Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về Khung tiêu chuẩn quản lý rủi ro trong quản lý hải quan Chương 2: Phƣơng pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng về Khung tiêu chuẩn quản lý rủi ro của Hải quan Việt Nam Chương 4: Khung tiêu chuẩn quản lý rủi ro và kiến nghị giải pháp, lộ trình triển khai thực hiện. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KHUNG TIÊU CHUẨN QUẢN LÝ RỦI RO TRONG QUẢN LÝ HẢI QUAN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong quản lý hải quan hiện đại, việc áp quản lý rủi ro đƣợc coi là lựa chọn không thể thiếu giúp cơ quan hải quan quản lý các hoạt động nghiệp vụ hải quan một cách có hiệu quả. Việc quyết định và thực hiện kiểm tra, giám sát hải quan, kiểm tra sau thông quan, thanh tra và các hoạt động nghiệp vụ khác phải dựa trên các nguyên tắc, biện pháp kỹ thuật và các sản phẩm QLRR.
Công tác áp dụng quản lý rủi ro phải đƣợc xây dựng trên khung tiêu chuẩn quản lý rủi ro của Hải quan thế giới. Tuy nhiên nhận thức về vấn đề này vẫn đang còn nhiều điều cần phải bàn tới. Cũng đã có nhiều tác giả nghiên cứu nội dung liên quan đến công tác quản lý rủi ro.Đến thời điểm hiện tại, tác giả mới chỉ đƣợc tiếp cận một số công trình nghiên cứu nhƣ sau: Nghiên cứu của Luc De Wulf (2004)về chiến lƣợc hiện đại hóa ngành hải quan. Theo tác giả, hiện đại hóa ngành hải quan không phải là vấn đề của quốc gia này hay quốc gia khác, mà đó là một vấn đề toàn cầu.
Tác giả đã phân tích 4 đề mục lớn trong công trình này: mục tiêu của ngành hải quan; môi trƣờng cần có cho cải cách hải quan thành công; xây dựng chiến lƣợc; thực hiện chiến lƣợc. Công trình nhấn mạnh đến việc phải có nhận thức mới về phát triển thƣơng mại, phải có một cam kết chính trị đủ mức tạo ra đƣợc động lực cho việc thực hiện các giải pháp rất khó khăn và phải bắt đầu cải cách bằng những chẩn đoán tốt về tình hình hiện tại. [29] Nghiên cứu của Adrien Gooman và Luc De Wulf (2005) về định giá hải quan tại các nƣớc đang phát triển.Các tác giả đã nghiên cứu sâu về định giá hải quan, một trong những chuẩn mực quốc tế quan trọng về hải quan. Trong nghiên cứu này, các tác giả không chỉ nêu những vấn đề về nhận thức đối với vấn đề định giá hải quan mà còn nêu đặc điểm, tình hình, những vấn đề cần rút ra từ thực hiện chuẩn mực này tại các nƣớc đang phát triển.
[1] 6 z Nghiên cứu của David Widdowson (2006) về quản lý rủi ro trong hải quan. Công trình này đã giới thiệu về một trong những kỹ thuật quan trọng hàng đầu của hải quan, đó là quản lý rủi ro. Kỹ thuật này đã phát huy tác dụng trong thực hiện thủ tục hải quan theo phƣơng thức truyền thống và tác dụng đã đƣợc tăng lên nhiều lần trong thực hiện TTHQ ĐT. Tác giả đã tổng kết nhiều quốc gia là việc triển khai điện tử phải áp dụng quản lý rủi ro để giảm đáng kể các nguồn lực trong thông quan.[10] Nghiên cứu của Quách Đăng Hòa (2009) về xây dựng, quản lý và sử dụng hồ sơ rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ của ngành hải quan.
Tác giả trên cơ sở nghiên cứu ứng dụng QLRR trong lĩnh vực hải quan, tác giả đã đề xuất xây dựng, quản lý và sử dụng hồ sơ rủi ro hàng hóa, hồ sơ rủi ro doanh nghiệp để CQHQ sử dụng trong việc quản lý và thực thi pháp Luật Hải quan đối với ngƣời tham gia XNK; [27] Nghiên cứu của tác giả Vũ Ngọc Anh (2010)về nâng cao hiệu quả áp dụng QLRR trong lĩnh vực nghiệp vụ hải quan. Tác giả trên cơ sở nghiên cứu tổng quan về QLRR trong các lĩnh vực nghiệp vụ hải quan, đề án đã đề xuất phƣơng hƣớng, giải pháp nâng cao hiệu quả việc áp dụng công tác QLRR, trong đó có đề cập đến công tác đánh giá tuân thủ đối với doanh nghiệp hoạt động XNK khi tham gia các lĩnh vực trong nghiệp vụ hải quan; [2] Nghiên cứu cũng của Quách Đăng Hòa (2013)về đo lƣờng, đánh giá tuân thủ doanh nghiệp hoạt động XNK. Tác giả trên cơ sở nghiên cứu về tình hình tuân thủ của doanh nghiệp hoạt động XNK, công tác đo lƣờng tuân thủ doanh nghiệp, đánh giá xếp hạng rủi ro của doanh nghiệp, xây dựng quản lý hồ sơ rủi ro của doanh nghiệp trong đó có đề cập đến các giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về Hải quan đối với mức độ tuân thủ doanh nghiệp hoạt động XNK;[28] Nghiên cứu của các tác giả thuộc Cục Quản lý rủi ro Việt Nam (2013) về tăng cƣờng năng lực QLRR ngành hải quan giai đoạn 2013 - 2015, tầm nhìn 2020.Các tác giả đã nêu bật đƣợc vai trò của công tác QLRR trong thời gian qua trong việc quản lý hàng hóa XNK. Tuy nhiên đề án cũng nêu đƣợc những mặt hạn chế đặc biệt là về nhân sự trong công tác QLRR.
Do vậy để nâng cao công tác QLRR thì cần phải hoàn thiện bộ máy QLRR từ Tổng cục cho đến Cục Hải quan tỉnh, thành phố đảm bảo các yêu cầu đặt ra đối với ngành hải quan trong giai đoạn hiện nay; [9] 7 z Nghiên cứu của Vũ Quốc Bảo và nhóm tác giả(2016) về cácbiện pháp QLRR đối với hàng hóa thuộc diện chính sách quản lý chuyên ngành nhằm nâng cao hiệu quả kiểm tra hải quan. Nhóm tác giả đã nêu đƣợc việc phân hóa rủi ro đối với hàng hóa thuộc diện chính sách quản lý chuyên ngành. Việc phân hóa nhƣ vậy sẽ giúp CQHQ có biện pháp kiểm soát rủi ro (KSRR) khác nhau đối với các đối tƣợng khác nhau để đạt hiệu quả tốt nhất. Đồng thời tác giả cũng nêu đƣợc những khó khăn của CQHQ trong việc thực thi những chính sách quản lý hàng hóa chuyên ngành.
Do vậy để đảm bảo đƣợc công tác QLRR thì các Bộ, ngành cần phối hợp với Bộ Tài chính để chuẩn hóa các mặt hàng cần quản lý chi tiết đến mức độ 8 số mới đảm bảo đƣợc việc phân luồng hàng hóa một cách chính xác;[3] Có thể nói các công trình nghiên cứu nêu trên chƣa có công trình nào nghiên cứu sâu về khung tiêu chuẩn QLRR. Các đề tài mới chỉ là một cấu phần của khung QLRR. Tài đề tài nghiên cứu này sẽ có tính chuyên sâu về phƣơng pháp, kỹ thuật, nghiệp vụ QLRR. Sản phẩm của đề tài sẽ đƣa ra cách tiếp cận mới về QLRR dựa trên những tiêu chuẩn và thông lệ chung của Hải quan thế giới; xây dựng và đƣa ra Khung tiêu chuẩn QLRR của HQVN, đây là một sản phẩm hoàn toàn mới của ngành hải quan.
Ngoài ra, đề tài sẽ nghiên cứu và kiến nghị hệ thống các giải pháp, kế hoạch, lộ trình cho việc triển khai có hiệu quả. Có thể nói khung tiêu chuẩn QLRR là vấn đề mới về lý luận, đề tài luận giải làm rõ những vấn đề thuộc về nhận thức, nguyên tắc, quan điểm về QLRR. Việc xây dựng Khung tiêu chuẩn QLRR giúp cho ngành hải quan hoàn thiện lý luận nghiệp vụ về QLRR, nhận thức một cách đầy đủ về kiến trúc tổng thể về QLRR; đồng thời qua đó cung cấp bổ sung các kiến thức, làm hoàn thiện thêm lý luận về quản lý tuân thủ dựa trên QLRR trong quản lý hải quan. NHẬN THỨC VỀ KHUNG TIÊU CHUẨN QUẢN LÝ RỦI RO TRONG QUẢN LÝ HẢI QUAN 1.
Khái niệm Theo Từ điển bách khoa toàn thƣ, chuẩn mực quốc tế đƣợc hiểu là “những tiêu chuẩn đƣợc các tổ chức tiêu chuẩn quốc tế xây dựng và phát triển, đƣợc chấp nhận và phổ biến toàn cầu”. 8 z Theo Công ƣớc Kyoto (1999),chuẩn mực quốc tế hải quan là chuẩn mực đƣợc hiểu nhƣ một quy định mà việc thi hành nó đƣợc thừa nhận là cần thiết để đạt đƣợc mục đích hài hòa và đơn giản hóa các thủ tục và thông lệ hải quan ”. Theonhà nghiên cứu Nguyễn Bằng Thắng (2010), chuẩn mực hải quan là tất cả các quy định mang tính pháp lý, quy chuẩn trong hoạt động ngoại thƣơng giữa các quốc gia với nhau và giữa quốc gia với tổ chức liên quan về thủ tục hải quan đƣợc các tổ chức quốc tế ban hành và cácquốc gia thành viên chấp thuận để thực hiện theo. Cũng theo Từ điển bách khoa toàn thƣ, thông lệ quốc tếlà “những quy tắc, chuẩn mực, tiêu chuẩn… mà nhiều quốc gia, tổ chức, liên minh hay cộng đồng chung trên thế giới đã thống nhất sử dụng” và thông lệ quốc tế hải quan là “những quy tắc, chuẩn mực, tiêu chuẩn về hải quan ….
mà nhiều quốc gia, tổ chức, liên minh cộng đồng chung trên thế giới đãcùng thống nhất sử dụng”. Thuật ngữ “Khung tiêu chuẩn” (hay khuôn khổ - Framework) là một thuật ngữ nƣớc ngoài mới đƣợc du nhập vào Việt Nam, trong thời gian gần đây, đi cùng với sự chuyển giao, trao đổi các nội dung liên quan đến các lĩnh vực kinh tế, kỹ thuật, văn hóa, xã hội… có thể đƣợc hiểu là cơ cấu hạn định có tính nguyên tắc, mẫu mực (khuôn mẫu) về một vấn đề, lĩnh vực, sự việc, hiện tƣợng cụ thể nào đó. Theo nội dung giải thích tại Cẩm nang hƣớng dẫn QLRR của WCO (2011), thì “Khung tiêu chuẩn quản lý rủi ro (Risk Management Framework) hay khung quan quản lý rủi ro là một cấu trúc thiết kế tổng thể các cấu phần có tính thống nhất nhằm tạo ra các yếu tố nền tảng và sắp xếp bộ máy tổ chức để xây dựng, thực hiện, theo dõi, kiểm tra và thƣờng xuyên cải thiện hoạt động quản lý rủi ro trong lĩnh vực quản lý hải quan ”. Các yếu tố nền tảng (foundations) bao gồm: các quy định của pháp luật, các chế độ, chính sách, mục tiêu, yêu cầu quyền hạn và trách nhiệm trong việc áp dụng QLRR.
Các vấn đề trên đƣợc quy định khác nhau về nội dung và cấp độ ban hành văn bản ở mỗi quốc gia. Ở Việt Nam, các quy định về QLRR đƣợc quy định ở nhiều văn bản, nhƣ: Luật Hải quan, Nghị định, Thông tƣ và các văn bản quyết định hành chính của Bộ Tài chính và Tổng cục Hải quan. 9 z Sắp xếp bộ máy tổ chức: là việc xây dựng các kế hoạch, cơ cấu tổ chức bộ máy, thiết lập các mối quan hệ, quyền và trách nhiệm, bố trí nguồn lực, quy trình và tổ chức triển khai thực hiện; Khung tiêu chuẩn QLRR phải gắn bó chặt chẽ với mục tiêu, chiến lƣợc tổng thể cũng nhƣ các chế độ, chính sách và các điều kiện thực tế của ngành hải quan.