đặt vấn đề tiếp xúc với lợn đực giống hàng ngày. Theo Hughes và n 13 Jemmes (1996) [18] thì có đến 83% lợn nái hậu bị có khối lƣợng cơ thể trên 90 kg động dục lúc 165 ngày tuổi nếu đƣợc tiếp xúc với đực giống 2 lần/ngày, 20 - 25 phút/lần. Mặt khác tuổi động dục lần đầu của lợn nái sẽ bị chậm ít nhất 1 tháng nếu điều kiện chuồng nuôi không đảm bảo mật độ và vệ sinh thú y. + Khẩu phần ăn và quy trình kỹ thuật nuôi dƣỡng: nhu cầu dinh dƣỡng của lợn nái khác nhau tùy thuộc giống, tuổi, trạng thái sinh lý.
Đây là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao năng suất sinh sản. Việc xác định chế độ nuôi dƣỡng thích hợp với lợn nái cần đảm bảo làm tăng số trứng rụng, từ đó tăng các chỉ tiêu số con đẻ ra, số con cai sữa, khối lƣợng sơ sinh, để mang lại hiệu quả trong chăn nuôi. + Tuổi của lợn nái: có liên quan chặt chẽ với khối lƣợng phối giống. Để đảm bảo điều kiện cho phối giống lần đầu lợn nái cần thành thục về tính và thể vóc.
Nếu phối giống lần đầu quá sớm hoặc quá muộn, khối lƣợng khi đó quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hƣởng tới hiệu quả. Phối sớm khi khối lƣợng cơ thể chƣa đạt yêu cầu, các cơ quan sinh dục chƣa hoàn chỉnh, sức sống kém, chậm phát triển đồng thời ảnh hƣởng tới sự phát triển cơ thể lợn mẹ về sau. Nếu để quá muộn, lợn nái hậu bị có khối lƣợng cơ thể quá lớn, quá béo cũng sẽ làm giảm mức độ đạt đƣợc của các chỉ tiêu, từ đó giảm hiệu quả kinh tế. Chỉ nên phối giống cho nái hậu bị từ lần động dục thứ 2 khi đạt 6 - 7 tháng tuổi, nặng trên 50 kg đối với lợn nội, 7 - 8 tháng tuổi và nặng 60 - 70 kg đối với lợn lai (nội × ngoại), 9 - 10 tháng tuổi nặng trên 80 - 90 kg đối với lợn ngoại và lợn lai (ngoại × ngoại) (Nguyễn Khắc Tích, 2002) [15].
+ Lứa đẻ: trên cơ sở số trứng rụng/chu kỳ, thứ tự các lứa đẻ cũng có ảnh hƣởng đến khả năng sinh sản của chúng. Nếu trong sản xuất áp dụng kỹ thuật chăm sóc nuôi dƣỡng theo quy trình, đảm bảo cho lợn nái không quá béo hoặc quá gầy và giữ cho hao hụt lợn mẹ trong khoảng 12 - 16% sẽ có thể đảm bảo kéo dài về khả năng sinh sản đến lứa 10 - 12. Do vậy việc áp dụng quy trình và n 14 các tiến bộ kỹ thuật vào chăn nuôi lợn nái sinh sản là cần thiết để nâng cao thành tích sinh sản cho chúng, mang lại hiệu quả cho ngƣời chăn nuôi. + Tỷ lệ thụ tinh và tỷ lệ thụ thai: trứng rụng nếu gặp tinh trùng đúng thời điểm thích hợp sẽ đƣợc thụ tinh và phát triển thành hợp tử.
Vì vậy việc xác định đƣợc thời điểm phối giống thích hợp cho lợn nái có vai trò quyết định tới tỷ lệ thụ tinh số trứng rụng/chu kỳ. Nếu số trứng rụng tăng quá cao so với bình thƣờng thì ngay sau khi đƣợc thụ tinh, số trứng phát triển bình thƣờng sẽ giảm, từ đó ảnh hƣởng tới chỉ tiêu số con đẻ ra/lứa + Tỷ lệ chết phôi: sự sống sót của phôi sau khi đƣợc hình thành chịu ảnh hƣởng quan trọng của một số yếu tố nhƣ dinh dƣỡng, sự phát triển của phôi, các yếu tố khác nhƣ chăm sóc, vệ sinh thú y… Phôi thai chết chủ yếu ở thời kỳ đầu của giai đoạn chửa (thời kỳ phôi thai). Đặc điểm sinh lý cơ bản của thời ký này là hợp tử đang di chuyển từ vị trí hình thành (1/3 phía trên ống dẫn trứng) về vị trí làm tổ (sừng tử cung) dễ bị tác động của điều kiện ngoại cảnh. Mặt khác quá trình làm tổ của phôi ở sừng tử cung có thể có những tƣơng tác không thích hợp giữa tử cung và mẹ gây chết phôi.
+ Khí hậu thời tiết, mùa vụ: ảnh hƣởng tới các chỉ tiêu năng suất sinh sản với các mức độ khác nhau. Có ý kiến cho rằng mùa vụ không có ảnh hƣởng gì tới tỷ lệ thụ thai. Tuy nhiên nghiên cứu của Adlovic và cs (1983) [33] cho thấy mùa vụ liên quan tới tỷ lệ thụ thai thể hiện ở sự giảm sụt 10% khi phối giống lợn ở các tháng 6,7,8 so với tháng 11, 12 trong năm. Điều này phù hợp với các nhận định của các tác giả khác cho rằng vào mùa hè, nhiệt độ trên 30C thì sẽ giảm tỷ lệ thụ thai và tăng tỷ lệ chết phôi, số con đẻ ra/lứa thấp.
Nếu nhiệt độ quá thấp ở mùa đông ảnh hƣởng tới quá trình sinh trƣởng phát dục của đàn con, tỷ lệ mắc các bệnh đƣờng tiêu hóa và hô hấp cao. Nhiệt độ thích hợp khoảng 18 - 22C. n 15 + Thời gian cai sữa và thời gian động dục trở lại: một số tác giả kết luận rằng thời gian cai sữa và thời gian động dục trở lại ở lợn có mối tƣơng quan không thuận. Thời gian cho con bú càng dài thì thời gian động dục trở lại càng ngắn.
Giữa các giống lợn, thời gian động dục trở lại có sự sai khác không đáng kể. Thời gian động dục trở lại còn phụ thuộc vào chế độ cho ăn của lợn nái. Với 7 kg thức ăn/ngày thì thời gian động dục trở lại là 5,5 ngày so với 8 ngày khi cho ăn 5 kg/ngày. Việc xác định thời gian cai sữa cho lợn con có ý nghĩa rất quan trọng vì nó ảnh hƣởng tới số lứa đẻ/năm, mặt khác có liên quan đến sức khỏe của lợn mẹ và sự phát triển của đàn con sau cai sữa.
Nếu cai sữa ở 3 tuần tuổi có thể nâng số lứa đẻ/năm lên 2,5 so với ở 8 tuần là 1,8 - 2 lứa. Tùy theo tập quán chăn nuôi và điều kiện cụ thể, có thể cai sữa ở 19 ngày (Mỹ), 23 - 28 ngày (Australia). Tốt nhất nên cai sữa cho lợn con ở 21 - 28 ngày tuổi. + Số con cai sữa/ổ: chỉ tiêu này cùng với số lứa đẻ/nái/năm quyết định số lợn con cai sữa/nái/năm, là 1 chỉ tiêu kinh tế đặc biệt quan trọng đánh giá hiệu quả chăn nuôi lợn nái sinh sản.
+ Số con đẻ ra/ổ nhiều chứng tỏ trạng thái hoạt động của buồng trứng tốt, tình trạng sinh lý của lợn mẹ bình thƣờng. Số con đẻ ra/ổ có sự biến động với mức độ khác nhau. Phần lớn lợn nái đẻ 11 - 12 con/lứa chiếm tỷ lệ cao nhất (49,86%); số nái đẻ trên 13 con/lứa không nhiều (15,25%); số lợn đẻ dƣới 10 con/lứa chiếm tỷ lệ tƣơng đối cao (34,89%). Số con sơ sinh/ổ thấp do sự tác động của các yếu tố thời tiết, khí hậu.
Lợn nái động dục ở các điều kiện khác nhau, mùa vụ khác nhau, nhất là khi các điều kiện đó có sự thay đổi đột ngột tạo stress, gây ảnh hƣởng tới hoạt động thần kinh, nội tiết làm giảm số lƣợng trứng phát triển, chín và rụng. Phƣơng thức phối giống, quá trình cai sữa… cũng ảnh hƣởng đáng kể tới số con sơ sinh/ổ. n 16 + Khoảng cách lứa đẻ: là yếu tố quan trọng cấu thành năng suất sinh sản của lợn nái. Đây là thời gian tính từ lứa đẻ trƣớc tới lứa đẻ sau, gồm thời gian mang thai, nuôi con, chờ phối.
Trong đó chỉ có thể tác động đến thời gian nuôi con và chờ phối để rút ngắn khoảng cách lứa đẻ từ đó nâng số lứa đẻ/nái/năm. Vì vậy vấn đề đặt ra là phải áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào chăn nuôi lợn nái sinh sản ở giai đoạn nuôi con và chờ phối để có thể nâng cao hiệu quả sinh sản. Một số bệnh thường gặp sau khi đẻ của lợn nái Bệnh viêm tử cung * Nguyên nhân: Theo Nguyễn Văn Thanh và cs (2002) [16] thì: bệnh viêm tử cung do các nguyên nhân sau: Do can thiệp các trƣờng hợp đẻ khó bằng tay hay dụng cụ làm xây xát niêm mạc tử cung. Do công tác vệ sinh trƣớc khi đẻ và sau khi đẻ không đảm bảo.
Do kế phát từ một số bệnh nhƣ sót nhau không can thiệp kịp thời làm cho nhau thối rữa trong tử cung. Tất cả những điều kiện trên tạo điều kiện cho vi khuẩn bên ngoài xâm nhập vào gây viêm. Theo Trƣơng Lăng và Xuân Giao (2001) [6] thì cho rằng: nguyên nhân do vi trùng streptococcus và colibacillus nhiễm qua cuống rốn, qua khó đẻ, sẩy thai, sót nhau hay qua phối giống không đảm bảo vệ sinh. Bệnh kế phát từ các bệnh khác nhƣ bệnh viêm âm đạo, tiền đình, bàng quang hoặc các bệnh truyền nhiễm: sảy thai truyền nhiễm, phó thƣơng hàn, bệnh lao.thƣờng gây ra các bệnh viêm tử cung.
Theo Lê Thị Tài và cs (2002) [11] bệnh viêm tử cung lợn nái do nhiều nguyên nhân khác nhau: n 17 Trong quá trình có thai, lợn nái ăn uống nhiều chất dinh dƣỡng, tinh bột, protein và ít vận động cơ thể nên cơ thể béo dẫn đến khó đẻ. Hoặc do thiếu dinh dƣỡng lợn nái sẽ ốm yếu, sức đề kháng giảm nên không chống lại vi trùng xâm nhập cũng gây viêm. Do dụng cụ thụ tinh nhân tạo cứng gây xây sát sẽ tạo ra các ổ viêm nhiễm trong âm đạo hoặc tử cung hoặc do tinh dịch bị nhiễm khuẩn. Lợn đực bị viêm niệu quản và dƣơng vật khi nhảy trực tiếp sẽ truyền bệnh sang lợn nái.
Bệnh còn xảy ra khi chăm sóc, nuôi dƣỡng, quản lý kém hoặc do thời tiết khí hậu thay đổi đột ngột, thời tiết quá nóng, quá lạnh, ẩm ƣớt kéo dài. * Triệu chứng: Theo Trần Tiến Dũng và cs (2002) [5] triệu chứng viêm tử cung thể hiện qua 3 thể viêm: Viêm nội mạc: lợn có biểu hiện sốt nhẹ, dịch viêm có mầu trắng hoặc xám và có mùi tanh. Con vật có phản ứng đau nhẹ, phản ứng co bóp tử cung giảm nhẹ. Viêm cơ: lợn có biểu hiện sốt cao, dịch viêm có mầu hồng hoặc nâu đỏ và có mùi tanh thối.
Con vật có phản ứng đau rõ rệt, phản ứng co bóp tử cung yếu ớt. Viêm cơ tƣ̉ cung thƣờng kế phát tƣ̀ viêm nô ̣i ma ̣c tƣ̉ cung , niêm ma c̣ tƣ̉ cung bi ̣thấ m dich ̣ thẩ m xuấ t , vi khuẩ n xâm nhâ ̣p và phát triể n sâu vào tổ chƣ́c làm niêm ma ̣c bi ̣phân giải , thố i rƣ̃a gây tổ n thƣơng cho ma ̣ch quản và lâm ba quản, tƣ̀ đó làm lớp cơ và mô ̣t it́ lớp tƣơng ma ̣c của tƣ̉ cung bi hoại ̣ tử. Viêm tƣơng mạc: lợn có biểu hiện sốt rất cao, dịch viêm có mầu nâu rỉ sắt và có mùi thối khắm.