Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Cơ sở lý luận về hàng rào kỹ thuật và tăng khả năng thích ứng với hàng rào kỹ thuật đối với hàng nông sản trong thƣơng mại quốc tế. Chương 3: Thực trạng thích ứng hàng rào kỹ thuật trong thƣơng mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trƣờng Hoa Kỳ khi Việt Nam tham gia TPP (CPTPP). Chương 4: Định hƣớng và giải pháp thích ứng với hàng rào kỹ thuật trong thƣơng mại đối với hàng nông sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trƣờng Hoa Kỳ gắn với việc thực hiện CPTPP. 12 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƢỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Vấn đề rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại quốc tế, rào cản kỹ thuật đối với hàng hóa xuất khẩu trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế là chủ đề đƣợc nhiều nhà khoa học và quản lý kinh doanh trong và ngoài nƣớc đặc biệt quan tâm trong thời gian gần đây.
Đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu ở các góc độ khác nhau về các rào cản trong thƣơng mại quốc tế. Hầu hết các nghiên cứu đã công bố đều tập trung vào nghiên cứu việc thúc đẩy hàng hóa xuất khẩu, hệ thống hóa các biện pháp thuế quan, phi thuế quan trong thƣơng mại quốc tế, rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại quốc tế nói chung, rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại đối với hàng dệt may, giày da xuất khẩu. Luận án sẽ tổng quan các công trình khoa học đã đƣợc công bố trong và ngoài nƣớc liên quan đến đề tài luận án.1 Tổng quan các đề tài trong nƣớc - Bộ Công Thƣơng, nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển Khoa học Công nghệ thuộc đề án “Thực thi Hiệp định hàng rào kỹ thuật trong thương mại giai đoạn 2011-2015” do PGS.TS Đinh Văn Thành – Viện Nghiên cứu Thƣơng Mại, Bộ Công Thƣơng làm chủ nhiệm đề tài thực hiện năm 2015. Đề án nghiên cứu các tiêu chuẩn, qui định và rào cản kỹ thuật thƣờng đƣợc sử dụng trong thƣơng mại quốc tế đối với một số ngành hàng có tỷ trọng xuất khẩu lớn (Dệt may, Nhựa, Nông sản); Nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng cơ sở dữ liệu và thông tin về các HRKT trong thƣơng mại của một số nƣớc thành viên WTO;Đánh giá các rào cản kỹ thuật, đánh giá tác động của các rào cản đến hoạt động xuất nhập khẩu;Đề xuất các chính sách, cơ chế và một số giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam vƣợt rào cản;Tổ chức thông tin cho doanh nghiệp trong khối ngành nghiên cứu.[4] - Luận án tiến sĩ Kinh tế “Rào cản thương mại tại thị trường Liên minh Châu Âu đối với hàng da, giầy xuất khẩu của Việt Nam” của TS.
Đinh Công Hoàng thực hiện năm 2016, Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam-Viện Khoa học Xã hội. Trong đó luận án đã phân tích và làm rõ sự hình thành và phát triển của rào cản thƣơng mại quốc tế bắt 13 nguồn từ các quan điểm và lý thuyết về tự do hóa thƣơng mại và bảo hộ thƣơng mại cũng nhƣ xác định vị trí và vai trò của rào cản thƣơng mại trong hệ thống chính sách thƣơng mại quốc gia; Hệ thống hóa cơ sở lý luận và phát triển khung lý thuyết về RCTM và vƣợt RCTM đối với mặt hàng da giày XK, đặc biệt từ cách tiếp cận mới theo chuỗi giá trị toàn cầu của ngành da giày; Đề xuất phƣơng thức vƣợt rào cản, kết hợp giữa tích cực đối phó và chủ động tạo lập các điều kiện để vƣợt qua RCTM tại thị trƣờng EU trên cả 3 cấp độ Nhà nƣớc, Hiệp hội và DN.[14] - Luận án tiến sĩ Kinh tế “Rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu và giải pháp của Việt Nam” của TS. Phạm Thị Lụa thực hiện năm 2014, Viện Nghiên cứu Thƣơng Mại. Trong đó luận án đã hệ thống hóa và phát triển một số lý luận về rào cản kỹ thuật và vƣợt rào cản kỹ thuật thƣơng mại đối với hàng dệt may xuất khẩu.
Cùng với đó tác giả cũng đƣa ra phƣơng thức vƣợt rào cản kỹ thuật theo hƣớng tích cực, đề xuất mô hình vƣợt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu và phân tích các nhân tố ảnh hƣởng đến khả năng vƣợt rào của các quốc gia xuất khẩu hàng dệt may; Luận án cũng nghiên cứu kinh nghiệm vƣợt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của một số nƣớc để rút ra bài học cho Nhà nƣớc và các doanh nghiệp dệt may Việt Nam; Đánh giá năng lực đáp ứng và những biện pháp vƣợt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của chính phủ và của doanh nghiệp VN thời gian qua, chỉ ra những mặt đƣợc, những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế trong việc áp dụng các biện pháp vƣợt rào cản. [18] - Cuốn sách “Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dƣơng – TPP và sự tham gia của Việt Nam” của GS.TS Hoàng Văn Châu làm chủ biên do nhà xuất bản Bách Khoa xuất bản năm 2014. Trong đó, tác giả nhấn mạnh: Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dƣơng (TPP) đƣợc coi là hiệp định tiêu biểu của các hiệp định thƣơng mại tự do (FTA) thế hệ mới, là hiệp định của thế kỷ 21. So với các hiệp định khác, TPP có phạm vi rộng hơn, không chỉ bao gồm các vấn đề thƣơng mại (hàng hóa dịch vụ, sở hữu trí tuệ) mà còn cả các vấn đề phi thƣơng mại (môi trƣờng, lao động,…), không chỉ các vấn đề tại biên giới (thuế quan, rào cản kỹ thuật trong,…) mà cả các vấn đề bên trong biên giới (doanh nghiệp nhà nƣớc, công đoàn,…).
TPP có mức độ tự do hóa thƣơng mại mạnh mẽ, đảm bảo cơ chế thị trƣờng toàn diện thông qua việc cắt giảm ngay và phần lớn số dòng thuế nhập khẩu trong thƣơng mại hàng hóa, tự do hóa thƣơng mại dịch vụ. TPP là hiệp định 14 mở, hƣớng tới hình thành khu vực thƣơng mại tự do châu Á – Thái Bình Dƣơng nhƣng có tính thực thi cao thậm chí cho phép các nhà đầu tƣ kiện Nhà nƣớc ra các cơ chế tòa án và trọng tài quốc tế. Hiệp định TPP sẽ tạo ra một khu vực thƣơng mại tự do cạnh tranh, hiện đang chiếm đến 40% dấn số thế giới và 50% GDP toàn cầu. Tham gia vào một hiệp định nhƣ vậy, sẽ là cơ hội và thách thức đối với bất kỳ quốc gia nào.
[7] - Đề tài khoa học cấp bộ “Nghiên cứu tác động ảnh hƣởng của HRKT trong thƣơng mại (TBT) Nhật Bản đối với xuất khẩu hàng nông, lâm, thủy sản của Việt Nam và giải pháp khắc phục” do Th.S Hoàng Thị Vân Anh - Viện Nghiên cứu Thƣơng mại, Bộ Công Thƣơng làm chủ nhiệm đề tài thực hiện năm 2008. Trong đó đề tài đã khái quát các quy định về HRKT của Nhật Bản đối với hàng nông, lâm, thủy sản nhập khẩu, nêu lên những tác động tích cực và tiêu cực của HRKT đối với hàng nông, lâm, thủy sản nhập khẩu và kinh nghiệm của một số nƣớc về đáp ứng các HRKT trong thƣơng mại và rút ra bài học cho Việt Nam. Đề tài cũng phân tích khả năng đáp ứng các rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại Nhật Bản đối với hàng nông, lâm, thủy sản xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam; Dự báo về xu hƣớng điều chỉnh các rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại, đánh giá triển vọng xuất khẩu hàng nông, lâm, thủy sản của Việt Nam sang Nhật Bản thời gian tới và đƣa ra giải pháp đáp ứng các HRKT trong thƣơng mại Nhật Bản để đẩy mạnh xuất khẩu hàng nông, lâm, thủy sản của Việt Nam. [1] - Cuốn sách “Các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sảntrong thương mại quốc tế”, Nhà xuất bản lao động xã hội xuất bản năm 2006 do PGS.TS Đinh Văn Thành làm chủ biên.
Trong đó, cuốn sách đề cập đến các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sản theo quy định của WTO và thông lệ quốc tế. Cuốn sách tập trung vào giải quyết những vấn đề cơ sở khoa học của việc sử dụng các biện pháp phi thuế quan để bảo hộ hàng nông sản Việt Nam cho phù hợp với thông lệ quốc tế; Nêu ra kinh nghiệm sử dụng các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sản của một số nƣớc và rút ra bài học đối với Việt Nam. Cuốn sách cũng khái quát về việc sử dụng các biện pháp bảo hộ hàng nông sản của Việt Nam hiện nay và phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp phi thuế quan đối với một số hàng nông sản chủ yếu của Việt Nam. Cuối cùng, cuốn sách đƣa ra dự báo các xu hƣớng mới đối với hàng nông sản trong thƣơng mại quốc tế và quan điểm, đề xuất về xây dựng và hoàn thiện các biện pháp phi thuế quan đối với một số hàng nông sản chủ yếu của Việt Nam phù hợp với thông lệ quốc tế.
[29] 15 - Cuốn sách “Rào cản trong thương mại quốc tế”, Nhà xuất bản thống kê xuất bản năm 2005 do PGS.TS Đinh Văn Thành làm chủ biên. Trong đó, cuốn sách đề cập đến các quy định về thuế quan và phi thuế quan ở Việt Nam và các nƣớc trên thế giới. Các loại rào cản đƣợc phân loại theo hai cách tiếp cận của WTO và Hoa Kỳ. Cuốn sách đã khái quát một số kinh nghiệm về việc sử dụng và đối phó với các rào cản thƣơng mại ở một số nƣớc nhƣ Trung Quốc, Thái Lan và EU và đƣa ra đề xuất chính sách cho Việt Nam nhằm vƣợt các rào cản thƣơng mại và đẩy mạnh xuất khẩu ở cả ba cấp Nhà nƣớc, Hiệp hội và Doanh nghiệp.
[30] - Đề tài nghiên cứu Khoa học cấp Bộ “Hệ thống rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế và những giải pháp để vượt rào cản kỹ thuật của các doanh nghiệp ở Việt Nam” do TS. Nguyễn Thị Mão (Bộ Thƣơng Mại) làm chủ nhiệm thực hiện năm 2001. Trong đó, đề tài nghiên cứu sâu về nội dung cơ bản của rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại quốc tế, hiệp định về rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại, phân tích thực trạng vƣợt rào cản kỹ thuật trong thƣơng mại quốc tế ở Việt Nam. Đề tài cũng phân tích nguyên nhân của những hạn chế trong việc vƣợt rào cản kỹ thuật của các doanh nghiệp Việt Nam và từ đó đƣa ra những giải pháp cơ bản giúp các doanh nghiệp Việt Nam vƣợt rào cản kỹ thuật.