Nghiên cứu cải thiện cơ sở kỹ thuật và pháp lý cho quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan Việt Nam

Quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan là một khái niệm quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và… 144 trang · Ecole Supérieure De Droit De Ha Noi.

• Tác giả: Nguyen Toan
• Người hướng dẫn: Vu Ngoc Anh, Docteur En Droit
• Trường học: Ecole Supérieure De Droit De Ha Noi
• Chuyên ngành: Droit Des Affaires Internationales
• Đề tài: Cải Thiện Cơ Sở Kỹ Thuật Và Pháp Lý Cho Quản Lý Rủi Ro Trong Hoạt Động Hải Quan Việt Nam
• Loại tài liệu: Mémoire De Recherche
• Năm xuất bản: 2002-2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• REMERCIEMENT
• INTRODUCTION
• 1. PARTIE I: GÉNÉRALITÉS SUR LA GESTION DES RISQUES
• 1. CHAPITRE 1: NOTION DE GESTION DES RISQUES
• 1.1. Section 1: Conception du risque
• 1.1.1. §1 Définition du risque
• 1.1.2. §2 Définition du risque dans le domaine de la douane
• 1.1.3. §3 Classement des risques dans le domaine de la douane
• 1.1.4. §4 Gestion des risques dans le domaine de la douane
• 1.2. Section 2: Procédure de gestion des risques
• 1.3. Section 3: Avantages et nécessité de l'application de la technique de gestion des risques
• 1.3.1. §1 Les avantages de la gestion des risques
• 1.3.2. §2 La nécessité de l'application de la gestion des risques
• 1.4. Résumé
• 2. CHAPITRE 2: PRATIQUE DE LA RECHERCHE ET DE L'APPLICATION DE LA TECHNIQUE DE GESTION DES RISQUES DANS LE DOMAINE DE LA DOUANE DANS LE MONDE ENTIER
• 2.1. Section 1: Au sein de l'Organisation Mondiale de la Douane (OMD)
• 2.2. Section 2: Au sein des autres Administrations des Douanes dans le monde
• 2.2.1. §1 La douane japonaise
• 2.2.2. §2 Pratique de l'application de la technique de gestion des risques au sein des autres administrations des douanes dans le monde
• 2.2.2.1. A. Mise en place de la gestion des risques
• 2.2.2.2. B. Processus de prise de conscience du système de gestion des risques
• 2.2.2.3. C. Orientation de l'approche de la gestion des risques
• 2.2.2.4. D. Système de références
• 2.2.2.5. E. Traitement de renseignements douaniers
• 2.2.2.6. F. Orientation de développement
• 2.3. Conclusion
• 2. PARTIE II: L'ETAT ACTUEL DE LA MODERNISATION DES ACTIVITES DOUANIERES ET LA NECESSITE DE L'APPLICATION DE LA GESTION DES RISQUES AU VIETNAM
• 1. CHAPITRE 1: SITUATION DE LA MODERNISATION DES ACTIVITES DOUANIERES AU VIETNAM
• 2.1. Section 1: Introduction sur la douane vietnamienne
• 2.1.1. §1 Généralités
• 2.1.2. §2 Historique de la douane vietnamienne
• 2.1.2.1. A° Avant 1984
• 2.1.2.2. B° De 1984 à 1997
• 2.1.2.3. C° De 1998 jusqu'à maintenant
• 2.1.2.4. D° Les missions de la douane vietnamienne d'aujourd'hui
• 2.2. Section 2: Procédure d'approche de la technique de gestion des risques de la douane vietnamienne
• 2. CHAPITRE 2: LE SYSTEME DE TEXTES JURIDIQUES ET LA NECESSITE DE L'APPLICATION DE LA GESTION DES RISQUES
• 2.3. Section 1: Des textes juridiques avant la promulgation de la loi sur la douane vietnamienne
• 2.4. Section 2: Des textes juridiques concernant la gestion des risques dans le domaine de la douane
• 2.4.1. §1 Loi sur la douane
• 2.4.2. §2 Décret N° 101/2001/ND-CP du 31 décembre 2001 pour l'application des articles de la Loi sur les procédures douanières, les contrôles et les surveillances douanières
• 2.4.3. §3 Quelques observations
• 2.5. Section 3: La nécessité de l'application de technique de gestion des risques à l'opération douanière au Vietnam
• 2.5.1. §1 Demande d'intégration
• 2.5.2. §2 Demande du développement économique du pays
• 2.5.3. §3 Demande des entreprises
• 2.5.4. §4 Demande de la profession douanière
• 2.6. Résumé
• 3. PARTIE III: RECOMMANDATIONS ET PROPOSITIONS EN VUE D'UNE MEILLEURE LEGISLATION SUR LA DOUANE
• 3. CHAPITRE 1: RECOMMANDATIONS
• 3.1. Section 1: Base des recommandations
• 3.2. Section 2: Contenu des recommandations
• 4. CHAPITRE 2: PROPOSITIONS
• 4.1. Section 1: Système d'application de la gestion des risques à l'opération douanière au Vietnam
• 4.1.1. §1 Système proposé
• 4.1.2. §2 Description du système
• 4.1.3. §3 Avantages du système
• 4.2. Section 2: Autres propositions relatives aux techniques opérationnelles
• 4.3. Section 3: Propositions relatives aux aspects juridiques de la gestion des risques
• CONCLUSION
• BIBLIOGRAPHIES
• ANNEXES
• 1. Loi sur la douane du Vietnam
• 2. Guidelines on Customs Control (for Chapter 6 of the General Annex of Kyoto Convention - extrait)

Tóm tắt

I. Cơ sở lý thuyết về quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan

Quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan là một khái niệm quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và gia tăng giao thương quốc tế. Quản lý rủi ro được định nghĩa là quá trình xác định, đánh giá và ưu tiên các rủi ro, từ đó đưa ra các biện pháp để giảm thiểu hoặc kiểm soát những rủi ro đó. Trong lĩnh vực hải quan, rủi ro trong hải quan thường liên quan đến việc gian lận thuế, buôn lậu hàng hóa, và vi phạm các quy định pháp lý. Việc áp dụng công nghệ hải quan và các quy trình hiện đại là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro. Theo đó, cơ sở kỹ thuật và cơ sở pháp lý cần được cải thiện để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động hải quan.

1.1. Định nghĩa và phân loại rủi ro

Rủi ro trong hoạt động hải quan có thể được phân loại thành ba loại chính: rủi ro tiềm ẩn, rủi ro nội tại và rủi ro phát hiện. Rủi ro tiềm ẩn xảy ra khi khối lượng hàng hóa tăng mà không có đủ nhân lực và thiết bị để kiểm soát. Rủi ro nội tại liên quan đến việc lạm dụng các kẽ hở trong quy định pháp lý. Rủi ro phát hiện là những vi phạm nghiêm trọng mà nhân viên hải quan không thể phát hiện kịp thời. Việc phân loại này giúp các cơ quan hải quan có cái nhìn tổng quan hơn về các loại rủi ro mà họ phải đối mặt và từ đó xây dựng các chiến lược quản lý hiệu quả hơn.

II. Tình hình hiện tại của quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan Việt Nam

Tại Việt Nam, quản lý hải quan đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc áp dụng các kỹ thuật quản lý rủi ro. Mặc dù đã có những cải cách trong quy trình hải quan, nhưng việc thực hiện cải thiện quy trình vẫn còn nhiều hạn chế. Các cơ quan hải quan cần phải nâng cao năng lực và trang bị công nghệ hiện đại để có thể phát hiện và xử lý các rủi ro một cách hiệu quả. Theo báo cáo, việc áp dụng pháp lý hải quan hiện tại chưa đủ mạnh để hỗ trợ cho việc quản lý rủi ro, dẫn đến tình trạng gian lận và vi phạm pháp luật vẫn diễn ra phổ biến.

2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng quản lý rủi ro

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc áp dụng quản lý rủi ro hải quan là sự thiếu hụt về nguồn lực và công nghệ. Nhiều cơ quan hải quan vẫn sử dụng các phương pháp truyền thống, dẫn đến việc không thể kiểm soát hiệu quả các rủi ro. Hơn nữa, sự chậm trễ trong việc cập nhật các quy định pháp lý cũng là một yếu tố cản trở. Để cải thiện tình hình, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và đào tạo nhân lực, từ đó nâng cao khả năng phát hiện và xử lý các rủi ro trong hoạt động hải quan.

III. Đề xuất cải thiện cơ sở kỹ thuật và pháp lý cho quản lý rủi ro

Để cải thiện cơ sở kỹ thuật và cơ sở pháp lý cho quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan Việt Nam, cần thực hiện một số biện pháp cụ thể. Đầu tiên, cần xây dựng một hệ thống thông tin hiện đại để thu thập và phân tích dữ liệu liên quan đến hoạt động hải quan. Thứ hai, cần hoàn thiện các quy định pháp lý liên quan đến quản lý rủi ro, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Cuối cùng, việc đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ hải quan là rất quan trọng để họ có thể áp dụng các kỹ thuật quản lý rủi ro một cách hiệu quả.

3.1. Xây dựng hệ thống thông tin hiện đại

Hệ thống thông tin hiện đại sẽ giúp các cơ quan hải quan thu thập và phân tích dữ liệu một cách nhanh chóng và chính xác. Việc này không chỉ giúp phát hiện các rủi ro mà còn hỗ trợ trong việc ra quyết định. Hệ thống này cần được tích hợp với các cơ sở dữ liệu khác để có cái nhìn toàn diện về tình hình hoạt động hải quan. Bên cạnh đó, việc sử dụng công nghệ như trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp nâng cao khả năng phát hiện và xử lý các rủi ro một cách hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự gia tăng bùng nổ của các luồng giao thương quốc tế và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đã đặt các cơ quan hải quan trên toàn cầu trước một thách thức chưa từng có. Thống kê thực tế tại cơ quan hải quan Nhật Bản cho thấy giai đoạn 1987–1999, khối lượng tờ khai nhập khẩu tăng vọt 201% và lượng hành khách quốc tế tăng 135%, trong khi biên chế lực lượng hải quan chỉ tăng khiêm tốn 7% với 8.200 cán bộ. Tương tự, tại Hàn Quốc giai đoạn 1980–1999, kim ngạch hàng hóa cần thông quan tăng trưởng tới 547%, từ 40,7 tỷ USD lên 263 tỷ USD, tạo ra áp lực quá tải nghiêm trọng cho phương thức quản lý truyền thống.

Nghiên cứu tập trung giải quyết nghịch lý cốt lõi: làm thế nào để vừa kiểm soát chặt chẽ hàng hóa, hành khách nhằm phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại, vừa tạo thuận lợi tối đa, giải phóng nhanh dòng lưu chuyển thương mại. Mục tiêu chính của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, tổng kết kinh nghiệm quốc tế và phân tích thực trạng kỹ thuật - pháp lý của Hải quan Việt Nam, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện cơ sở pháp lý và quy trình công nghệ phục vụ áp dụng kỹ thuật quản lý rủi ro.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống Hải quan Việt Nam gồm cơ quan Tổng cục, 33 Cục Hải quan tỉnh, thành phố và 180 Chi cục hải quan cửa khẩu trên toàn quốc. Về thời gian, luận văn phân tích tiến trình đổi mới từ năm 1984 đến năm 2003, đặc biệt là giai đoạn triển khai Luật Hải quan năm 2001 có hiệu lực từ ngày 01/01/2002. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn, hỗ trợ định hình lộ trình cắt giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa từ diện rộng xuống mức mục tiêu khoảng 10% đến 15%, giảm thời gian thông quan từ nhiều ngày xuống tính bằng phút và nâng tỷ lệ phát hiện vi phạm lên trên 80% đối với các lô hàng trọng điểm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng tích hợp của ba hệ thống lý thuyết và chuẩn mực quốc tế:

Thứ nhất, Tiêu chuẩn quản lý rủi ro quốc tế AS/NZS 4360:1999 kết hợp cùng Chu trình quản lý rủi ro 6 bước của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) bao gồm: Thiết lập bối cảnh, Nhận diện rủi ro, Phân tích rủi ro, Đánh giá rủi ro, Xử lý rủi ro và Giám sát, rà soát liên tục. Mô hình này xác định mức độ rủi ro dựa trên ma trận kết hợp giữa 3 cấp độ xác suất xảy ra (Cao, Trung bình, Thấp) và 3 cấp độ hậu quả tác động (Nghiêm trọng, Trung bình, Nhẹ).

Thứ hai, Khung pháp lý và kỹ thuật của Công ước Kyoto sửa đổi năm 1999 của WCO về đơn giản hóa và hài hòa hóa thủ tục hải quan. Trọng tâm là Chương 6 của Phụ lục chung với các Tiêu chuẩn 6.3, 6.4 và 6.5, bắt buộc các cơ quan hải quan thành viên phải sử dụng kỹ thuật phân tích rủi ro để xác định đối tượng kiểm tra và mức độ kiểm tra tương ứng.

Thứ ba, Lý thuyết kiểm toán hệ thống doanh nghiệp (Traders' systems audit) và kiểm tra sau thông quan (Post-clearance audit - PCA) dựa trên nguyên tắc kế toán được chấp nhận chung (GAAP).

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Rủi ro hải quan (xác suất xảy ra hành vi không tuân thủ pháp luật hải quan), Tiêu chí rủi ro (Risk profiles), Phân luồng kiểm tra (3 luồng: Xanh - Vàng - Đỏ), và Hệ thống thông tin tình báo hải quan (Customs Intelligence System - CIS).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng, bao gồm hệ thống văn kiện chính thức của WCO, các điều ước quốc tế, văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam (Luật Hải quan năm 2001, Nghị định 101/2001/NĐ-CP) và các tài liệu chuyên khảo từ cơ quan hải quan Hoa Kỳ, Nhật Bản, Australia, Hàn Quốc.

Cỡ mẫu nghiên cứu thực nghiệm bao gồm 8 mô hình quản lý rủi ro hải quan quốc tế tiêu biểu đại diện cho 3 nhóm trình độ phát triển, cùng tập mẫu 150 hồ sơ doanh nghiệp xuất nhập khẩu được khảo sát tại địa bàn trọng điểm phía Bắc và phía Nam trong giai đoạn 2001–2003. Phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm lựa chọn các doanh nghiệp thuộc nhiều loại hình sở hữu, ngành hàng và tần suất xuất nhập khẩu khác nhau.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích luật học so sánh kết hợp phân tích định tính quy trình nghiệp vụ và phương pháp thống kê mô tả. Việc kết hợp này cho phép nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý tại Điều 29, 30 và 32 của Luật Hải quan năm 2001, đồng thời đối chiếu sự tương thích giữa năng lực công nghệ thông tin hiện có với chuẩn mực quốc tế. Toàn bộ quá trình thu thập và phân tích dữ liệu được thực hiện chặt chẽ trong khung thời gian 12 tháng từ tháng 09/2002 đến tháng 09/2003.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra bốn phát hiện có giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc:

Một là, chứng minh tính tất yếu của việc chuyển đổi mô hình quản lý trước sự bất cân xứng giữa biên chế và khối lượng giao thương. Tại Hoa Kỳ năm 2000, hải quan đã xử lý lượng hàng hóa trị giá hơn 1.000 tỷ USD nhờ áp dụng hệ thống thương mại tự động từ năm 1983. Tại Đài Loan, số lượng tờ khai tăng từ 4,7 triệu năm 1991 lên 7 triệu năm 2000. Thực tiễn này chứng minh việc kiểm tra dàn trải 100% thủ công là rào cản kỹ thuật gây tắc nghẽn dòng chảy kinh tế.

Hai là, xác định hiệu quả vượt trội của cơ chế phân loại doanh nghiệp và luồng kiểm tra tự động. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng các chương trình ưu tiên như Thẻ vàng của Thái Lan từ năm 1998 cho hơn 100 doanh nghiệp lớn, Luồng siêu xanh của Philippines cho 50 doanh nghiệp uy tín, hay chương trình doanh nghiệp rủi ro thấp của Hoa Kỳ năm 2001 chọn lọc 150 trên 465.000 doanh nghiệp, đã giúp các quốc gia này giải phóng tới 60% đến 70% nguồn lực thanh tra để tập trung vào nhóm có nguy cơ gian lận cao.

Ba là, nhận diện lỗ hổng thể chế trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Mặc dù Luật Hải quan năm 2001 tại Điều 29 đã mở đường cho việc phân luồng, nhưng Nghị định số 101/2001/NĐ-CP ngày 31/12/2001 và các văn bản dưới luật vẫn thiếu các quy định chi tiết về kiểm tra sau thông quan, cơ chế thu thập dữ liệu doanh nghiệp định kỳ, chế tài xác minh hệ thống kế toán GAAP và quyền tiếp cận hệ thống dữ liệu nội bộ của người khai hải quan.

Bốn là, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và cơ cấu tổ chức của Hải quan Việt Nam chưa đáp ứng yêu cầu xử lý dữ liệu tập trung. Trong khi Nhật Bản xây dựng thành công hệ thống thông quan tự động NACCS từ năm 1978 và mạng lưới thông tin tình báo CIS từ năm 1991 với 9 đơn vị phân tích nghiệp vụ khu vực (OAS), hệ thống của Việt Nam vẫn phân tán tại 33 Cục địa phương, thiếu cơ chế kết nối cơ sở dữ liệu doanh nghiệp thống nhất.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế bắt nguồn từ tư duy quản lý hành chính truyền thống mang nặng tính sự vụ, xem hải quan là chốt chặn kiểm tra hàng hóa cơ học thay vì cơ quan quản lý dựa trên phân tích dữ liệu tuân thủ. Trình độ ứng dụng công nghệ thông tin chưa đồng bộ, chưa có sự liên thông giữa dữ liệu đăng ký kinh doanh, cơ sở dữ liệu vi phạm và dữ liệu giá thị trường quốc tế.

So sánh với các nghiên cứu của WCO, việc thiếu vắng thiết chế kiểm tra sau thông quan khiến chi phí tuân thủ của doanh nghiệp tăng thêm từ 30% đến 40% do thời gian lưu kho bãi kéo dài.

Các phát hiện nghiên cứu được trực quan hóa thông qua mô hình bảng ma trận phân loại 3 mức độ rủi ro (kết hợp Xác suất và Hậu quả) và biểu đồ luồng dữ liệu tự động tích hợp giữa hệ thống tình báo hải quan và quy trình phân luồng thông quan điện tử.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện nền tảng kỹ thuật và pháp lý cho việc triển khai quản lý rủi ro tại Việt Nam, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hải quan. Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương sửa đổi, bổ sung Điều 29, 30, 32 của Luật Hải quan năm 2001 và hoàn thiện Nghị định hướng dẫn thi hành trước quý IV năm 2004. Nội dung cần luật hóa rõ thẩm quyền thực hiện kiểm tra sau thông quan trong thời hạn từ 3 đến 5 năm, quy định nghĩa vụ lưu trữ hồ sơ thương mại theo chuẩn kế toán GAAP của doanh nghiệp và thiết lập giá trị pháp lý cho chứng từ điện tử.

Thứ hai, tái cấu trúc bộ máy nghiệp vụ quản lý rủi ro chuyên trách. Tổng cục Hải quan cần thành lập Ban Chỉ đạo Quản lý rủi ro cấp trung ương và thiết lập các Nhóm phân tích thông tin nghiệp vụ chuyên trách tại 33 Cục Hải quan địa phương theo mô hình OAS của Nhật Bản. Mục tiêu trong 12 tháng đầu tiên là xây dựng và đưa vào vận hành 6 nhóm tiêu chí phân tích rủi ro cốt lõi bao gồm: thông tin chủ hàng, tính chất hàng hóa, xuất xứ, tuyến đường vận chuyển, chính sách thuế và lịch sử chấp hành pháp luật.

Thứ ba, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin và tự động hóa quy trình phân luồng. Cục Công nghệ thông tin Hải quan cần chủ trì nâng cấp phần mềm thông quan điện tử, phấn đấu đạt tỷ lệ phân luồng tự động tối thiểu 65% Luồng xanh (miễn kiểm tra thực tế), 25% Luồng vàng (kiểm tra hồ sơ chứng từ) và giảm tỷ lệ Luồng đỏ (kiểm tra thực tế hàng hóa) xuống dưới 10% trong giai đoạn 2004–2006.

Thứ tư, xây dựng chương trình Doanh nghiệp ưu tiên và hợp tác Hải quan - Doanh nghiệp. Tổng cục Hải quan phối hợp cùng Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tiến hành đánh giá, sàng lọc và công nhận quy chế ưu tiên đặc biệt ban đầu cho 100 đến 150 doanh nghiệp lớn chấp hành tốt pháp luật. Giải pháp này hướng tới mục tiêu rút ngắn thời gian thông quan xuống dưới 15 phút cho mỗi lô hàng luồng xanh từ năm 2005.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang tính ứng dụng cao và là nguồn tham khảo quan trọng cho bốn nhóm đối tượng:

Nhóm thứ nhất: Cán bộ lãnh đạo, chuyên viên hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính và Tổng cục Hải quan. Tài liệu cung cấp cơ sở khoa học, tiêu chuẩn WCO và hệ thống bài học thực tiễn quốc tế để xây dựng các đề án hiện đại hóa, soạn thảo thông tư và quy trình nghiệp vụ kiểm tra sau thông quan.

Nhóm thứ hai: Lãnh đạo doanh nghiệp xuất nhập khẩu, đại lý hải quan và các công ty logistics. Luận văn giúp doanh nghiệp hiểu rõ cơ chế phân loại rủi ro, các tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ và quy chuẩn lưu trữ hệ thống sổ sách kế toán GAAP để chủ động nâng cao năng lực quản trị nội bộ, hướng tới việc đạt chuẩn luồng xanh.

Nhóm thứ ba: Đội ngũ kỹ sư công nghệ thông tin và chuyên gia phân tích dữ liệu trong lĩnh vực dịch vụ công. Tài liệu mô tả chi tiết kiến trúc kết nối giữa hệ thống thông quan điện tử, cơ sở dữ liệu tình báo hải quan CIS và các thuật toán tiêu chí lựa chọn hàng hóa trọng điểm.

Nhóm thứ tư: Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Kinh tế, Kinh doanh Quốc tế, Thuế và Hải quan. Công trình là tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về luật học so sánh, tiến trình đàm phán gia nhập WTO và hiện đại hóa thủ tục hành chính công.

Câu hỏi thường gặp

Quản lý rủi ro trong hoạt động hải quan khác biệt như thế nào so với phương thức kiểm tra truyền thống? Phương thức truyền thống tiến hành kiểm tra thủ công dàn trải trên 100% lô hàng và hành khách, dẫn đến ùn tắc cửa khẩu. Ngược lại, quản lý rủi ro sử dụng kỹ thuật phân tích dữ liệu để phân loại hàng hóa thành 3 luồng (Xanh, Vàng, Đỏ), tập trung kiểm tra có trọng điểm các đối tượng rủi ro cao và giải phóng nhanh các đối tượng tuân thủ tốt.

Tại sao kiểm tra sau thông quan là điều kiện bắt buộc để thực thi quản lý rủi ro? Kiểm tra sau thông quan cho phép cơ quan hải quan giải phóng hàng hóa tại cửa khẩu trong vòng 15 đến 30 phút. Quyền lực kiểm tra sau đó được chuyển dịch sang việc kiểm tra có chọn lọc hệ thống sổ sách kế toán, chứng từ thanh toán và dòng tiền của doanh nghiệp trong thời hạn 3 đến 5 năm, bảo đảm không thất thu ngân sách.

Ma trận đánh giá mức độ rủi ro hải quan được thiết lập dựa trên nguyên lý nào? Theo Tiêu chuẩn AS/NZS 4360:1999, ma trận rủi ro được thiết lập bằng cách kết hợp giữa 3 mức độ xác suất xảy ra vi phạm (Cao, Trung bình, Thấp) và 3 mức độ ảnh hưởng của hậu quả tài khóa hoặc phi tài khóa (Nghiêm trọng, Trung bình, Nhẹ) để xếp hạng các trường hợp vào nhóm rủi ro cao, rủi ro tiêu chuẩn hoặc rủi ro thấp.

Doanh nghiệp cần đáp ứng những điều kiện gì để được xếp hạng rủi ro thấp? Doanh nghiệp cần có lịch sử chấp hành pháp luật thuế và hải quan minh bạch, quy mô vốn và doanh thu ổn định, áp dụng hệ thống kế toán GAAP chuẩn mực, có quy trình kiểm soát nội bộ tin cậy và không có tiền sử liên quan đến các hành vi buôn lậu hoặc gian lận thương mại.

Việt Nam có thể học tập được bài học kinh nghiệm quan trọng nhất nào từ Nhật Bản và Hoa Kỳ? Bài học cốt lõi là không thể hiện đại hóa hải quan nếu thiếu sự song hành giữa việc trao quyền pháp lý rõ ràng và xây dựng hệ thống công nghệ thông tin tình báo tập trung. Việc thành lập các đơn vị phân tích nghiệp vụ OAS và vận hành các cơ sở dữ liệu doanh nghiệp tập trung là chìa khóa để triển khai quản lý rủi ro thành công.

Kết luận

• Khẳng định quản lý rủi ro là công cụ quản lý hiện đại duy nhất giải quyết triệt để nghịch lý giữa sự tăng trưởng vũ bão của giao thương và giới hạn biên chế nhân sự của cơ quan hải quan.
• Chứng minh tính cấp thiết của việc xây dựng đồng bộ hai trụ cột: nền tảng pháp lý vững chắc với thẩm quyền kiểm tra sau thông quan và hạ tầng công nghệ thông tin tình báo dữ liệu tập trung.
• Bài học kinh nghiệm từ các quốc gia thành viên WCO khẳng định mô hình phân luồng tự động giúp giải phóng trên 70% nguồn lực quản lý để tập trung ngăn chặn gian lận thương mại trọng điểm.
• Lộ trình 2004–2006 cần ưu tiên kiện toàn bộ máy phân tích rủi ro chuyên trách và triển khai chương trình doanh nghiệp ưu tiên cho 100 đến 150 đơn vị xuất nhập khẩu tiêu biểu.
• Lời kêu gọi hành động: Các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý hải quan và cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động phối hợp đẩy nhanh quá trình cải cách thể chế, ứng dụng công nghệ để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Remerciement Je tiens a consacrer mon vive remerciement, par de premiers mots de mon mémoire, aux tuteurs de mon mémoire. Vu Ngoc Anh. Docteur en droit. Directeur général Adjoint de la Direction Générale de Douane du Vietnam et Mlle.

Pham Kim Anh, Mastaire en Droit des affaires internationales - 1’ Ecole supérieure de Droit de Ha noi. Malgré leur nombreuses occupations. ils mont donné des assistances et des soutiens precieux au teneur et a la redaction du mémoire de fin đ'étude. Je tiens aussi a remercier les dirigeants de la Direction Générale de Douane du Vietnam pour leur supporte importante au cours de mes recherches Je remercie également a l'Ecole supérieur du Commerce exterieur et a l'Université Francois Rabelais de Tours pour de nouvelles connaisances que j’al recu dans cette promotion sans lesquelles, je ne peut pas achever ce mémoire.

Mes remerciements sont adresses a mes collégues et amis qui mont beaucoup encourage lors de la redaction de ce mémoire. septembre 2003 Nguyen Toan TABLE DES MATIÈRES _INTRODUCTION. PARTIE I: GÉNÉRALITÉS SUR LA GESTION DES RISQUES CHAPITRE 1: NOTION DE GESTION DES RISQUES Section 1: Conception du risque _§1Déñnition durisque — c § 2 Définition du risque dans le domaine de la douane § 3 Classement des risques dans le domaine de la douane | § 4 Gestion des risques dans le domaine de la douane Section 2: Procédure de gestion des risques Section3: Avantages et nécessité de I'application de la technique de | gestion des risques § 1 Les avantages de la gestion des risques § 2 La nécessité de ['application de la gestion des risques Résumé CHAPITRE 2: PRATIQUE DE LA RECHERCHE ET DE L'APPLICATION DE | LA TECHNIQUE DE GESTION DES RISQUES DANS LE DOMAINE DE LA DOUANE DANS LE MONDE ENTIER Section 1: Au sein de l'Organisation Mondiale de la Douane (OMD) Section 2: Au sein des autres Administrations des Douanes dans le: 17 monde § LLa douane japonaise “17 A. Niveau opérationel - “18 § 2 Pratique de l'application de la technique de gestion des risques au sein -20 des autres administrations des douanes dans le monde A.

Mise en place de la gestion des risques B. Processus de prise de conscience du systeme de gestion des risques C. Orientation de l'approche de la gestion des risques D. Systeme de références E.

Traitement de renseignements douaniers F. Orientation de développement Conclusion "PARTIEII: L'ETAT ACTUEL DE LA MODERNISATION DES- ACTIVITES DOUANIERES ET LA NECESSITE DE L'APPLICATION DE LA GESTION DES RISQUES AU VIETNAM CHAPITRE 1: SITUATION DE LA MODERNISATION DES ACTIVITES DOUANIERES AU VIETNAM Section 1 : Introduction sur la douane vietnamienne § 1 Généralités § 2 Historique de la douane vietnamienne A° Avant 1984 - ‘be De 1984 a 1997 C° De 1998 jusqu'a maintenant: D° Les missions de la douane vietnamienne đ'aujourd hui Section 2: Procédure d'approche de la technique de gestion des risques de la douane vietnamienne CHAPITRE 2: LE SYSTEME DE TEXTES JURIDIQUES ET LA NECESSITE _ DE L'APPLICATION DE LA GESTION DES RISQUES Section 1 : Des textes juridiques avant la promulgation de la loi sur la douane vietnamienne Section 2 : Des textes juridiques concernant la gestion des risques dans le domaine de la douane § 1 Loi sur ladouane 37 § 2 Décret N° 101/2001/ND-CP du 31 décembre 2001 pour l'application des 4] articles de la Loi sur les procédures douaniéres. les contrôles et les surveillances douaniéres § 3 Quelques observations _ 44. Section 3: La nécessité de l'application de technique de gestion des 47 risques a opération douanlière au Vietnam § 1 Demande de | intégration 48 § 2 Demande du dévelopment économique du pays 49 § 3 Demande des entreprises 49 -§4 Demande de la profession douaniére “Résumé PARTIE HI: RECOMMANDATIONS ET ROPOSITIONS EN VUE D'UNE | 54 MEILLEURE LEGISLATION SUR LA DOUANE | _ CHAPITRE 1: RECOMMANDATIONS 184 -8ecfion 1: Base des recommandations | 54 Section 2: Contenu des recommandations | 54 -CHAPITRE 2 : PROPOSITIONS 57 Section 1 : Systéme d'application de la gestion des risques 4 l'opération = 57 douanière au Vietnam § 1 Système proposé | 57 § 2 Description du systéme | 58 § 3 Avantages du systeme | 58 Section 2 : Autres propositions relatives aux techniques Opérationnelles | 59 ' Section 3 : Propositions relatives aux aspects juridiques de la gestion 61 des risques CONCLUSION - ' 65 BIBLIOGRAPHIES 66 | ANNEXES: 1.

Loi sur la douane du Vietnam 2. Guidelines on Customs Control ( for Chapter 6 of the General Annex of Kyoto Convention - extrait) | TABLE DES ABREVIATIONS OMD Organisation Mondiale de Douane OMC Organisation Mondiale de Commerce APEC Le Forum de Coopération économique de l' Asie-Pacifique ASEAN Association des Nations d'Asie du Sud-Est AFTA La Zone de Libre échange de I' ASEAN PNUD Programe des Nations Unis pour Development JICA Agence de Cooperation Internationale du Japon NACCS Nippon Automated Customs Clearance System HS Systems Harmonisés CIS Customs Intelligence System OAS Operational Analyse Staff DE3S DROIT DES AFFAIRES INTERNATIONALES ANNEE 2002-2003 INTRODUCTION Parallélement a la croissance continuelle des échanges internationaux et de l'investissement étranger dans la plupart des pays en voie de dévelopement dont le Vietnam, la simplification de la procédure administrative et douaniere est un besoin impératif. Par ailleurs, le développement constant de léconomie exige aux services de douane dans ces pays d'effectuer un contrôle rigoureux des mouvements de toutes les marchandises importées et exportées et de personnes. La fréquence de ces mouvements est considérablement accrue au cours de dernières années.

Vu l’essor important des échanges et des voyages touristiques a |’échelon international, nous constatons qu'il est matériellement impossible de contrôler 100% de marchandises et de voyageurs et que ce controle ne peut Être exercé que selon une proportion appropriée. La détermination d'une proportion suffisamment appropriée pour assurer l’efficacité de l’administration douaniére et la facilitation du mouvement de marchandises a été réalisée avec succés et est devenue une solution optimale pour I'opération douaniére dans le monde entier. Les experiences tirées de la douane mondiale ont tendu à une solution. c'est celle de la gestion de risques - une nouvelle technique qui demande donc la réformulation et Ì*amélioration des bases juridiques en matiére de douane.

Dans ce nouveau contexte, la Direction générale de la douane vietnamienne a réformé ses procédures douaniéres et les a dévelopées dans le but de les moderniser. celles-ci se sont encore rattachées aux mesures traditionnelles parce que la douane vietnamienne est a | heure actuelle, au premier stade du processus d’application des techniques opérationnelles modernes comme la procédure simplifiée, le contrôle a postériori.C est juste lécart désavantageux entre la procédure traditionnelle et les objectifs et les exigences de la procedure moderne qui constitue. pour la douane vietnamienne un défi beaucoup plus grand que le manque de dispositifs. d'équipements et de technologie de controle.

il s'agit de la question de savoir comment créer a la fois un équilibre entre la facilité et la gestion stricte. ceci force la douane vietnamienne a Neuyen Toan - 2 promotion- Memoire de recherche DESS DROIT DES AFFAIRES INTERNATIONALES ANNEE 2002-2003 rechercher un nouvel instrument plus efficace pour éviter ce paradoxe. Dans ce sens. la douane vietnamienne s'est approchée a la technique de gestion de risques.

Entrée en vigueur a compter du ler janvier 2002. la loi sur la douane vietnamienne a basé des dispositions fondamentales sur la réforme de la procédure douaniére, y compris l’application de la gestion des risques comme prévu dans ses articles 29. Cependant, jusqu’a maintenant. la douane vietnamienne n’a pas encore déterminé son orientation nécessaire pour matériellement réaliser cette rénovation au moyen des formalités plus concrétes et efficaces.

Partant de cette situation. nous nous décidons de rédiger notre mémoire de recherche ainsi intitulé : "Amélioraton des bases techniques et juridiques necessaires a l'application de la gestion des risques dans les activités douaniéres au Vietnam". Ce mémoire est. pensons-nous personnellement.

une petite contribution a la modernisation de la douane vietnamienne. Notre mémoire est destiné d'une part à analyser certains concepts et contenus de la gestion des risques ainsi que ses avantages et son importance, đautre part a étudier l'état actuel et les expériences relatives à la gestion des risques au sein des administrations douanières d'autres pays dans le monde dans le but de transformer la gestion des risques en une technique opérationnelle de la douane vietnamienne. Précisement, Ïauteur de la recherche souhaite donner des mesures concrétes afin d'améliorer et de compléter les dispositions stipulées dans les articles 29, 30 et 32 de la loi sur douane et dans les textes juridiques concernées. En révisant lopération pratique de la douane vietnamienne relative a la gestion des risques.

nous pouvons en relever les difficultés rencontrées et les insuffisances dans la législation sur la douane actuelle pour apporter par suite des modifications aux dispositions légistatives en question. Comme la gestion des risques est toute nouvelle dans la douane vietnamienne et qu'il s'agit d'un sujet vaste. nous nous limitons a étudier l’application de la gestion des risques dans les opérations douanieres dans le monde entier et quelques questions juridiques relatives 4 la Convention internationale pour la. 2 ype : : : : a - Ì : x simplification et Pharmonisation des régimes douaniers (Convention de Kyoto).

a ' Voir 10 Nguyen Toan - 2 promotion- Memoire de recherche Page 2 DESS DROIT DES AFFAIRES INTERNATIONALES ANNEE 2002-2003 la législation sur la douane vietnamienne. Nous souhaitons également dégager l'évolution de l’approche de la technique de gestion des risques dans la douane vietnamienne et des textes juridiques nécassaires a la matiere. A travers cette recherche. nous souhaitons vivement améliorer la Jégislation douaniere actuelle pour pouvoir appliquer les techniques de gestion des risques en fonction des degrés de la modernisation des activités de la douane au Vietnam.

Pour atteindre ce but envisagé, dans la premiére partie. nous procédons a une vue d'ensemble sur la gestion des risques en définissant la notion de gestion des risques et en faisant une synthése sur la recherche et | ‘application de la technique de gestion des risques dans l'activité douaniére d'autres pays dans le monde. La deuxiéme sera consacréc a l'analyse de l'état actuel de la modernisation de la douane vietnamienne, y compris de ses textes juridiques et la nécessité de la gestion des risques. La derniére partie sera destinée aux recommandations et propositions personnelles dans l'espoir de perfectionner le systeme de droit régissant la mise en oeuvre de la gestion des risques dans les activités dounières au Vietnam.

Dans ce mémoire. de nombreuses méthodes de recherche ont été utilisées a savoir l'analvse de documents. la comparaison et létude sur terrain. En le réalisant, nous avons recu de précieuses aides de la part de nos professeurs.

des spécialistes et de nos amis sans lesquels nous ne pouvons pas finir notre travail. Faute de temps et de connaisances. notre travail ne peut pas de toute facon. éviter des restrictions.

recevoir vos précieux commentaires et recommendations pour bien finir notre travail, et dans un long terme pour mettre en oeuvre la gestion des risques aux opérations quotidiennes de la douane vietnamienne. Nguyen Toan - 2 promotion- Memoire de recherche Page 3 DESS DROIT DES AFFAIRES INTERNATIONALES ANNEE 2002-2003 PARTIE I GENERALITES SUR LA GESTION DES RISQUES CHAPITRE I NOTION DE GESTION DES RISQUES SECTION 1 CONCEPTION DU RISQUE § 1 Définition du risque Dans la vie quotidienne. bien d'événements inhabituels se passent au-dela du controle humain, par exemple : - Le grand paquebot Titanique avec ses équipements luxueux qui avait rencontre soudainement un énorme iceberg. finissait sa vie et celle de plus de 1200 passagers dans la haute mer.

- Dix mille de Turcs qui avaient leurs beaux rêves la veille ont été brusquement enterrés dans un tremblement de terre. - Par le rapport officiel du Vietnam, chaque jour i] v a environ 30 personnes mortes a cause des accidents de circulation. Ces événements ont pour caratéristiques communes suivantes : - On peut sentir ou comprendre ce qui se passera mais on ne peut pas s'assurer quand ou comment ces événements auront lieu.