mở đầu phần quyền về tài sản quy định: Ngoài các phần quyền về tài sản do BLDS và các văn bản pháp luật khác quy định, không thể có bất cứ loại quyền về tài sản nào khác. Quy định bắt buộc này cũng có những phương pháp điều chỉnh khác nhau: Có thể là cấm một số hành vi nhất định và quy định hình phạt với người vi phạm, hoặc yêu cầu phải có sự chấp thuận hoặc cho phép của cơ quan có thẩm quyền đối với các hoạt động nhất định hoặc thực hiện một hành vi nào đó. Pháp luật dân sự quy định bắt buộc bao gồm: + Các quy định về quan hệ nhân thân phi tài sản (pháp luật dân sự Nhật Bản coi một số quan hệ này cũng là hợp đồng). Ví dụ: Hợp đồng hôn nhân với vợ hai, hợp đồng thay đổi thủ tục công nhận người thừa kế đều không có hiệu lực; + Quy định về hình thức và nội dung quyền về tài sản, bởi quyền đó trực tiếp liên quan đến quyền lợi của người thứ ba… Hạn chế này xuất phát từ tính phức tạp của quan hệ kinh tế hiện đại, nhằm đảm bảo tính ổn định, linh hoạt và xác định của hợp đồng.
Ví dụ: Giao dịch liên quan tới bất động sản nếu không được đăng ký theo đúng quy định của pháp luật có thể dẫn đến vô hiệu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 + Quy định hạn chế lãi xuất, trợ cấp xã hội. nhằm bảo vệ quyền lợi của một số người nhất định. Hai là, Một số hợp đồng mặc dù không có quy định pháp luật nghiêm cấm những vẫn bị coi là vô hiệu vi phạm trật tự công cộng và đạo đức xã hội (Điều 90 BLDS).
Trật tự công công là nhằm vào lợi ích của nhà nước, còn đạo đức xã hội là phạm trù có tính đạo đức. Hai khái niệm này có sự liên quan tới nhau nên không thể sử dụng chúng với sự phân biệt rõ ràng. Một số trường hợp được liệt kê được liệt kê: + Những hợp đồng mặc dù không có quy định pháp luật nghiêm cấm nhưng vẫn bị vô hiệu vì vi phạm trật tự công cộng và đạo đức xã hội; + Vi phạm nguyên tắc đạo đức: Hợp đồng ngăn cản cha mẹ và con cái sống chung, cam kết việc kết hôn mới nếu hủy bỏ hôn nhân cũ…; + Vi phạm nguyên tắc công bằng: Quy ước nhằm mục đích thực hiện hành vi phạm tội hoặc hành vi trái pháp luật; hợp đồng đòi bồi thường do không thực hiện hành vi phù hợp với pháp luật…; + Lợi dụng sơ xuất hoặc hoàn cảnh khó khăn của người khác thu lợi bất chính: Do điều kiện khó khăn của một bên mà ký hợp đồng vay mượn với lãi suất cao khi không trả tiền gốc đúng hạn thì phần giá trị không đúng tỷ lệ do pháp luật quy định sẽ không được pháp luật công nhận…; + Hạn chế quyền tự do của người khác. Ví dụ: Hợp đồng cưỡng ép mãi dâm; + Giao dịch đầu cơ: bao gồm các trò đỏ đen, cá cược,… tất nhiên không kể các trường hợp có sự cho phép theo thủ tục nhất định.
Ở pháp luật dân sự Pháp, hợp đồng dân sự vô hiệu nếu không có căn cứ; trái pháp luật, trái thuần phong, mỹ tục hoặc trật tự công, thể hiện tại các quy định từ Điều 1131 đến Điều 1133 BLDS Pháp. Cụ thể: Hợp đồng không có căn cứ: Những hợp đồng không có căn cứ hoặc dựa trên một căn cứ giả tạo hay một căn cứ bất hợp pháp (bị pháp luật cấm, trái thuần phong, mỹ tục hoặc trật tự công) thì không có hiệu lực. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 Đối tượng và nội dung chủ yếu của hợp đồng không xác thực được coi là yếu tố cơ bản dẫn đến sự vô hiệu của hợp đồng theo các quy định từ Điều 1126 đến Điều 1130 BLDS. Theo đó, hợp đồng nào cũng có đối tượng là một vật mà một bên cam kết chuyên giao hoặc một việc mà một bên cam kết làm hoặc không làm.
Vật là đối tượng của hợp đồng phải trong thương mại (được phép giao dịch) và ít nhất phải được xác định về chủng loại. Những vật sẽ có cũng có thể là đối tượng của hợp đồng. Bởi vậy, những hợp đồng mà đối tượng không đáp ứng được yêu cầu trên sẽ vô hiệu. Như vậy, xuất phát từ góc độ bảo vệ trật tự công, ổn định giao lưu dân sự cũng như để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên pháp luật các nước đều thừa nhận yếu tố trái pháp luật và đạo đức xã hội dẫn đến sự vô hiệu của hợp đồng.
Tuy nhiên, các quy định của pháp luật cũng như quan niệm đạo đức xã hội có những điểm khác nhau xuất phát từ khác nhau về trình độ lập pháp, điều kiện kinh tế – xã hội… của mỗi nước. Vi phạm quy định của pháp luật về hình thức của hợp đồng: Hình thức là biểu hiện của nội dung hợp đồng. Xuất phát từ nguyên tắc tự do hợp đồng, các bên tự do lựa chọn hình thức biểu hiện nội dung hợp đồng. Do vậy, pháp luật dân sự nhiều nước không coi hình thức hợp đồng dân sự là một điều kiện có hiệu lực của hợp đồng dân sự, nhưng điều đó không có nghĩa là có thể miễn trừ hoàn toàn các đòi hỏi về hình thức, bởi đều nhìn nhận sự cần thiết phải có sự can thiệp của nhà nước đối với một số giao dịch đảm bảo, nhằm bảo vệ lợi ích của các bên và lợi ích công cộng.
Do đó, đều đưa ra các đòi hỏi về hình thức đối với các giao dịch này. Trước hết, những hợp đồng này phải được thể hiện bằng văn bản, những trường hợp chặt chẽ hơn nó còn phải có xác nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Những trường hợp này, hợp đồng vẫn phải tuân thủ những hình thức nhất định, nếu không sẽ bị vô hiệu. Pháp luật dân sự một số nước khác quy định rõ, hình thức là một điều kiện có hiệu lực của hợp đồng, do vậy hợp đồng vô hiệu nếu không tuân theo hình thức nhất định.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 Tham khảo BLDS và Thương mại Thái Lan thì thấy: hình thức là một điều kiện bắt buộc để hợp đồng có hiệu lực, những hợp đồng không tuân thủ điều kiện này sẽ bị vô hiệu: “Một hành vi pháp lý không theo những quy định của pháp luật thì vô hiệu” (Điều 115 BLDS). Pháp luật dân sự Nhật Bản tuy thừa nhận việc xác lập quan hệ pháp lý theo ý chí của các bên và ghi nhận quyền tự do đối với hình thức hợp đồng: Tất nhiên khi phát sinh tranh chấp về việc có hợp đồng hay không hoặc về nội dung của hợp đồng mà cần chứng minh, thì việc hợp đồng được thể hiện bằng văn bản là thuận tiện nhất. Tuy nhiên, chứng cứ có thể đưa ra bằng nhiều cách khác, cho nên việc tuân thủ hình thức nhất định là không cần thiết. Đó là nguyên tắc tự do hình thức hợp đồng [20, tr.
Nhưng nguyên tắc tự do hình thức cũng có nhiều hạn chế, hay nói cách khác, tự do hình thức cũng không phải tuyệt đối, điều đó được giải thích: Những hạn chế đó xuất phát từ tính phức tạp của quan hệ kinh tế hiện đại, nhằm đảm bảo tính ổn định, linh hoạt và xác định của giao dịch dân sự, đồng thời để các bên thận trọng hơn khi giao kết hợp đồng. Ví dụ: với chứng từ có giá trị thanh toán: Tín phiếu, cổ phiếu, vận đơn. (Điều 1 Luật Tín phiếu, Điều 225, Điều 571 Luật Thương mại) thì cần phải xác định một số điểm cần thiết của nội dung hợp đồng. Hoặc giao dịch về việc thay đổi quyền tài sản đối với bất động sản chỉ có hiệu lực đầy đủ khi được đăng ký (Điều 177 BLDS).
Hợp đồng tặng cho không được thể hiện bằng văn bản có thể bị hủy bỏ (Điều 550 BLDS). Một trong những ví dụ mới nhất của hạn chế này là quy định thỏa ước lao động tập thể phải được thể hiện bằng văn bản (Điều 14 Luật Công đoàn); hợp đồng thuê đất (Điều 19 Luật Xây dựng) cũng phải lập bằng văn bản, tuy nhiên đó không phải là điều kiện có hiệu lực của hợp đồng. Ở pháp luật dân sự Pháp: Tuân thủ quy định về hình thức do pháp luật quy định không được coi là một trong các điều kiện chủ yếu để hợp đồng có hiệu lực. Tuy nhiên, Pháp luật dân sự Pháp lại nhấn mạnh vào tính “có căn cứ hợp pháp”.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 19 Thực tế, hợp đồng có hiệu lực nhưng không thể hiện bằng hình thức văn bản (công chứng thư, hoặc tư chứng thư.) - gọi là chứng cứ bằng văn bản - theo các quy định từ Điều 1315 đến Điều 1340 BLDS, thì khi có tranh chấp sẽ không có đủ căn cứ để chứng minh được về sự tồn tại của hợp đồng đó. Mặt khác, đối với từng loại hợp đồng cụ thể pháp luật có quy định bắt buộc về hình thức. Chẳng hạn, đối với hợp đồng thuê tài sản nếu không làm bằng văn bản và chưa được thực hiện, mà một bên phủ nhận thì hợp đồng vô hiệu (Điều 1714 BLDS). Như vậy, pháp luật dân sự một số nước coi vi phạm quy định hình thức hợp đồng dân sự là sự trái pháp luật, do đó là một căn cứ xem xét sự vô hiệu của hợp đồng dân sự.
Nhiều nước khác, xuất phát từ nguyên tắc tự do hợp đồng dân sự, nên thừa nhận sự tự do hình thức hợp đồng. Tuy nhiên, đối với những một số loại hợp đồng cụ thể, để bảo vệ trật tự công, cũng như bảo vệ quyền lợi của các bên trong hợp đồng, pháp luật bắt buộc các bên phải tuân thủ điều kiện về hình thức. Những trường hợp này, vi phạm về hình thức là một khiếm khuyết dẫn đến sự vô hiệu của hợp đồng dân sự. Ngoài các yếu tố vô hiệu mang tính điều chỉnh chung nói trên, thông thường được pháp luật các nước quy định những trường hợp hợp đồng vô hiệu cụ thể đối với từng loại hợp đồng đặc thù.
Một số ví dụ cụ thể: Tại BLDS Pháp có ghi nhận những trường hợp, như: - Công ty được thành lập trên cơ sở thỏa thuận bằng hợp đồng giữa các bên, sử dụng tài sản hoặc công nghệ của mình vào việc kinh doanh chung nhằm chia lãi hoặc thu lợi nhuận. Do đó những nguyên nhân của hợp đồng vô hiệu nói chung sẽ được áp dụng để xử lý đối với Công ty vô hiệu.