PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong xã hội hiện đại, Nhà nước luôn nắm giữ các chức năng quan trọng như quản lý hành chính, kinh tế, và các nhiệm vụ chính trị cũng như xã hội của quốc gia. Để thực hiện các chức năng nhiệm vụ trên Nhà nước cần xây dựng và nắm vững một hệ thống ngân sách vững mạnh, hợp lý và hiệu quả. Ngân sách nhà nước (NSNN) chính là một trong những hạt nhân quan trọng ảnh hưởng tới nền kinh tế vĩ mô, điều tiết thị trường, cân bằng đời sống kinh tế xã hội.
Do đó, việc quản lý ngân sách có hiệu quả nhằm đảm bảo xã hội phát triển ổn định và bền vững là một trong những vấn đề đặt lên hàng đầu hiện nay. Đặc biệt, từ khi luật NSNN được Quốc hội khóa XI kì họp thứ 2 thông qua ngày 16 tháng 12 năm 2002 và có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004, tốc độ thu NSNN hàng năm tăng khá rõ rệt. Bên cạnh đó, Luật cũng đang dần hoàn thiện sự chủ động trong quản lý điều hành ngân sách giữa các cấp trung ương và các cấp địa phương để đạt hiệu quả quản lý cao nhất. Trong thời gian qua, tỉnh Tây Ninh nói chung và Sở Công Thương Tây Ninh nói riêng đã đạt được những chuyển biến tích cực và từng bước hoàn thiện hê ̣thống quản lý thu, chi ngân sách.
Công tác quản lý NSNN tại Sở Công Thương được thực hiện theo đúng quy định của Luật NSNN, các văn bản pháp quy của chính phủ, của các bộ ngành và của các cấp chính quyền địa phương, đảm bảo thực hiện thu chi NSNN đúng mục đích, đúng chế độ, đồng thời đã phát hiện và ngăn chặn kịp thời các khoản chi sai chế độ, chi ngoài dự toán năm 2018 và 2020 với số tiền lên đến 150.000 đồng, hạn chế tình trạng tham ô, lãng phí NSNN, từng bước nâng cao hiệu quả sử dụng NSNN. Tuy nhiên, việc quản lý NSNN còn nhiều bất cập như công tác lập dự toán chưa bám sát thực tế, chGất lượng dự toán còn thấp, định mức phân bổ ngân sách chưa phù hợp, sử dụng ngân sách và quyết toán ngân sách chưa phản ánh và đánh giá đầy đủ tình hình quản lý, sử dụng kinh phí, khối lượng và chất lượng các công việc, nhiệm vụ triển khai trong năm của Sở. Đặc biệt, trong lúc nền kinh tế 1 đang trải qua những giai đoạn thất thoát, lãng phí, khó khăn tích tụ từ năm 2008 để lại, áp lực thu và gánh nặng chi ngày càng cao dẫn đến ngân sách địa phương cũng không tránh khỏi hoạt động chưa hiệu quả. Chính vì vậy, việc tăng cường quản lý NSNN là một vấn đề hết sức cấp thiết.
Xuất phát từ lý do trên tôi chọn đề tài: “Quản lý Ngân sách Nhà nước tại Sở Công Thương tỉnh Tây Ninh” làm đề tài nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Quản lý kinh tế theo định hướng thực hành. Trong bối cảnh như vậy, đề tài đã cố gắng tổng quát một cách có hệ thống nội hàm hoạt động quản lý NSNN và áp dụng để phân tích, đánh giá khái quát thực trạng quản lý NSNN của Sở Công Thương tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2018-2020, thông qua đó đề xuất, kiến nghị các giải pháp tối ưu để hoàn thiện công tác quản lý NSNN đạt tính khả thi cao nhất tại Sở Công Thương nói riêng và các cơ quan Nhà nước nói chung. Tình hình nghiên cứu 2. Các công trình nghiên cứu về NSNN và quản lý NSNN đã được công bố 2.
Các công trình nghiên cứu nước ngoài Các công trình nghiên cứu nước ngoài về quản lý chi NSNN đã được công bố bàn luận trên thế giới được quan tâm bàn luận là: Giai đoạn 1972 – 2009, Muhammad Zahir Faridi (2011) đã dùng dữ liệu tổng thể dạng chuỗi thời gian về phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa chính quyền trung ương và địa phương để xem xét tác động của phân cấp tài khóa đến tăng trưởng kinh tế, phương pháp mà ông sử dụng để ước lượng là phương pháp OLS. Kết quả cho thấy cả hai biến số phân cấp tài khóa như thẩm quyền chi tiêu và quyền tự chủ về nguồn thu đều có tác động tích cực và đáng kể đến tăng trưởng kinh tế. Nghiên cứu kết luận rằng chính phủ liên bang nên giao quyền tài chính cho chính quyền cấp tỉnh và địa phương để nâng cao sự tăng trưởng và phúc lợi của người dân Pakistan. Sự ra đời của trường phái lựa chọn công, phải kể đến ông J.Buchanan (1998), giáo sư tại Đại học George Mason bang Virginie Hoa Kỳ, ông đã từng đoạt giải Nobel Kinh tế năm 1986.
Nội dung nghiên cứu của trường phái này là: trước tình hình chi tiêu tăng thì liệu các chi tiêu đó có luôn đạt trạng thái minh bạch về phương diện kinh tế không. Để trả lời cho câu hỏi trên, các nhà nghiên cứu thuộc trường phái này đã đề 2 xuất một số nguyên tắc cơ bản cho chi tiêu công như: Cần thiết phải xây dựng cơ chế kiểm tra để đảm bảo tính an toàn cân bằng trong NS; Việc sử dụng nguồn thu của NSNN phải rõ ràng và xác định được hiệu quả; Quyết định chi tiêu trong lĩnh vực công cần phải được đánh giá và nghiên cứu kỹ nhằm xem xét các ảnh hưởng về kinh tế của các quyết định này. Richard Lingensjo (2002) với đề tài nghiên cứu “Construction budget management”, California Construction Consultan, United States of America – ông đã nghiên cứu các quan điểm về quản lý ngân sách xuất phát từ những kinh nghiệm thực tiễn, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính. Michael Spackman (2002), “Multi-year perspective in Budgeting and public investment planing” - Quan điểm dài hạn trong lập kế hoạch ngân sách và đầu tư công, OECD, Pari, April 2002.
Tác giả nhận định rằng, khi có quá nhiều nhiệm vụ cần thực hiện thì việc lập kế hoạch ngân sách sẽ khó khăn và hiệu quả không cao. Vì vậy trong một thời gian nhất định chỉ nên tập trung vốn NSNN cho một số nhiệm vụ trọng tâm. Trong nghiên cứu của Lawrence L.Kettner (1996) “Measuring the Performance of Human Service Progams” – “Đo lường hiệu suất của các chương trình dịch vụ con người”. Tác giả đã so sánh và chỉ ra sự tiến triển trong các lý thuyết ngân sách trong thời gian qua như: QLNS theo khoản mục, QLNS theo công việc giao, QLNS theo chương trình, và cuối cùng là QLNS theo kết quả đầu ra.
Nghiên cứu chỉ ra rằng QLNS theo kết quả đầu ra là vượt trội. Ngân sách theo kết quả đầu ra trả lời câu hỏi mà các nhà quản lý tài chính công luôn phải đặt ra đó là: “nên quyết định như thế nào để phân bổ X đola cho hoạt động A thay vì cho hoạt động B”. Chính vì vậy mà phương thức này đã được các quốc gia trên thế giới hiện nay nghiên cứu đưa vào ứng dụng rộng rãi. Các nghiên cứu về tài chính công và quản lý tài chính công của Otto Eckstein (1989), “Public finance, foudation of Modern economices Series” – “Tài chính công, nền tảng của loạt kinh tế hiện đại”.
Ông cho rằng việc quản lý tài chính công là quản lý thu và chi ngân sách của chính phủ. Tromg đó việc trốn thuế được xem như là một sự quản lý lỏng lẻo trong quản lý tài chính công và nguyên nhân gây nên là sự sơ hở 3 của pháp luật. Để tránh thất thu từ thuế thì việc làm đầu tiên chúng ta phải hoàn thiện hệ thống pháp luật trong quản lý nên tài chính công. Các công trình nghiên cứu trong nước Các công trình nghiên cứu về quản lý NSNN trong nước khá phong phú.
Có thể tổng quan một số công trình tiêu biểu sau: Nguyễn Ngọc Hùng (2015) “Quản lý NSNN”, NXB Thống kê, Hà Nội, nội dung nghiên cứu của ông chủ yếu những vấn đề lý thuyết cơ bản có liên quan đến quản lý NSNN cụ thể như: khái quát ngân sách nhà nước, chu trình quản lý ngân sách Nhà nước và các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý NSNN, những vấn đề về thu, chi ngân sách nhà nước. Với công trình nghiên cứu khoa học của Mai Đình Lâm, Mai Thị Kim Oanh (2015) về “Phân cấp Ngân sách địa phương tại TP. Hồ Chí Minh, Thành tựu và hạn chế”, Tạp chí Thông tin và Dự báo Kinh tế - Xã hội – số 109-110. Tác giả phân tích, làm rõ về những vấn đề phân cấp ngân sách địa phương.
Trong bài báo của Vũ Văn Cương (2012) viết về "Đánh giá thực trạng lập, chấp hành, quyết toán NSNN và phương hướng hoàn thiện". Bài báo này tác giả đã trình bày những bất cập trong việc thực thi quy trình lập, chấp hành và quyết toán NSNN theo các điều khoản quy định trong Luật NSNN năm 2002. Tác giả đi sâu phân tích những bất cập và đưa ra kết luận: hạn chế lớn nhất của quy trình NSNN là tính lồng ghép trong hệ thống các cấp NSNN. Nguyễn Thế Anh (2016), “Quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Tân Uyên tỉnh Lai Châu”, Luận văn thạc sỹ quản lý kinh tế, Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên.
Đề tài đã hệ thống được khung lý thuyết về quản lý ngân sách xã, qua đó phân tích thực trạng quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Tân Uyên, tỉnh Lai Châu và đã đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện. Tuy nhiên, luận văn chưa nêu lên được các tiêu chí nhằm đánh giá hiệu quả quản lý NSNN cấp huyện, đồng thời phần kiến nghị nên kiến nghị thêm với cơ quan trực tiếp thẩm định, xét duyệt và thông báo kết quả quyết toán ngân sách cho Huyện như Bộ Tài chính hoặc Sở Tài chính trên địa bàn để công tác quản lý NS được tốt hơn, hoàn thiện hơn. 4 Phạm Hải Hà (2015), “Quản lý ngân sách cấp huyện của Thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh” đã hệ thống hóa được một số vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu đó là: khái niệm NSNN, NSĐP; 3 vai trò của NSNN, NSĐP; các căn cứ và nội dung quản lý NSĐP; các nhân tố ảnh hưởng tới quản lý NSĐP, kinh nghiệm quản lý NSĐP của một số địa phương ở Việt Nam. Luận văn đã sử dụng các phương pháp phân tích một cách khoa học, phong phú, toàn diện, cập nhật qua phương pháp tiếp cận hệ thống và thống kê tổng hợp.
Đưa ra những đánh giá sát thực về thực trạng công tác quản lý ngân sách cấp huyện trên địa bàn, những mặt yếu kém cần khắc phục, hoàn thiện, từ đó đã đưa ra một số giải pháp cơ bản để tăng cường quản lý NSNN cấp huyện.