Chương 1 : Cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của Hải quan Việt Nam trong quản lý hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua biên giới đường bộ. Chương 2: Thực trạng vai trò của Hải quan Việt Nam trong quản lý hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua biên giới đường bộ. Chương 3: Phương hướng và các giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò của Hải quan Việt Nam trong quản lý hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu qua biên giới đường bộ. 7 CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM TRONG QUẢN LÝ HÀNG HOÁ XUẤT KHẨU, NHẬP KHẨU QUA BIÊN GIỚI ĐƢỜNG BỘ 1.
Khái quát chung về chức năng, vai trò của Hải quan trong quản lý hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu. Hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Theo sách giáo khoa Kinh tế chính trị thì hàng hóa là sản phẩm của lao động, có thể thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của con người và được sản xuất ra với mục đích là để trao đổi hay để bán. Cùng với sự phát triển kinh tế, quan niệm về hàng hóa cũng ngày càng được mở rộng. Trong điều kiện kinh tế thị trường và dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, hàng hóa có thể là những hàng hóa vật chất (hàng hóa hữu hình) và cũng có thể là những hàng hóa phi vật chất (hàng hóa vô hình) … Tuy nhiên đặc tính chung của hàng hóa là thỏa mãn được nhu cầu của con người và được sản xuất ra với mục đích để trao đổi hay để bán thì vẫn không hề thay đổi.
Khoản 1 và Điều 4 Luật hải quan quy định: Hàng hoá (thuộc diện quản lý của Hải quan) bao gồm hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh; hành lý, ngoại hối, tiền Việt Nam của người xuất cảnh, nhập cảnh; vật dụng trên phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh; kim khí quí, đá quí, cổ vật, văn hoá phẩm, bưu phẩm, các tài sản khác xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hoặc lưu giữ trong địa bàn hoạt động hải quan; Hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh bao gồm tất cả động sản có mã số và tên gọi theo quy định của pháp luật được xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hoặc lưu giữ trong địa bàn hoạt động hải quan. Điều 11 của Luật hải quan năm 2001 (đã sửa đổi, bổ sung năm 2005) quy định: Hải quan Việt Nam có nhiệm vụ thực hiện kiểm tra, giám sát hàng hoá, phương tiện vận tải; phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế đối với hàng hoá xuất 8 khẩu, nhập khẩu; thống kê hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; kiến nghị chủ trương, biện pháp quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh và chính sách thuế đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu. Chức năng, nhiệm vụ của hải quan trong quản lý hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. * Đảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong hoạt động quản lý nhà nước nhà nước về Hải quan: Trong quá trình hoạt động Hải quan Việt Nam phải thực hiện rất nhiều các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau trong Hệ thống Pháp luật Việt Nam: Hiến pháp, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự, Bộ luật Tố tụng Hình sự, Luật Thương mại, Luật Hàng hải, Luật Doanh nghiệp, Luật Thuế xuất khẩu, Thuế nhập khẩu, Luật quản lý thuế.
và các Luật, Pháp lệnh khác. Có thể tóm tắt trong các lĩnh vực chủ yếu sau: thực hiện các qui định của Luật Hải quan; thực hiện các qui định của Luật thuế XK, thuế NK; Luật thuế Giá trị gia tăng(VAT); Luật quản lý thuế; thực hiện Luật Thương mại; các pháp lệnh liên quan đến hoạt động thương mại khác như chống bán phá giá, về thương mại điện tử; Luật doanh nghiệp, các văn bản pháp luật khác có liên quan; các quy định về thẩm quyền thực hiện các hoạt động điều tra theo qui định của Bộ Luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Hình sự. Thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính có liên quan đến hoạt động Hải quan theo qui định của Pháp lệnh Xử lý vi phạm hành chính và các Nghị định xử phạt vi phạm hành chính cụ thể; thực hiện các qui định của Luật môi trường trong việc quản lý và thực hiện các qui định liên quan đến bảo vệ môi trường đối với hàng hoá XNK; thực hiện việc bảo vệ, phát huy và gìn giữ các di sản văn hoá vật thể cũng như phi vật thể theo qui định của Luật Di sản văn hoá; thực hiện các qui định của Luật Hàng Hải và Luật Hàng không. Ngoài ra còn nhiều lĩnh vực khác có liên quan như bưu điện, kiểm dịch động thực vật, y tế, du lịch, đầu tư nước ngoài.
Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước mà ngành Hải quan phải thực hiện là rất lớn và đa dạng, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Nhiệm vụ đặt ra cho ngành Hải quan là phải đảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong hoạt động quản lý nhà nước về Hải quan. 9 * Tạo thuận lợi thông thoáng cho hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, phương tiện và hành khách xuất nhập cảnh Yêu cầu tạo thuận lợi thông thoáng cho hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá; phương tiện và hành khách xuất nhập cảnh góp phần thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu, đầu tư, du lịch phát triển là nhiệm vụ quan trọng đặt ra đối với hải quan Việt nam trong điều kiện hội nhập và phát triển đất nước. Ngành Hải quan phải cải tiến quy trình thủ tục theo hướng đơn giản, thông thoáng, thuận lợi, tạo chuyển biến căn bản trong hoạt động quản lý nhà nước về Hải quan, xoá bỏ những thủ tục, chế độ kiểm tra, kiểm soát hải quan thiếu đồng bộ, chồng chéo, rườm rà, phức tạp đã và đang gây cản trở trong việc tiếp nhận và xử lý công việc giữa cơ quan hải quan với nhau; giữa cơ quan hải quan với công dân, tổ chức có hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh.
Xây dựng và thực hiện các thủ tục, chế độ kiểm tra giám sát, kiểm soát đơn giản, rõ ràng, thống nhất, đúng pháp luật và công khai, vừa tạo điều kiện thông thoáng thuận tiện, nhanh chóng. Chấn chỉnh, củng cố kiện toàn hệ thống tổ chức bộ máy ngành Hải quan bảo đảm nguyên tắc tập trung thống nhất dưới sự chỉ đạo của Chính phủ; ra sức xây dựng lực lượng Hải quan trong sạch, vững mạnh, chính quy, ứng dụng nhanh công nghệ mới trong công tác kiểm tra, kiểm soát Hải quan để tiến nhanh lên hiện đại, bảo đảm thực hiện tốt cải cách thủ tục hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao làm tròn vai trò là lực lượng “gác cửa nền kinh tế” trong thời kỳ đổi mới. *Thu đúng, thu đủ thuế và các khoản thu khác Xu thế hội nhập, phát triển kinh tế trong khu vực và tiến tới toàn cầu hoá ngày càng ở mức độ cao là tất yếu khách quan; tạo điều kiện cho nước ta có thể tranh thủ để tập trung vào phát triển kinh tế; tranh thủ những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật, công nghệ tiến tiến, đặc biệt công nghệ thông tin, sinh học, công nghệ vật liệu mới tạo đà thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển mạnh ngành công nghiệp, dịch vụ. Trong lĩnh vực thuế các cam kết quốc tế đã ký sẽ được thực hiện ở mức độ ngày một cao hơn theo lộ trình: Đối với Hiệp định Việt - Mỹ thì 224 dòng thuế nhập khẩu sẽ giảm bình quân 30%; Các mặt hàng dệt may đã ký với EU thuế suất cũng sẽ giảm.
Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức của tổ chức thương mại thế giới gồm 130 nước nên ảnh hưởng của thuế nhập khẩu khi tham gia tổ chức này sẽ ngày một lớn hơn (theo dự báo 10 đến năm 2010 thuế nhập khẩu giảm do hội nhập đến năm 2010 lên tới 49,7 nghìn tỷ đồng, riêng năm 2010 giảm 10,6 tỷ đồng - Nguồn Chiến lược cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2001-2010). Trước tình hình mới, Quốc hội, Chính phủ luôn xác định thuế xuất nhập khẩu là loại thuế gián thu vào hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá là công cụ tự vệ quan trọng để bảo vệ nền kinh tế trong hoạt động thương mại quốc tế, chống lại các biện pháp trợ giá, bán phá giá hàng hoá nhập khẩu vào Việt Nam hoặc phân biệt đối xử với hàng hoá xuất khẩu của Việt Nam. Hơn nữa nguồn thu từ thuế xuất nhập khẩu vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn thu quốc gia. Trong những năm qua Quốc Hội, Chính phủ đã giao cho ngành Hải quan chỉ tiêu thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu hàng hoá năm sau cao hơn năm trước, trong khi kim ngạch XNK tăng bình quân hàng năm khoảng 22%-25%, trong đó kim ngạch hàng XNK có thuế chỉ tăng từ 10%-15%, càng về sau hàng tiêu dùng và hàng có thuế suất cao kiềm chế nhập khẩu để hạn chế nhập siêu xuống mức tối thiểu, cụ thể: Đơn vị tính: Tỷ VNĐ Năm Chỉ tiêu So sánh với chỉ tiêu (%) 1998 15.
Tình hình thu thuế XNK hàng hóa năm 1998 - 2008. Với yêu cầu đảm bảo thu đúng, thu đủ thuế XNK và các khoản thu khác theo chỉ tiêu kế hoạch được giao đã đặt ra cho ngành Hải quan nhiệm vụ hết sức nặng nề. Để đáp ứng các mục tiêu này nhiệm vụ của ngành Hải quan phải: thực hiện đúng, đầy đủ các quy trình của luật thuế xuất nhập 11 khẩu; thực hiện các quy định về cải cách chính sách thuế của nhà nước; chống buôn lậu, chống gian lận thương mại có hiệu quả để tăng cường việc chấp hành luật pháp của các đối tượng xuất nhập khẩu để tăng thu cho ngân sách; xây dựng và thực hiện nhiều biện pháp hỗ trợ như các quy trình nghiệp vụ mới phù hợp với tiến trình cải cách, đôn đốc thu nợ, cưỡng chế để góp phần tăng thu.