần khẩn trương ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 358 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trong thời hạn 12 tháng tới. Văn bản cần liệt kê cụ thể 05 nhóm vi phạm thủ tục nghiêm trọng gồm: vi phạm thẩm quyền xét xử, bỏ sót người tham gia tố tụng, vi phạm quyền bào chữa, vi phạm nguyên tắc xét xử liên tục và sai lệch biên bản nghị án.

Thứ hai, bổ sung điều khoản loại trừ minh bạch vào quy chế xét xử phúc thẩm trước quý IV/2023. Quy định rõ: Tòa án cấp phúc thẩm không được hủy bản án nếu sai sót thủ tục không làm thay đổi bản chất vụ án, không xâm phạm nghiêm trọng quyền lợi ích hợp pháp của đương sự hoặc việc xét xử lại không thể khắc phục được vi phạm. Mục tiêu là giảm 25% tỷ lệ hủy án hình thức.

Thứ ba, Viện kiểm sát nhân dân Tối cao và Tòa án nhân dân Tối cao phối hợp xây dựng Thông tư liên tịch quy định cụ thể tiêu chí đánh giá sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật, siết chặt điều kiện hủy án đối với các bị cáo không có kháng cáo hoặc không bị kháng nghị.

Thứ tư, các Tòa án nhân dân cấp cao tổ chức định kỳ 02 đợt tập huấn chuyên đề mỗi năm cho Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân. Đồng thời thiết lập cơ chế đối thoại nghiệp vụ 06 tháng một lần giữa cấp sơ thẩm và phúc thẩm để rút kinh nghiệm kịp thời.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, mang lại giá trị ứng dụng cao cho 04 nhóm đối tượng cụ thể:

• Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân tại 02 cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm: Nắm vững các tiêu chí định lượng vi phạm tố tụng để hạn chế tối đa nguy cơ bản án bị tuyên hủy hoặc hủy án tùy tiện, nâng cao tỷ lệ giải quyết án đúng hạn trên 95%.
• Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân các cấp: Sử dụng luận cứ trong đề tài để kiểm sát chặt chẽ hoạt động xét xử tại phiên tòa, đưa ra các kháng nghị phúc thẩm chính xác và bảo vệ phán quyết đúng pháp luật.
• Luật sư và người bào chữa: Khai thác các phân tích về quyền tham gia tố tụng của người đại diện và bị hại để xây dựng chiến lược bào chữa, bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ.
• Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Luật Hình sự: Dùng làm tài liệu tham khảo giảng dạy và nghiên cứu mở rộng trong chương trình đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật uy tín.

Câu hỏi thường gặp

Hội đồng xét xử phúc thẩm có quyền hủy bản án sơ thẩm để xét xử nặng hơn nếu bị cáo kháng cáo xin giảm nhẹ không? Hội đồng xét xử phúc thẩm hoàn toàn có quyền căn cứ vào điểm đ khoản 2 Điều 358 để hủy bản án sơ thẩm nếu phát hiện sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật làm mức hình phạt quá nhẹ, nhằm bảo đảm nguyên tắc công minh tư pháp dù không thể trực tiếp sửa án tăng nặng.

Vi phạm nguyên tắc xét xử liên tục có bắt buộc phải hủy bản án sơ thẩm không? Theo tinh thần điểm o khoản 1 Điều 4, vi phạm nguyên tắc xét xử liên tục theo Điều 250 chỉ dẫn đến hủy án khi hành vi vi phạm đó xâm phạm trực tiếp đến quyền lợi của đương sự hoặc làm sai lệch kết quả vụ án; nếu không gây hậu quả thì chỉ cần rút kinh nghiệm.

Tòa án cấp phúc thẩm có được hủy phần bản án của bị cáo không kháng cáo không? Căn cứ Điều 345, Tòa án cấp phúc thẩm có quyền xem xét phần bản án không bị kháng cáo khi cần thiết, nhưng chỉ nên hủy để xét xử lại theo hướng bất lợi khi có căn cứ rõ ràng về việc bỏ lọt hành vi hoặc áp dụng sai khung hình phạt.

Nghị quyết số 05/2005/NQ-HĐTP còn hiệu lực áp dụng trong xét xử phúc thẩm hiện nay không? Nghị quyết số 05/2005/NQ-HĐTP đã chính thức hết hiệu lực cùng với Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, tuy nhiên các cơ quan tố tụng vẫn có thể vận dụng tinh thần hợp lý trong khi chờ văn bản hướng dẫn mới thay thế.

Sự khác nhau cơ bản giữa hủy án để điều tra lại và hủy án để xét xử lại là gì? Hủy bản án để điều tra lại áp dụng cho vi phạm tại giai đoạn điều tra, truy tố hoặc bỏ lọt tội phạm theo khoản 1 Điều 358, trong khi hủy án để xét xử lại áp dụng cho vi phạm phát sinh trong giai đoạn xét xử sơ thẩm theo khoản 2 Điều 358.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với 05 kết luận then chốt:

• Làm rõ cơ sở lý luận về chế định hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Nhận diện 03 dạng vi phạm thủ tục tố tụng phổ biến dẫn đến hủy án trong thực tiễn xét xử sơ thẩm.
• Phân tích sâu sắc bất cập khi áp dụng căn cứ sai lầm trong áp dụng pháp luật đối với bị cáo không kháng cáo.
• Xác định nguyên nhân trọng yếu xuất phát từ sự thiếu vắng văn bản hướng dẫn áp dụng Điều 358.
• Đề xuất hệ thống 04 giải pháp lập pháp và tổ chức thực thi có tính khả thi cao.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là xây dựng dự thảo các điều khoản hướng dẫn cụ thể cùng cơ chế loại trừ vi phạm không nghiêm trọng. Kế hoạch triển khai tiếp theo cần tập trung hoàn thiện dự thảo Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán trong lộ trình 2023-2024. Độc giả quan tâm và các cơ quan chuyên môn hãy nghiên cứu toàn văn công trình để cùng thảo luận, góp phần hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TRƯỜNG HỢP HỘI ĐỒNG XÉT XỬ PHÚC THẨM HỦY BẢN ÁN SƠ THẨM ĐỂ XÉT XỬ LẠI DO CÓ VI PHẠM NGHIÊM TRỌNG THỦ TỤC TỐ TỤNG TRONG GIAI ĐOẠN XÉT XỬ SƠ THẨM 1. Quy định của luật tố tụng hình sự về trường hợp Hội đồng xét xử phúc thẩm hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại do có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm Trong việc thực hiện xét xử, không phải lúc nào những BAST cũng hoàn toàn chính xác. Trên thực tế, không ít bản án có những sai sót, gây oan sai, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng. Do đó, các quy định về hủy bản án của Tòa án là một trong những biện pháp quan trọng, góp phần khắc phục những sai phạm của cấp sơ thẩm và nhằm đảm bảo tính đúng đắn trong thực tiễn áp dụng pháp luật, phù hợp với định hướng cải cách tư pháp ở nước ta và xu thế phát triển chung của thời đại trong giai đoạn hiện nay.

Trường hợp hủy BAST do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là trường hợp được kế thừa từ BLTTHS 2003 và được tách riêng thành một điểm độc lập của khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015, không đi cùng với trường hợp xét xử không đúng thành phần Hội đồng xét xử sơ thẩm như trước đây.2 * Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng Điểm c khoản 1 và điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 đều quy định “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng” là căn cứ để HĐXXPT hủy BAST. Tuy nhiên điểm c khoản 1 Điều 358 BLTTHS 2015 là vi phạm thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra, truy tố; điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 là vi phạm nghiêm trọng trong giai đoạn xét xử sơ thẩm. Hậu quả của việc hủy BAST theo 02 căn cứ này cũng khác nhau, một là hủy BAST để điều tra lại, một là hủy BAST để xét xử lại. Khi HĐXXPT áp dụng điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 để hủy BAST xét xử lại thì phải nêu rõ vi phạm tố tụng của cấp sơ thẩm và vi phạm này xâm phạm đến quyền, lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng như thế nào hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật vụ án ra sao.

Vấn đề mấu chốt trong quy định tại điểm b khoản 2 Điều 358 BLTTHS 2015 là khái niệm và những dạng vi phạm được xem là “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng” làm căn cứ để HĐXXPT hủy BAST xét xử lại. 2 Điểm a khoản 2 Điều 250 BLTTHS 2003. 8 BLTTHS 2003 chưa đưa ra khái niệm cụ thể về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Tuy nhiên tại mục 4.4 Phần I Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP ngày 05/11/2004 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thi hành một số quy định trong Phần thứ ba “Xét xử sơ thẩm” của BLTTHS năm 2003 có giải thích: “Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là trường hợp BLTTHS quy định bắt buộc phải tiến hành hoặc tiến hành thủ tục đó, nhưng cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng bỏ qua hoặc thực hiện không đúng, xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan đến vụ án hoặc làm cho việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện.”3 Về mặt ngôn ngữ, theo từ điển Tiếng Việt, xâm phạm là “động chạm đến quyền lợi của người khác”4; nghiêm trọng là “ở trong tính trạng xấu, gay go đến mức trầm trọng, có nguy cơ dẫn đến những hậu quả hết sức tai hại”5.

Có thể hiểu, xâm phạm nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng là từ hành vi vi phạm thủ tục tố tụng đó đã làm mất hoặc hạn chế quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng (quyền và lợi ích do luật quy định) mà đáng ra họ phải được hưởng trọn vẹn; đồng thời trong một số trường hợp còn gây thiệt hại cho người tham gia tố tụng. Đến BLTTHS 2015 thì khái niệm về vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được giải thích cụ thể tại điểm o khoản 1 Điều 4. Theo đó, “Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là việc cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và đã xâm hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng hoặc làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án.” Có thể nhận thấy nhà làm luật đã chuyển hoá khái niệm vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng tại Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP vào BLTTHS 2015, tuy nhiên có một số thay đổi như: - Về đối tượng bị ảnh hưởng quyền, lợi ích hợp pháp không còn liệt kê “bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan” mà gọi chung là người tham gia tố tụng. Tương ứng, BLTTHS 2015 có sửa đổi, bổ sung đối với quy định về người tham gia tố tụng, cụ thể tại 3 Tiểu mục 4.vn/dict/vn_vn/X%C3%A2m_ph%E1%BA%A1m, truy cập ngày 03/3/2021.vn/dict/vn_vn/Nghi%C3%AAm_tr%E1%BB%8Dng, truy cập ngày 03/3/2021.

9 điểm c khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 “cá nhân, cơ quan, tổ chức tham gia hoạt động tố tụng”; Điều 55 quy định về “người tham gia tố tụng” gồm có 20 khoản tương ứng với những tư cách người tham gia tố tụng cụ thể. Như vậy, BLTTHS 2015 đã mở rộng hơn phạm vi đối tượng bị tác động bởi việc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng so với Nghị quyết 04/2004/NQ-HĐTP; - Thay đổi cụm từ “việc giải quyết vụ án thiếu khách quan toàn diện” thành “việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án” phù hợp với chủ trương chính sách của nhà nước, Nghị quyết của Đảng. Đặt việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án là trọng tâm của ngành tư pháp nói chung và Tòa án nói riêng. - Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng được thay đổi là “cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng” phù hợp với những quy định khác của BLTTHS 2015.6 - Việc vi phạm thủ tục tố tụng diễn ra trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.

Đây là một chuỗi quá trình từ khi bắt đầu một vụ án cho đến khi kết thúc vụ án với sự tác động của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, bằng các hoạt động tố tụng theo quy định, từng bước giải quyết vụ án. - Và không chỉ là “bỏ qua, thực hiện không đúng” thủ tục tố tụng mà bao gồm cả việc “thực hiện không đầy đủ” thủ tục tố tụng cũng được xác định là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Theo quan điểm của tác giả, khi luật hoá quy định Nghị quyết 04/2004/NQ- HĐTP, BLTTHS 2015 đã đưa ra một khái niệm hoàn chỉnh đồng thời phù hợp với những sửa đổi khác của Bộ luật này. Từ khái niệm trên phân tích cho thấy vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng có những đặc điểm sau: + Phải có hành vi không thực hiện những quy định bắt buộc trong BLTTHS; + Thực hiện không đúng, không đầy đủ theo trình tự, thủ tục quy định; + Xâm phạm nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng hoặc ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, toàn diện của vụ án.

Tuy nhiên, căn cứ vào đâu để xác định vi phạm thủ tục tố tụng đó nghiêm trọng đến mức cần phải hủy bản án để xét xử lại hay là tuy có vi phạm thủ tục tố tụng nhưng chưa nghiêm trọng chỉ cần sửa BAST hoặc giữ nguyên bản án và cấp sơ 6 BLTTHS 2015 bổ sung “cơ quan, người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra” – điểm a, điểm b khoản 1 Điều 4; Điều 35 BLTTHS 2015. 10 thẩm cần rút kinh nghiệm. Việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ theo BLTTHS thì dễ dàng nhận ra bởi chỉ cần đối chiếu với quy định của BLTTHS đối với từng thủ tục tố tụng. Nhưng việc xác định mức độ xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng như thế nào thì được xem là nghiêm trọng thì chưa có mức định lượng cụ thể.

Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 22/12/2017 (gọi tắt là Thông tư liên tịch số 02/2017) quy định việc phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong thực hiện một số quy định của BLTTHS về việc trả hồ sơ điều tra bổ sung có đề cập đến vấn đề vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Thông tư này không đưa ra khái niệm mà chỉ liệt kê một loạt những vi phạm được xem là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng cụ thể trong giai đoạn điều tra, truy tố và là căn cứ để xem xét trả hồ sơ điều tra bổ sung. Tuy nhiên, Thông tư có giải thích“xâm hại nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng là làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích chính đáng của người tham gia tố tụng, có thể gây ra cho họ thiệt hại về vật chất, tinh thần.”7 Mặc dù vậy, Thông tư không đưa ra mức định lượng cho việc ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích chính đáng để đánh giá “nghiêm trọng”. Ngoài ra, có thể thấy có những trường hợp Thông tư xác định là có vi phạm thủ tục tố tụng nhưng cho rằng việc vi phạm này không xâm phạm quyền lợi hoặc không thể khắc phục thì không trả hồ sơ điều tra bổ sung8.

Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng đã được đề cập đến trong nội dung Dự thảo 1 năm 2020 Nghị quyết hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLTTHS, BLTTDS và LTTHC về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao liên quan đến căn cứ kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.