Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến luận án Để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án, căn cứ vào nội dung của các công trình, tài liệu khoa học đã công bố, nghiên cứu sinh đã sưu tầm, nghiên cứu các công trình, tài liệu ở nước ngoài liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, cụ thể như sau: - Christine Jojarth (2009), Crime, War, and Global Trafficking: Designing International Cooperation, Cambridge University Press, UK [85]. Cuốn sách nghiên cứu lý luận và thực tiễn liên quan đến việc lựa chọn mô hình, phạm vi và mức độ ràng buộc trong thiết kế hình thức HTQT giữa các chủ thể quan hệ quốc tế (quốc gia, tổ chức quốc tế) trong PCTP xuyên quốc gia từ năm 1988 đến 2009. Dùng các phương pháp tiếp cận liên ngành kinh tế, pháp luật quốc tế, pháp luật hình sự, pháp luật so sánh để lý giải việc các quốc gia lựa chọn hình thức HTQT, mức độ ràng buộc pháp lý khác nhau nhằm thúc đẩy HTQT trong PCTP xuyên quốc gia - vấn đề quan tâm chung của nhân loại trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay.
Mặc dù không đề cập đến tình hình Việt Nam, nhưng đây là công trình có thể tham khảo trong việc nghiên cứu các tiêu chí đánh giá mức độ hiệu quả, hợp lý của các hình thức HTQT PCTP, trong đó có pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, nhất là sự lựa chọn và thống nhất hình thức pháp lý, mức độ ràng buộc pháp lý trong nước và quốc tế để các cơ quan chức năng tiến hành hoạt động HTQT PCTP. - Gert Vermeulen, Wendy De Bondt and Charlotte Ryckman (Ed. Với 767 trang, cuốn tài liệu phân tích hệ thống pháp luật về hợp tác tư pháp hình sự ở Liên minh châu Âu (EU), xác định những vấn đề hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện, tăng cường HTQT trong tư pháp hình sự trong và ngoài EU. Cuốn sách cung cấp nhiều nội dung hữu ích trong việc nghiên cứu so sánh quy phạm pháp luật, thực tiễn HTQT, 10 các biện pháp thúc đẩy hơn nữa HTQT trong lĩnh vực TTHS, trong đó, có giải pháp sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật về HTQT trong TTHS ở EU.
- The United Nations Office on Drugs and Crimes (2006), Legislative guide for the implementation of the United Nations Convention against Corruption, United Nations, New York [95]. Trong tài liệu tham khảo này, các chuyên gia luật học của Liên hợp quốc đã bình luận và khuyến nghị những vấn đề kỹ thuật về việc thực thi Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), trong đó có việc giải thích các yêu cầu, khuyến nghị, nghĩa vụ của các quốc gia thành viên về việc thực thi các quy định về HTQT. Mặc dù đây là những quan điểm mang tính chất khuyến nghị, không bắt buộc nhưng là tài liệu tham khảo có giá trị về lý luận và thực tiễn, tiêu chuẩn, yêu cầu của Công ước trong hoàn thiện nội luật của quốc gia thành viên, quy định về TTTPHS, dẫn độ, các hoạt động khác trong HTQT PCTP tham nhũng. - The United Nations Office on Drugs and Crime (2012), Manual on Mutual Legal Assistance and Extradition, New York, USA [96].
Bản hướng dẫn nhằm giải thích và cung cấp các khuyến nghị thực tiễn cho việc thực hiện quy định của Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm xuyên quốc gia (UNTOC), tập trung vào các yêu cầu, tiêu chuẩn, nội dung khuyến nghị, bắt buộc phải nội luật hóa các quy định về HTQT trong tư pháp hình sự, gồm TTTPHS và dẫn độ. Bên cạnh đó, tài liệu giới thiệu một số trường phái chính, quan niệm của các hệ thống pháp luật trên thế giới về HTQT trong các hoạt động phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia; vai trò của các ĐƯQT, các tổ chức quốc tế có liên quan trong việc thực hiện HTQT PCTP nói chung, TTTPHS và dẫn độ nói riêng. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của pháp luật về hai hình thức HTQT trong TTHS trong PCTP xuyên quốc gia nói chung, trong lĩnh vực TTHS nói riêng. Đây là tài liệu mang tính tổng hợp, nghiên cứu và phân tích những nhóm tội phạm có tổ chức lớn trên thế giới, các vấn đề lý luận, cơ sở pháp lý quốc tế và một số quốc gia trong phòng, chống hình thức phạm tội đặc biệt nguy hiểm này; trong đó, nhấn mạnh những nỗ lực của cộng đồng 11 quốc tế, đại diện tiêu biểu là Liên hợp quốc, trong việc thúc đẩy HTQT về hỗ trợ kỹ thuật, cung cấp kinh nghiệm xây dựng pháp luật, thực thi pháp luật trong nước và các ĐƯQT về TTTPHS và dẫn độ.
“International coopeartion in the investigation and prosecution of environmental crime: Problems and challenges for the legislative and judicial authorities”, Law Review.VI, issue 2, July- December 2016 [88]. Bài viết nghiên cứu về ảnh hưởng của pháp luật quốc tế về môi trường đối với pháp luật và thực tiễn HTQT trong thực thi pháp luật hình sự, nhất là trong bảo vệ môi trường, điều tra, truy tố tội phạm về môi trường; đề xuất một số giải pháp đối với các quốc gia và cộng đồng quốc tế. Theo tác giả, với pháp luật trong nước, HTQT nên được tiến hành trong tất cả các giai đoạn của quá trình thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường, kết hợp HTQT trong lĩnh vực tư pháp và HTQT trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước; tăng cường phối hợp, sử dụng hiệu quả các cơ chế HTQT được quy định trong các ĐƯQT liên quan về chia sẻ thông tin, hỗ trợ kỹ thuật; tăng tính liên thông của quá trình thực thi pháp luật hình sự và hành chính. Cherif Bassiouni (1992), Policy considerations on inter-state cooperation in criminal matters, Pace International Law Review, Volume 4, Issue 1, Article 5, pp.
Bài viết thống kê, phân tích một số nội dung, hình thức HTQT giữa các quốc gia trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự trên phạm vi toàn cầu, trong đó, phân tích nội dung, yêu cầu, vai trò của các ĐƯQT về nội luật hóa, xác định thẩm quyền quốc gia để tạo cơ sở pháp lý cho HTQT PCTP. Tuy nhiên, bài viết được công bố đã lâu, chưa bao quát và cập nhật được sự phát triển của pháp luật quốc tế về lĩnh vực này trong thời gian hiện nay. - Thomas Risse-Kappen (1999), Bringing transnational relations back in: Non-state actors, domestic structures and international institutions, Cambridge University Press, UK [97]. Cuốn sách chuyên khảo nghiên cứu về những yếu tố trong nước và quốc tế có tính xuyên quốc gia và nhân tố xuyên quốc gia tác động làm thay đổi chính sách đối ngoại (chủ yếu của một nhà nước hoặc một thể chế nhất định) trong một số lĩnh vực nhất định (bao gồm kinh tế, môi trường, an ninh quốc tế 12 và bảo vệ quyền con người).
Tác giả nhấn mạnh, chính sách đối ngoại, HTQT phụ thuộc chính vào mối quan hệ giữa các chủ thể chính là nhà nước và các tổ chức liên chính phủ hoặc mối quan hệ giữa các chủ thể (bao gồm tổ chức, cá nhân) mang tính đại diện cho quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, trong thế giới hiện đại, cần lưu ý xem xét thỏa đáng vai trò, đóng góp của các chủ thể ngoài nhà nước có tác động ngày càng quan trọng, nhất là trong quá trình thể chế hóa quốc tế, quy định trong các hiệp định song phương, đa phương hoặc tổ chức quốc tế mà quốc gia là thành viên. - Sonny Shiu-Hing Lo (2009), The Politics of Cross-border Crime in Greater China: Case Studies of Mainland China, Hong Kong, and Ma Cao, An East Gate Book, M. Đây là sách tham khảo trên góc độ tội phạm học, luật quốc tế và chính trị học để phân tích lý luận và thực tiễn tình trạng tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, tình hình hợp tác liên chính phủ, hợp tác ở mức độ tiểu khu vực trong PCTP có tổ chức xuyên quốc gia liên quan đến Trung Quốc lục địa, đặc khu hành chính Hồng Kông và Ma Cao; trong đó phân tích chuyên sâu trên bình diện chính trị, luật học về những khó khăn, vướng mắc trong hợp tác xuyên biên giới để phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm xuyên biên giới trên địa bàn Trung Quốc, đặc khu hành chính Hồng Kông và Ma Cao.
- Anne-Marie Slaughter, Andrew S. Tulumello, Stean Wood (1998), International law and international relations theory: A new generation of interdisciplinary scholarship, American Journal of International Law, July, pp. Bài tạp chí khái quát tổng quan mối quan hệ giữa thành tựu học thuật của hai chuyên ngành, việc sử dụng hoặc phân tích các thuật ngữ, khái niệm của nhau mà còn khái quát thực tiễn các luật gia quốc tế sử dụng các học thuyết của chuyên ngành quan hệ quốc tế; ứng dụng các học thuyết của quan hệ quốc tế trong pháp luật quốc tế; khái quát cách thức các học giả pháp lý sử dụng phương pháp tiếp cận mang tính đa ngành trong nghiên cứu lý luận, thực tiễn pháp lý; sử dụng khoa học pháp lý để phân tích, luận giải hành vi của các quốc gia trong quan hệ quốc tế. - Neil Boister and Robert J.
Routledge Handbook of Transnational Criminal Law. Cuốn sách chuyên khảo về pháp luật hình sự xuyên quốc gia, bàn luận về các vấn đề pháp luật hình sự, TTHS 13 để giải quyết vấn đề tội phạm xuyên quốc gia. Các tác giả luận giải những vấn đề lý luận, gồm các khái niệm liên quan đến tội phạm xuyên quốc gia dưới cách tiếp cận liên ngành, đa ngành, trong đó có lấy chuyên ngành luật hình sự, TTHS làm cơ sở. Cuốn sách có giá trị tham khảo trong quá trình nghiên cứu so sánh pháp luật một số nước mà không đi sâu nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam [92].
Tài liệu nghiên cứu tội phạm xuyên quốc gia theo hướng tiếp cận ngành kinh tế; trong đó nhận định, tội phạm xuyên quốc gia là “một ngành công nghiệp” bất hợp pháp có tăng trưởng và lợi nhuận rất lớn; lợi ích vật chất và tài chính là động cơ chủ yếu để các đối tượng hoạt động phạm tội xuyên quốc gia. Mặc dù HTQT được triển khai với hình thức đa dạng, có phạm vi rộng khắp ở cấp độ toàn cầu, khu vực và song phương cùng với sự tăng cường PCTP ở từng quốc gia thời gian qua nhưng thực tiễn cho thấy vẫn cần nâng cao tính hiệu quả của HTQT để triệt tiêu động cơ và tài sản do phạm tội mà có.