Tổng quan về giáo trình

Sách hướng dẫn học tập học phần Marketing căn bản do Bộ môn Marketing thuộc Khoa Marketing – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân biên soạn, do PGS. Phạm Thị Huyền làm trưởng nhóm biên soạn và được Nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân xuất bản năm 2021. Trong chương trình đào tạo bậc đại học khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh, Marketing căn bản là học phần kiến thức cơ sở bắt buộc, đóng vai trò tạo dựng nền tảng tư duy thị trường trước khi người học tiếp cận các học phần chuyên sâu.

Tài liệu được thiết kế nhằm thực hiện các mục tiêu học tập (learning outcomes) cốt lõi: trang bị hệ thống triết lý và khái niệm nền tảng của marketing; làm rõ vai trò, vị trí của bộ phận marketing và mối quan hệ với các chức năng quản trị khác trong tổ chức; phân tích quy trình ra quyết định marketing dựa trên thông tin môi trường và hành vi khách hàng; cung cấp phương pháp luận thực hiện các quyết định marketing chiến lược (STP) và marketing chiến thuật (4P); đồng thời nâng cao nhận thức về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Về mặt cấu trúc, tài liệu được tổ chức thành 10 chương tương ứng với tiến trình môn học, kết hợp phần hướng dẫn trả lời câu hỏi chi tiết. Cách tiếp cận của sách nhấn mạnh vào mô hình đào tạo kết hợp (blended learning), phân định rõ ràng giữa việc truyền thụ kiến thức trên lớp và hoạt động tự nghiên cứu, ôn tập tại nhà của sinh viên. Điểm đặc sắc của cuốn sách là sự chuẩn hóa các định nghĩa thuật ngữ, hệ thống câu hỏi đa dạng (ôn tập, thảo luận, trắc nghiệm Đúng/Sai, trắc nghiệm 4 lựa chọn) và việc tích hợp các bài tập tình huống thực tiễn có số liệu khảo sát cụ thể từ thị trường Việt Nam.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung của tài liệu bao gồm 10 chương với tiến trình phát triển kiến thức có tính logic chặt chẽ:

  • Chương 1: Tổng quan về Marketing: Giới thiệu bản chất, sự ra đời và các khái niệm cơ bản (nhu cầu, mong muốn, cầu thị trường, trao đổi, giao dịch, giá trị, chi phí, sự thỏa mãn); 5 quan điểm quản trị marketing; quy trình quản trị marketing; quá trình cung ứng giá trị và quản trị quan hệ khách hàng (CRM).
  • Chương 2: Hệ thống thông tin và nghiên cứu marketing: Trình bày cấu trúc hệ thống thông tin marketing (MIS) gồm báo cáo nội bộ, tình báo marketing, nghiên cứu marketing và hệ thống phân tích; quy trình nghiên cứu marketing, các nguồn dữ liệu (sơ cấp, thứ cấp), phương pháp nghiên cứu, công cụ đo lường và kỹ thuật chọn mẫu.
  • Chương 3: Môi trường marketing: Phân tích các yếu tố môi trường vi mô (doanh nghiệp, nhà cung ứng, trung gian marketing, khách hàng, đối thủ cạnh tranh, công chúng) và môi trường vĩ mô (nhân khẩu, kinh tế, tự nhiên, công nghệ, chính trị - pháp luật, văn hóa).
  • Chương 4: Hành vi khách hàng: Nhận diện đặc điểm thị trường người tiêu dùng và thị trường tổ chức; mô hình hành vi mua; 4 nhóm yếu tố ảnh hưởng (văn hóa, xã hội, cá nhân, tâm lý); các vai trò trong quá trình mua và tiến trình ra quyết định mua.
  • Chương 5: Lựa chọn thị trường mục tiêu và định vị thị trường: Phân đoạn thị trường theo các tiêu thức; đánh giá và lựa chọn thị trường mục tiêu; chiến lược và kỹ thuật định vị sản phẩm trên thị trường.
  • Chương 6: Xác lập và triển khai chiến lược marketing của doanh nghiệp: Quy trình hoạch định chiến lược marketing cấp doanh nghiệp và cấp đơn vị kinh doanh; xác định mục tiêu và phân bổ nguồn lực.
  • Chương 7 đến Chương 10: Các quyết định Marketing Mix (4P):
    • Chương 7 (Sản phẩm): Các cấp độ sản phẩm, quyết định nhãn hiệu, bao gói, dịch vụ hỗ trợ, danh mục sản phẩm và chu kỳ sống của sản phẩm.
    • Chương 8 (Giá bán): Các nhân tố ảnh hưởng đến giá, phương pháp định giá và các chiến lược giá điển hình.
    • Chương 9 (Kênh phân phối): Cấu trúc kênh, hành vi kênh, quyết định lựa chọn và quản trị kênh phân phối, phân phối vật chất.
    • Chương 10 (Truyền thông marketing): Bản chất truyền thông marketing, mô hình truyền thông và 5 công cụ xúc tiến hỗn hợp (quảng cáo, khuyến mại, quan hệ công chúng, bán hàng cá nhân, marketing trực tiếp).

Progression logic của giáo trình đi từ việc xác lập nhận thức lý luận (Chương 1), xây dựng cơ sở dữ liệu và phân tích bối cảnh (Chương 2, 3, 4), tiến tới hoạch định chiến lược (Chương 5, 6) và triển khai phối thức chiến thuật cụ thể (Chương 7, 8, 9, 10).

   [TƯ TƯỞNG & LÝ LUẬN]
Chương 1: Tổng quan về Marketing
           │
           ▼
[NGHIÊN CỨU & BỐI CẢNH]
Chương 2: Hệ thống thông tin & Nghiên cứu Marketing
Chương 3: Môi trường Marketing
Chương 4: Hành vi khách hàng
           │
           ▼
[HOẠCH ĐỊNH CHIẾN LƯỢC]
Chương 5: Lựa chọn thị trường mục tiêu & Định vị (STP)
Chương 6: Xác lập & Triển khai chiến lược Marketing
           │
           ▼
[THỰC THI CHIẾN THUẬT (4P)]
Chương 7: Sản phẩm  ──  Chương 8: Giá bán
Chương 9: Phân phối ──  Chương 10: Truyền thông

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Hệ thống phân biệt các cấp độ nhu cầu: Phân biệt rành mạch giữa Nhu cầu tự nhiên (cảm giác thiếu hụt sinh học/tâm lý), Mong muốn (nhu cầu tự nhiên có dạng đặc thù phù hợp với văn hóa và tính cách cá nhân) và Cầu thị trường / Nhu cầu có khả năng thanh toán (mong muốn đi kèm khả năng tài chính và sẵn sàng chi trả).
  • Bản chất của giá trị và sự thỏa mãn: Xác định Giá trị dành cho khách hàng là mức chênh lệch giữa tổng lợi ích nhận được và tổng chi phí bỏ ra (bao gồm chi phí tiền tệ, thời gian, công sức, tâm lý). Sự thỏa mãn là trạng thái cảm giác hình thành từ việc so sánh giữa kết quả tiêu dùng thực tế và kỳ vọng ban đầu.
  • 5 triết lý quản trị marketing: So sánh chi tiết về nội dung, ưu - nhược điểm, điều kiện áp dụng của 5 quan điểm: Định hướng sản xuất, Định hướng hoàn thiện sản phẩm, Định hướng bán hàng, Định hướng marketing và Định hướng marketing đạo đức - xã hội.
  • Mô hình hành vi người tiêu dùng: Khung phân tích gồm 3 bộ phận: Các yếu tố kích thích (Marketing mix 4P và môi trường bên ngoài) $\rightarrow$ "Hộp đen ý thức" của người tiêu dùng (đặc tính cá nhân và quá trình quyết định) $\rightarrow$ Phản ứng đáp lại (lựa chọn sản phẩm, nhãn hiệu, địa điểm mua, thời gian và số lượng mua).

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng nghiên cứu và phân tích dữ liệu: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát (kỹ thuật đặt câu hỏi đóng, câu hỏi mở, thang đo Likert), lựa chọn phương pháp tiếp xúc (phỏng vấn trực tiếp, điện thoại, thư tín, trực tuyến) và xác định phương pháp chọn mẫu (mẫu xác suất, mẫu phi xác suất).
  • Kỹ năng phân tích môi trường và đối thủ: Khả năng nhận diện tác động của các biến số kinh tế vĩ mô, biến động chuỗi cung ứng, xu hướng công nghệ số và sự thay đổi trong chính sách pháp luật đối với hoạt động kinh doanh.
  • Kỹ năng ra quyết định marketing: Vận dụng quy trình STP để lựa chọn phân khúc thị trường mục tiêu phù hợp với nguồn lực doanh nghiệp và thiết lập phối thức marketing mix 4P tương thích.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm định hướng thực hành và tự điều chỉnh quá trình học tập:

  • Cấu trúc sư phạm chuẩn hóa theo chương: Mỗi chương đều mở đầu bằng mục tiêu học tập cụ thể, tiếp nối là bảng thuật ngữ/khái niệm cốt lõi nhằm chuẩn hóa ngôn ngữ chuyên ngành, sau đó là hệ thống câu hỏi kiểm tra đa tầng.
  • Hệ thống bài tập đánh giá năng lực:
    • Câu hỏi ôn tập lý thuyết: Yêu cầu người học giải thích bản chất, phân tích mối quan hệ giữa các khái niệm và vẽ sơ đồ quy trình (quy trình quản trị marketing, quy trình nghiên cứu thị trường, quy trình quyết định mua).
    • Câu hỏi trắc nghiệm Đúng/Sai: Tập trung kiểm tra tính chính xác của các luận điểm học thuật, giúp người học phát hiện và khắc phục các hiểu lầm phổ biến (như việc đồng nhất marketing với bán hàng hoặc quảng cáo).
    • Câu hỏi trắc nghiệm lựa chọn phương án đúng nhất: Giúp rèn luyện kỹ năng nhận diện khái niệm, phân tích trường hợp cụ thể và đánh giá các phương án xử lý tình huống.
  • Nghiên cứu tình huống thực tiễn (Case Studies): Giáo trình sử dụng các tình huống kinh doanh thực tế tại Việt Nam và quốc tế để phục vụ thảo luận nhóm:
    • Tình huống Tàu điện Cát Linh – Hà Đông và thị trường xe máy: Phân tích sự thay đổi nhu cầu người tiêu dùng, cạnh tranh thay thế và biến động tổng cầu ngành hàng phương tiện cá nhân.
    • Tình huống Mỹ phẩm Thorakao: Phân tích bài toán duy trì giá trị cốt lõi (nguyên liệu tự nhiên, đông y) trong bối cảnh thay đổi thị hiếu của thế hệ Gen Z, hạn chế về năng lực marketing, truyền thông và thiết kế bao bì trước sức ép của các thương hiệu quốc tế.
    • Tình huống "Cỗ máy insight" của Unilever: Phân tích cơ chế chuyển đổi dữ liệu thành insight khách hàng của bộ phận CMI (Consumer & Market Insights) và sự điều chỉnh chiến lược trao quyền cho các thị trường địa phương.
    • Tình huống Nghiên cứu truyền thông Tết 2019 của Kantar: Minh họa phương pháp thu thập dữ liệu qua điện thoại và phân tích hiệu quả của các chiến dịch truyền thông (Coca-Cola, Kinh Đô, Mirinda, Ensure Gold, Samsung).
    • Tình huống Tác động của đại dịch Covid-19: Đánh giá tác động của môi trường vĩ mô đến doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp FDI tại Việt Nam thông qua số liệu khảo sát của VCCI và Tổng cục Thống kê năm 2020.
  • Hướng dẫn tự học và đối chiếu: Phần cuối tài liệu cung cấp hướng dẫn giải và đáp án cho các câu hỏi, cho phép sinh viên tự đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức một cách độc lập.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính kế thừa và cập nhật khoa học: Giáo trình kế thừa khung lý thuyết từ Giáo trình Marketing căn bản của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (giới thiệu từ năm 2011), đồng thời bổ sung các khái niệm hiện đại về quản trị quan hệ khách hàng (CRM), giá trị trọn đời của khách hàng và tài sản khách hàng.
  • Tích hợp bối cảnh chuyển đổi số và công nghệ: Đề cập đến vai trò của dữ liệu số trong nghiên cứu thị trường, các phương thức tiếp xúc trực tuyến, sự dịch chuyển ngân sách sang quảng cáo digital và sự thay đổi hành vi tiêu dùng dưới tác động của công nghệ thông tin.
  • Phản ánh các xu hướng kinh tế - xã hội đương đại:
    • Marketing xanh và tiêu dùng bền vững: Trích dẫn Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh (2012), Kế hoạch hành động quốc gia (2014–2020), các chương trình dán nhãn sinh thái, nhãn Xanh Việt Nam và khái niệm mua hàng xanh (Green Purchasing - GP).
    • Khủng hoảng và thích ứng môi trường: Phân tích dữ liệu thực chứng từ báo cáo của VCCI (2020–2021) về tác động của đại dịch Covid-19, việc đứt gãy chuỗi cung ứng, suy giảm dòng tiền và các giải pháp chính sách hỗ trợ của Nhà nước (Nghị định 41/2020/NĐ-CP, Nghị quyết 42/2020/NQ-CP).
  • Sử dụng dữ liệu nghiên cứu thị trường chuyên nghiệp: Tài liệu khai thác các số liệu khảo sát và báo cáo chuyên môn từ các tổ chức nghiên cứu thị trường uy tín như Kantar Vermeer (nghiên cứu Insights 2020), AC Nielsen và Mintel.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học khối ngành Kinh tế và Quản trị kinh doanh: Sinh viên năm thứ nhất hoặc năm thứ hai đang theo học học phần Marketing căn bản tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân và các cơ sở giáo dục đại học khác.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần nắm được các kiến thức cơ sở về Kinh tế học vi mô và Quản trị học đại cương để tiếp thu thuận lợi các khái niệm về cung - cầu, chi phí, cơ cấu thị trường và chức năng quản trị.
  • Giảng viên giảng dạy môn Marketing căn bản: Sử dụng tài liệu như một khung hướng dẫn học tập, nguồn ngân hàng câu hỏi ôn tập, câu hỏi trắc nghiệm và hệ thống tình huống để tổ chức các buổi thảo luận, kiểm tra giữa kỳ hoặc đánh giá kết thúc học phần.
  • Học viên cao học và người làm thực tế: Phù hợp cho những cá nhân cần hệ thống hóa lại các thuật ngữ, phương pháp nghiên cứu marketing và quy trình ra quyết định kinh doanh theo chuẩn mực học thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học đang học học phần Marketing căn bản, đồng thời là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho giảng viên và những người bắt đầu nghiên cứu lĩnh vực marketing.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi học tài liệu này?

Người học cần có kiến thức cơ bản về Kinh tế học vi mô (để hiểu về cơ chế thị trường, quy luật cung - cầu, độ co giãn của cầu theo giá) và Quản trị học đại cương (để hiểu về cơ cấu tổ chức và các chức năng quản trị).

3. Điểm khác biệt của cuốn sách hướng dẫn học tập này so với giáo trình lý thuyết là gì?

Tài liệu tập trung vào việc tóm lược thuật ngữ cốt lõi, chuẩn hóa phương pháp luận ra quyết định và cung cấp hệ thống câu hỏi tự lượng giá đa dạng (trắc nghiệm, tự luận, thảo luận tình huống thực tế) đi kèm phần hướng dẫn trả lời chi tiết.

4. Làm sao để tự học hiệu quả với tài liệu này?

Người học nên đọc kỹ mục tiêu và bảng thuật ngữ của từng chương trước khi vào bài học, sau đó hoàn thành các câu hỏi ôn tập và trắc nghiệm Đúng/Sai. Đối với các tình huống thảo luận, cần vận dụng dữ liệu thực tế được cung cấp trong bài để trả lời các câu hỏi định hướng trước khi đối chiếu với phần hướng dẫn đáp án.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình này?

Tài liệu được sử dụng song hành với cuốn Giáo trình Marketing căn bản của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (tái bản có chỉnh lý), cùng các báo cáo nghiên cứu thị trường định kỳ của VCCI, Tổng cục Thống kê và các tổ chức nghiên cứu thị trường chuyên nghiệp.


Kết luận

Sách hướng dẫn học tập học phần Marketing căn bản của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân là tài liệu học thuật cung cấp hệ thống tri thức nền tảng và phương pháp luận thực hành marketing bài bản. Thông qua lộ trình tiếp cận từ lý thuyết tổng quan, nghiên cứu môi trường - khách hàng đến hoạch định chiến lược STP và phối thức 4P, cuốn sách giúp người học hình thành tư duy phân tích thị trường có căn cứ khoa học. Để đạt hiệu quả cao nhất, người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình lý thuyết, tích cực giải quyết hệ thống bài tập tình huống thực tiễn và theo dõi các biến động kinh tế - thị trường thực tế.