Luận văn: Quá trình hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ từ 1991 đến 2008

Tổng quan quá trình hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ 1991-2008, phân tích các giai đoạn và tác động đến khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

• Tác giả: Nguyễn Thiện Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Tân
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Lịch Sử Thế Giới
• Đề tài: Quá Trình Hợp Tác An Ninh Quân Sự Nhật Bản - Hoa Kỳ Từ 1991 Đến 2008
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Vinh

Tóm tắt

I. Bối cảnh lịch sử của hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản Hoa Kỳ

Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc vào đầu những năm 1990, thế giới bước vào một giai đoạn mới với Trật tự thế giới đa cực. Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Nhật Bản và Hoa Kỳ nhận thấy nhu cầu tăng cường hợp tác an ninh quân sự để ứng phó với những thách thức mới. Từ năm 1991 đến 2008, quan hệ song phương an ninh giữa hai nước trở thành một trong những mối quan hệ quốc tế quan trọng nhất trên thế giới. Sự hủy bỏ Hiệp ước Tây Berlin và sự sụp đổ của Liên Xô đã tạo ra điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng một liên minh chiến lược mới giữa Tokyo và Washington. Hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn góp phần ổn định an ninh khu vực.

1.1. Yếu tố lịch sử tác động đến hợp tác

Quá trình hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ có gốc rễ từ Hiệp ước An ninh Nhật - Mỹ năm 1951. Sau Chiến tranh lạnh, sự sụp đổ của Liên Xô tạo ra môi trường quốc tế mới, thúc đẩy hai nước tăng cường hợp tác quốc phòng. Vai trò của Lực lượng phòng vệ Nhật Bản (SDF) trong liên minh an ninh Nhật - Mỹ trở nên ngày càng quan trọng.

1.2. Các nhân tố quốc tế ảnh hưởng

Căng thẳng trên bán đảo Triều Tiên, Khủng bố quốc tế, và Thách thức an ninh khu vực là những yếu tố chủ yếu thúc đẩy hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ. Vấn đề hạt nhân Triều Tiên là một trong những lĩnh vực hợp tác quan trọng nhất giữa hai nước.

II. Mục đích và nội dung hợp tác an ninh quân sự 1991 2008

Hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ trong giai đoạn 1991-2008 có mục đích rõ ràng: duy trì ổn định an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương, ngăn chặn mối đe dọa an ninh toàn cầu, và tăng cường khả năng quốc phòng chung. Đối với Nhật Bản, hợp tác quân sự Nhật - Mỹ giúp tăng cường khả năng phòng thủ trong bối cảnh mối đe dọa quân sự từ các nước trong khu vực. Đối với Hoa Kỳ, liên minh chiến lược Nhật - Mỹ là yếu tố then chốt để duy trì vị thế quân sự tại châu Á - Thái Bình Dương. Các hiệp định hợp tác được ký kết trong giai đoạn này tập trung vào chuyển giao kỹ thuật quốc phòng, tham gia chung các cuộc tập trận quân sự, và chia sẻ thông tin tình báo.

2.1. Mục tiêu hợp tác đối với Nhật Bản

Nhật Bản kỳ vọng hợp tác an ninh quân sự Nhật - Mỹ sẽ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và duy trì an ninh quốc gia trước những thách thức mới. Chiến lược quốc phòng Nhật Bản nhấn mạnh sự cần thiết của liên minh với Hoa Kỳ để ứng phó với mối đe dọa từ các nước láng giềng.

2.2. Lĩnh vực hợp tác chính

Hợp tác chống khủng bố, giải quyết vấn đề hạt nhân Triều Tiên, chuyển giao kỹ thuật quốc phòng, và hợp tác biển là những lĩnh vực hợp tác an ninh quân sự chính. Tập trận chung Nhật - Mỹ được tổ chức thường xuyên để nâng cao sẵn sàng quân sự.

III. Các giai đoạn phát triển hợp tác an ninh quân sự

Hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ từ 1991 đến 2008 có thể chia thành nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Giai đoạn 1991-1995 được coi là giai đoạn chuyển tiếp, khi hai nước bắt đầu điều chỉnh chiến lược để thích nghi với tình hình thế giới mới sau Chiến tranh lạnh. Giai đoạn 1996-2001 là giai đoạn sâu sắc hóa hợp tác, với việc ký kết Hiệp định Nhật - Mỹ về hợp tác an ninh năm 1996. Giai đoạn 2001-2008 là giai đoạn mở rộng hợp tác, khi khủng bố quốc tế trở thành mối đe dọa lớn nhất, thúc đẩy hợp tác chống khủng bố giữa hai nước. Mỗi giai đoạn hợp tác có đặc điểm riêng, phản ánh tình hình quốc tế và yêu cầu an ninh của từng thời kỳ.

3.1. Giai đoạn chuyển tiếp 1991 1995

Trong giai đoạn này, Nhật Bản và Hoa Kỳ bắt đầu tái cấu trúc liên minh an ninh. Hiệp ước an ninh Nhật - Mỹ được xem xét lại để phù hợp với bối cảnh quốc tế mới. Hợp tác quân sự Nhật - Mỹ bắt đầu tập trung vào ổn định khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

3.2. Giai đoạn sâu sắc hóa hợp tác 1996 2008

Hiệp định Nhật - Mỹ về hợp tác an ninh năm 1996 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hợp tác quốc phòng Nhật - Mỹ. Sự kiện 11/9 năm 2001 tại Hoa Kỳ dẫn đến mở rộng hợp tác chống khủng bố. Hợp tác an ninh quân sự trở nên toàn diện và sâu sắc hơn bao giờ hết.

IV. Tác động và tương lai của hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản Hoa Kỳ

Hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ từ 1991 đến 2008 đã có tác động sâu sắc đối với cả hai nước và khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đối với Nhật Bản, hợp tác quân sự Nhật - Mỹ đã tăng cường khả năng phòng thủ quốc gia và duy trì ổn định an ninh. Đối với Hoa Kỳ, liên minh chiến lược Nhật - Mỹ là công cụ quan trọng để duy trì lợi ích chiến lược tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Tác động khu vực của hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ được các nước láng giềng quan tâm chặt chẽ. Tương lai hợp tác an ninh quân sự Nhật - Mỹ được dự báo sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng, đặc biệt trong các lĩnh vực an ninh mới như an ninh không gian mạng và ứng phó biến đổi khí hậu.

4.1. Tác động của hợp tác đối với hai nước

Hợp tác an ninh quân sự Nhật - Mỹ đã tăng cường khả năng quốc phòng chung của hai nước. Chuyển giao kỹ thuật quốc phòng và chia sẻ thông tin tình báo giúp nâng cao năng lực an ninh. Liên minh chiến lược Nhật - Mỹ trở thành nền tảng vững chắc cho ổn định an ninh khu vực.

4.2. Triển vọng phát triển trong tương lai

Hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong những năm tới. Các thách thức an ninh mới như mối đe dọa từ những nước khác sẽ thúc đẩy mở rộng hợp tác quốc phòng Nhật - Mỹ. Liên minh chiến lược Nhật - Mỹ dự kiến sẽ mở rộng sang các lĩnh vực an ninh mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề xem xét lại hiệp ước này. Cuối cùng cả hai bên đã ký được một Hiệp ước an ninh và hợp tác tương hỗ ngày 19/1/1960 ở Washington thay thế cho hiệp ước 1951. Theo một số nhà phân tích chính trị, Hiệp ước này mang tính chất phòng thủ nhiều hơn, ở đó không đề cập tới vấn đề liên kết chiến lược quân sự của hai nước. Và theo chương 5 của Hiệp ước thì Hoa Kỳ cam kết phối hợp hành động với Nhật Bản trong trường hợp Nhật Bản bị tấn công.

Để đổi lại, chương 6 của Hiệp ước thoả thuận rằng, Nhật Bản đồng ý cho Hoa Kỳ sử dụng một cách dễ dàng các căn cứ quân sự của mình trên lãnh thổ Nhật Bản. Có thể nói rằng, Hiệp ước đã không đề cập tới cơ chế liên kết quân sự giữa hai bên và ngay cả vấn đề phối hợp diễn tập quân sự mà Hoa Kỳ thường thực hiện với quân đội của khối NATO cũng không bao hàm trong đó. Điều này đã được ghi nhận cho tới sau khi cuộc chiến tranh của Hoa Kỳ ở Việt Nam chấm dứt hoàn toàn (hay nói chính xác hơn là cho tới năm 1978). Mặc dù như chúng ta biết, chương trình về điều khoản chung của Hiệp ước có ghi nhận về sự cần thiết phối hợp hành động quân sự của hai nước, song trên thực 13 tế, lực lượng phòng vệ Nhật Bản hoạt động dường như độc lập với quân đội Hoa Kỳ trong suốt gần hai thập niên đầu tiên của hiệp ước.

Điều này được bổ sung vào năm 1978 khi hai nước cho ra đời “Phương hướng chỉ đạo về quốc phòng”. Đây là phương hướng hợp tác quân sự do sự phối hợp giữa Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ và Cục Phòng vệ Nhật Bản đề ra. Có thể nói rằng với phương hướng chỉ đạo này “sự liên kết quân sự giữa hai quốc gia này được nâng lên một bước cả về quy mô và chất lượng” [69]. Nếu trước đây mức độ liên kết quân sự của hai nước chưa cao và chưa mang tính chất hệ thống như các nước trong khối NATO thì từ đây hợp tác trong lĩnh vực quân sự, dựa trên những điều khoản cơ bản của hiệp ước năm 1960, sẽ được phân định rõ ràng hơn và hiệu quả hơn.

Đến những năm 80 của thế kỷ XX, với sức mạnh kinh tế hùng hậu, Nhật Bản muốn tăng cường hơn nữa sức mạnh quân sự và mở rộng ảnh hưởng của mình trên trường quốc tế. Nhưng do sức mạnh quân sự của Nhật Bản còn yếu so với Hoa Kỳ nên Nhật Bản vẫn tăng cường hợp tác quân sự với Hoa Kỳ. Trong hợp tác quân sự song phương, chuyển giao kỹ thuật quân sự là một mặt hết sức quan trọng được cả hai bên đặc biệt quan tâm. Vào đầu những năm 80, hai bên đã thảo luận việc chuyển giao kỹ thuật quân sự của Hoa Kỳ cho Nhật Bản.

Đến năm 1985, Hoa Kỳ và Nhật Bản đã ký hiệp định chuyển giao quân sự đầu tiên, đánh dấu một bước chuyển biến quan trọng trong hợp tác quân sự song phương. Với việc chuyển giao kỹ thuật quân sự này, quân đội Nhật Bản và cả các căn cứ quân sự của Hoa Kỳ tại đây được tiêu chuẩn hoá, qua đó nâng cao khả năng chiến đấu của quân đội hai nước. Ngoài ra, Nhật Bản còn phối hợp với Hoa Kỳ trong việc sản xuất các loại vũ khí, máy bay chiến đấu. Mối quan hệ này tiếp tục được tăng cường khi Nhật Bản tham gia vào kế hoạch “Chiến tranh giữa các vì sao” năm 1987.

Qua những chương trình hợp tác song phương này, quan hệ hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ 14 trong những năm 80 đã được nâng lên một bước mới về cả quy mô và chất lượng. Khi Chiến tranh lạnh kết thúc, quan hệ quốc tế có nhiều sự thay đổi, điều này cũng làm cho hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ bước sang một giai đoạn mới. Như vậy, hợp tác an ninh quân sự Nhật Bản - Hoa Kỳ được hình thành và phát triển trong thời kỳ Chiến tranh lạnh. Sự hợp tác này phản ánh mục đích của hai bên, tuy nhiên trong thời kỳ đầu có sự bất bình đẳng trong hợp tác.

Nhưng với sự phát triển kinh tế “thần kỳ” của Nhật Bản, thì sự hợp tác này ngày càng trở nên bình đẳng hơn. Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, hợp tác an ninh quân sự giữa hai nước cũng có sự điều chỉnh để phù hợp với tình hình mới. Nhân tố Quốc gia 1. Vị trí địa - chính trị của Nhật Bản trên thế giới Nhật Bản nằm ở Đông Bắc Á, bao gồm 4 đảo lớn và hơn 1000 đảo nhỏ tạo thành quần đảo hình cánh cung ôm lấy bờ biển Đông Bắc Á.

Biển Nhật Bản là nhân tố tự nhiên có ý nghĩa chiến lược về kinh tế, quân sự quan trọng. Tuy vậy, điều kiện tự nhiên của Nhật Bản rất khó khăn, hay bị động đất và núi lửa, đất canh tác nông nghiệp rất ít và không nhiều khoáng sản. Tuy nhiên, sau Chiến tranh thế giới II, từ một đất nước bị chiến tranh tàn phá nặng nề, được sự giúp đỡ của Hoa Kỳ, Nhật Bản đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào những năm 70 của thế kỷ XX. Từ đó tới nay, Nhật Bản vẫn luôn là nền kinh tế lớn thứ hai của thế giới, trong đó có một số lĩnh vực Nhật Bản đã vượt qua Hoa Kỳ.

Cùng với sức mạnh kinh tế, Nhật Bản đã trở thành một trong ba trung tâm tư bản thế giới (Hoa Kỳ - Tây Âu - Nhật Bản) và có nhiều đóng góp cho sự phát triển nền kinh tế của khu vực và toàn cầu. Trong lĩnh vực khoa học - kỹ thuật và công nghệ, Nhật Bản đã vượt Hoa Kỳ trong nhiều lĩnh vực kỹ thuật mũi nhọn của thế giới như: Vật liệu 15 mới, linh kiện bán dẫn tính năng cao v. Các công ty của Nhật Bản được cung cấp bằng sáng chế phát minh cao hơn các nước khác. Chính phủ luôn ưu tiên đầu tư cho nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới.

Cùng với chính sách ưu tiên phát triển khoa học, công nghệ là chính sách phát triển giáo dục toàn diện. Nhật Bản là một trong những nước có nền giáo dục phát triển nhất thế giới. Giáo dục, đào tạo, phát triển khoa học và công nghệ là nhân tố, nội lực quan trọng của Nhật Bản, nhằm phát triển kinh tế. Về quân sự, sau Chiến tranh thế giới thứ II, quân đội Nhật Bản bị kiềm chế bởi đạo luật chi phí quốc phòng không vượt quá 1% GDP, quân đội không được đưa ra nước ngoài hoạt động.

Hiệp ước an ninh Nhật Bản - Hoa Kỳ là lá chắn đảm bảo an ninh cho Nhật Bản, đổi lại nước này phải cho quân đội Hoa Kỳ đóng trên đất Nhật và chịu một phần chi phí cho hoạt động của quân đội Hoa Kỳ ở đây. Sau Chiến tranh lạnh, do tình hình thay đổi, Nhật Bản không chỉ muốn dừng lại là cường quốc kinh tế, mà còn muốn trở thành siêu cường về chính trị, quân sự. Nhật Bản điều chỉnh chiến lược từ chỗ chú trọng phát triển kinh tế sang chú trọng cả kinh tế và quân sự. Chi phí quốc phòng của Nhật Bản tăng lên nhanh chóng, xếp thứ hai sau Hoa Kỳ nhiều năm nay.

Hiện nay trang bị kỹ thuật quân sự của Nhật Bản đạt trình độ vào loại cao nhất châu Á, có khả năng phát triển vũ khí hạt nhân, khả năng hoạt động trên biển, trên không và ở tầm xa. Nhật Bản đã đưa quân tham gia lực lượng giữ gìn hoà bình ở Campuchia, gần đây là tham gia cùng liên quân Hoa Kỳ trong cuộc chiến chống khủng bố ở Iraq. Dư luận cho rằng với tiềm lực kinh tế, khoa học, công nghệ to lớn của mình, Nhật Bản hoàn toàn có khả năng trở thành cường quốc quân sự hùng mạnh. Mặc dù Nhật Bản là một cường quốc kinh tế, khoa học, công nghệ nhưng vị thế chính trị, quân sự còn hạn chế.

Tuy nhiên, trong tương lai Nhật Bản sẽ vươn lên trở thành cường quốc kinh tế, chính trị và quân sự. Có thể nói 16 với sức mạnh kinh tế, khoa học và công nghệ, Nhật Bản ngày càng có một vị thế rất quan trọng trong khu vực và trên thế giới. Tình hình kinh tế, chính trị - xã hội và chính sách đối ngoại của Nhật Bản sau Chiến tranh lạnh Sau Chiến tranh lạnh, Nhật Bản phải đương đầu với những biến đổi của tình hình quốc tế và những vấn đề bất ổn trong nước nảy sinh sau nhiều thập niên phát triển thuận lợi. Sau đây là những vấn đề mà Nhật Bản phải đối mặt sau Chiến tranh lạnh.

Vấn đề kinh tế: Lần đầu tiên sau nhiều năm tăng trưởng liên tục, năm 1993 nền kinh tế Nhật Bản đạt chỉ số âm. Sự suy thoái kinh tế cộng với sự thất bại của Đảng Dân chủ Tự do Nhật Bản đã gây ra tâm lý lo lắng thực sự trong công chúng Nhật Bản. Sản xuất công nghiệp suy giảm, đặc biệt là ngành sản xuất ô tô. Các ngành công nghiệp sản xuất hàng điện tử gặp nhiều khó khăn nghiêm trọng.

Thí dụ đối với công ty Toyota Motor Corp chỉ số sản xuất ô tô con ở trong nước giảm 13,4% so với năm 1992; còn chỉ số sản xuất xe tải và xe buýt giảm 11,4%; chỉ số xuất khẩu xe con giảm 23,2% đạt 78.108 đơn vị, còn chỉ số xuất khẩu xe tải và xe buýt giảm 17,8% đạt 30454 đơn vị; Tổng xuất khẩu xe của Toyota giảm 21,7% tức 108. Bên cạnh đó, sản xuất nông nghiệp bị mất mùa do hạn hán và sự phá hoại của côn trùng. Tình hình này đã đẩy giá hàng tiêu dùng, nhất là giá gạo lên cao. Theo nhận xét của Hiệp hội tiêu dùng Nhật Bản, giá gạo trên thị trường trước tháng 10/1993 cao tới mức kỷ lục so với hơn 20 năm qua.

Thí dụ 1 kg gạo chất lượng tốt giá bán là 800 yên tức xấp xỉ 7,6 đôla Mỹ (tỷ giá 1USD =105 yên tháng 10/1993). Để đối phó với tình trạng này, chính phủ Nhật Bản đã thực thi một chương trình kinh tế mà mục đích của nó là định hướng sự phát triển của xã hội theo mô hình xã hội tiêu dùng; trong đó tập trung vào các nội dung chính: 17 - Giảm bớt sự can thiệp của nhà nước. - Giảm thuế thu nhập. Dự kiến giảm 6 ngàn tỷ yên, bắt đầu từ giữa tháng giêng 1993.

- Tăng ngân sách bổ sung cho năm tài chính 1993 lên 5 ngàn tỷ yên, trong đó sẽ giành 3 ngàn tỷ yên để đầu tư cho các công trình thuộc cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội.