Phần mở đầu, Chiến lược chống khủng bố toàn cầu). Ngoài các công ước đa phương về ngăn ngừa và trừng trị khủng bố, ở cấp độ toàn cầu Hội đồng bảo an cũng đã thông qua một số nghị quyết về chống khủng bố như: Nghị quyết số 1267 năm 1999, Nghị quyết số 1373 năm 2001, Nghị quyết số 1390 năm 2002, Nghị quyết số 1455 năm 2003… Các nghị quyết trên thiên về việc đề ra các giải pháp cụ thể nhằm ngăn ngừa và trừng trị các hành vi khủng bố. Ở cấp độ khu vực hiện đã có 9 điều ước khu vực về chống khủng bố quốc tế nhưng hầu hết không đưa ra định nghĩa đầy đủ về khủng bố. Điều 1 Công ước Liên minh châu Âu năm 1977; Điều 2 Công ước ASEAN về chống khủng bố đều có quy định mang tính liệt kê các hành vi thực hiện tội phạm trong các công ước của Liên hợp quốc là tội phạm khủng bố.
Công ước chống khủng bố của Tổ chức hợp tác Thượng Hải năm 2009 là công ước khu vực về chống khủng bố có đưa ra định nghĩa về khủng bố rõ ràng nhất. Điều 2, Công ước Thượng Hải định nghĩa khủng bố là: “Một hệ tư tưởng bạo lực và thực hiện nhằm gây ảnh hưởng đến việc ra quyết định của chính phủ hoặc các tổ chức quốc tế bằng cách đe doạ hoặc có hành vi bạo lực và (hoặc) các hành vi tội ác liên quan tới việc đe doạ người dân và nhằm gây thiệt hại cho các cá nhân, xã hội hoặc nhà nước”. Định nghĩa trên đã đưa ra một số dấu hiệu của tội phạm khủng bố như: Mục đích: gây ảnh hưởng đến việc ra quyết định của chính phủ hoặc các tổ chức 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quốc tế (mục đích chính trị); hành vi: đe doạ hoặc có hành vi bạo lực, các hành vi tội ác… Tuy nhiên, định nghĩa này chưa làm rõ những vấn đề đang gây tranh cãi trong khoa học luật quốc tế và luật quốc tế là chủ thể của hành vi khủng bố (là cá nhân, tổ chức, hay bao gồm cả nhà nước); mục tiêu của khủng bố (dân sự, quân sự, hay mục tiêu hỗn hợp)… Như vậy, kể từ khi khủng bố xuất hiện và trở thành mối đe doạ với hoà bình và an ninh quốc tế, các nhà nghiên cứu, các quốc gia và cộng đồng quốc tế đã có nhiều nỗ lực xây dựng một cách hiểu chung nhất về khủng bố (định nghĩa khủng bố) nhưng đến nay vẫn chưa có định nghĩa nào về khủng bố được cộng đồng quốc tế chấp nhận rộng rãi. Trước những khó khăn trong việc định nghĩa khủng bố, một số nhà nghiên cứu có xu hướng tin rằng một định nghĩa khách quan và được cộng đồng quốc tế chấp thuận về khủng bố không bao giờ có thể thoả thuận được.
Một số nhà nghiên cứu khác cho rằng: Nếu không có định nghĩa duy nhất về khủng bố được mô tả chính xác rõ ràng chúng ta có thể tiếp cận câu hỏi về khủng bố bằng cách loại bỏ các hoạt động tương tự mà không phải là khủng bố nhưng có vẻ như gây nhầm lẫn. Chúng tôi cho rằng, một định nghĩa chính xác, khách quan về khủng bố có ý nghĩa quan trọng trong chính sách chống khủng bố vì nó liên quan mật thiết tới việc xác định và xử phạt các hành vi khủng bố. Một định nghĩa khách quan về khủng bố là tiền đề và là chìa khoá quan trọng trong cuộc chiến chống khủng bố. Chỉ khi các quốc gia, các tổ chức và các chủ thể khác của pháp luật quốc tế có sự đồng thuận về khái niệm khủng bố, mới có cơ sở cho hợp tác quốc tế về chống khủng bố.
Bên cạnh đó, để xây dựng một định nghĩa chung về khủng bố các quốc gia cũng cần hợp tác chặt chẽ với nhau, đảm bảo hài hoà giữa lợi ích quốc gia và lợi ích của toàn nhân loại. Nguyên nhân sâu xa của việc định nghĩa chung về khủng bố trên quy mô toàn cầu chưa đạt được sự đồng thuận không xuất phát từ cách hiểu khác nhau giữa các quốc gia về khủng bố mà từ sự khác biệt về mặt lợi ích chính trị, lợi ích kinh tế… Do đó để xây dựng định nghĩa chung các quốc gia cần đặt lợi ích, hoà bình ổn định và sự phát triển thịnh vượng của nhân loại lên hàng đầu. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số đặc trưng của tội phạm khủng bố Từ những phân tích ở trên và thực tiễn tội phạm khủng bố diễn ra trong thời gian qua, chúng tôi cho rằng tội phạm khủng bố hiện nay có một số đặc trưng cơ bản sau đây: Chủ thể thực hiện hành vi khủng bố: Chủ thể thực hiện hành vi khủng bố là vấn đề phức tạp cả trong khoa học pháp lý hình sự cũng như trong thực tiễn xây dựng và thực thi luật quốc tế.
Đây là vấn đề gây tranh luận gay gắt giữa các quốc gia. Có ý kiến cho rằng “các thuật ngữ trong định nghĩa của Bộ quốc phòng Mỹ là rộng hơn và hoàn toàn có thể cho phép bao gồm các chính phủ là thủ phạm” [54, 34]. Trương Húc, học giả Trung Quốc trong tác phẩm Những vấn đề cơ bản của Luật hình sự quốc tế cũng cho rằng: “quốc gia có thể trở thành chủ thể của tội phạm quốc tế (bao gồm tội phạm khủng bố quốc tế), chỉ có điều là phương thức mà quốc gia gánh vác trách nhiệm khác với các cá nhân gánh vác trách nhiệm hình sự mà thôi” [11, 12]. Chúng tôi cho rằng quốc gia không thể trở thành chủ thể của tội phạm khủng bố bởi trong luật quốc tế hiện đại không có quy định nào coi quốc gia là chủ thể của loại tội phạm này.
Mặc dù quốc gia có thể có các hành động hỗ trợ khủng bố như cung cấp nơi ẩn náu, các phương tiện quân sự, chính trị, kinh tế và các hỗ trợ khác nhưng không thể vì thế mà coi quốc gia là chủ thể của tội khủng bố, bởi những lý do sau: Thuật ngữ khủng bố là không cần thiết khi mô tả những hành động của quốc gia có chủ quyền, không phải bởi các quốc gia đang ở trên một mức độ đạo đức cao hơn mà bởi theo các công ước quốc tế bất kỳ cuộc tấn công nào nhằm vào thường dân trong thời chiến của các lực lượng quân sự thường xuyên (dưới sự chỉ đạo của quốc gia) được xác định là tội phạm chiến tranh; nếu một cuộc tấn công được thực hiện trong thời bình được xem là tội ác chống nhân loại. Bên cạnh đó, về mặt lý luận trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân. Nếu xem quốc gia là chủ thể của tội phạm khủng bố sẽ không có chế tài hình sự nào khả thi có thể áp dụng đối với quốc gia. Thực tiễn đấu tranh chống khủng bố trong những năm qua cho thấy, việc không xem quốc gia là chủ thể của tội khủng bố là đúng đắn.
Hoa Kỳ - cường quốc kinh tế, quân sự số một thế giới và cũng là nạn nhân chịu hậu quả nặng nề của 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khủng bố khi tấn công tiêu diệt Taliban ở Afganistan cũng chỉ với lý do tiêu diệt nhà nước hỗ trợ khủng bố. Tương tự, các nhà nước dùng các biện pháp hà khắc để duy trì sự thống trị của mình và các dân tộc đấu tranh chống lại sự hà khắc đó là những vấn đề nội bộ. Trong cuộc đấu tranh giành quyền dân tộc tự quyết, các dân tộc nhỏ bé buộc phải sử dụng mọi biện pháp có thể để giành quyền độc lập tự quyết cho dân tộc mình. Có thể nói rằng: “tính phi nhà nước là một yếu tố trọng tâm trong định nghĩa khủng bố” [45, 4].
Như vậy chủ thể của tội phạm khủng bố theo quan điểm phổ biến hiện nay là các tổ chức hoặc cá nhân. Mục đích của tội phạm khủng bố: Hầu hết các nghiên cứu đều chỉ ra dấu hiệu mục đích chính trị của tội phạm khủng bố. Mục đích chính trị trong dấu hiệu cấu thành tội khủng bố phải được hiểu theo nghĩa rộng bao hàm cả tư tưởng, tôn giáo, sắc tộc… Tuy nhiên mục đích cuối cùng của tội phạm khủng bố là gây sức ép để buộc nhà cầm quyền phải thực hiện hoặc không thực hiện một việc gì đó. Có ý kiến cho rằng: “Vì khủng bố là một tội phạm có tính quốc tế nên định nghĩa phải bắt đầu từ hành vi, lấy hành vi làm trung tâm”… bên cạnh hành vi mới “xem xét các dấu hiệu khác của tội phạm như chủ thể, khách thể, động cơ, mục đích” [13, 27].
Chúng tôi cho rằng dấu hiệu hành vi không phải là dấu hiệu đặc trưng của tội phạm khủng bố, bởi tất cả các tội phạm đều phải thể hiện qua dấu hiệu này và pháp luật chỉ điều chỉnh hành vi (hành động hoặc không hành động), không thể điều chỉnh được những gì còn chưa biểu hiện ra bên ngoài bằng hành vi cụ thể. Để phân biệt tội phạm khủng bố với các tội phạm khác như giết người, bắt cóc con tin và các tội phạm có tính chất bạo lực khác, nhất thiết phải xác định mục đích chính trị. Mục đích chính trị là dấu hiệu cơ bản và quan trọng nhất của tội phạm khủng bố. Một số công ước quốc tế hiện hành gián tiếp đưa ra khái niệm khủng bố trong đó đều có dấu hiệu mục đích chính trị.
Ví dụ: Điều 2, Công ước quốc tế về trừng trị tài trợ cho khủng bố quy định: “Mục đích của hành vi này về bản chất hoặc bối cảnh xảy ra là nhằm hăm doạ dân chúng hay ép buộc một chính phủ hoặc một tổ chức quốc tế phải thực hiện hoặc không thực hiện bất kỳ hành vi nào”; Điều 2, Công ước Thượng Hải năm 2009 định nghĩa khủng bố là: “Một hệ tư tưởng bạo lực và thực hiện nhằm gây ảnh hưởng đến việc ra quyết định của chính 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phủ hoặc các tổ chức quốc tế…”. Có thể nói mục đích chính trị trong dấu hiệu của tội phạm khủng bố là dấu hiệu cơ bản được sự đồng thuận của các quốc gia, các nhà nghiên cứu. Tuy nhiên việc xác định một vụ khủng bố xảy ra có mục đích chính trị hay không không phải lúc nào cũng dễ dàng và ranh giới đôi khi rất mong manh. Bên cạnh đó quan điểm về “chính trị” thường mang tính chất chủ quan của quốc gia.
Ngoài ra, một số vụ khủng bố không rõ thủ phạm (không có ai đứng ra nhận trách nhiệm) nên việc xác định vụ việc có dấu hiệu của khủng bố có nhằm mục đích chính trị hay không là vấn đề phức tạp.