Luận văn: Hôn nhân và gia đình người Mông Trắng ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên

Khám phá văn hóa độc đáo trong hôn nhân và gia đình người Mông Trắng ở Võ Nhai, Thái Nguyên qua các phong tục, tập quán và nghi lễ truyền thống.

• Tác giả: Phùng Tú Anh
• Trường học: Trường Đại học Văn hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Hôn nhân và gia đình người Mông Trắng ở huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái quát Hôn nhân và Gia đình người Mông Trắng Võ Nhai

Người Mông Trắng tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, là một cộng đồng có lịch sử và văn hóa đặc sắc, di cư từ các huyện Hà Quảng, Trà Lĩnh của tỉnh Cao Bằng sau sự kiện biên giới năm 1979. Họ đã chọn vùng đất Võ Nhai làm quê hương mới, nơi có điều kiện tự nhiên phù hợp với tập quán canh tác nương rẫy và chăn nuôi. Đời sống kinh tế của họ chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với cây lúa và ngô là lương thực chính, bên cạnh các nghề thủ công truyền thống như rèn, đan lát và dệt vải lanh. Chính trong bối cảnh kinh tế - xã hội đó, các thiết chế về hôn nhân và gia đình người Mông Trắng được hình thành và duy trì một cách bền vững. Hôn nhân không chỉ là sự kết hợp giữa hai cá nhân mà còn là sự liên kết giữa hai dòng họ, mang ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì nòi giống, gia tăng nguồn lao động và củng cố vị thế xã hội. Các quy tắc và nghi lễ trong hôn nhân được tuân thủ nghiêm ngặt, phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên. Gia đình người Mông Trắng thường là gia đình lớn nhiều thế hệ, sống dưới sự quản lý của người đàn ông lớn tuổi nhất. Mối quan hệ trong gia đình và dòng họ được điều chỉnh bởi các luật tục hôn nhân và quy ước cộng đồng, tạo nên một trật tự xã hội chặt chẽ. Việc tìm hiểu các khía cạnh này là vô cùng cần thiết để có cái nhìn toàn diện về một trong những nét văn hóa độc đáo của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.

1.1. Nguồn gốc và địa bàn cư trú của người Mông Trắng

Người Mông Trắng tại Thái Nguyên, chủ yếu là nhóm Mông Đấu, có nguồn gốc di cư từ Cao Bằng vào cuối những năm 70 của thế kỷ XX. Họ tập trung sinh sống tại 15 xã thuộc 4 huyện: Võ Nhai, Đồng Hỷ, Phú Lương và Định Hóa, trong đó Võ Nhai là địa bàn tập trung đông nhất. Lịch sử di cư đã tác động sâu sắc đến đời sống kinh tế, văn hóa của họ, tuy nhiên, cộng đồng vẫn nỗ lực bảo tồn những giá trị truyền thống cốt lõi. Địa hình miền núi phức tạp tại Võ Nhai đã định hình nên phương thức canh tác nương rẫy, trồng lúa, ngô và các nghề thủ công tự cung tự cấp. Cuộc sống gần gũi với thiên nhiên cũng ảnh hưởng đến tín ngưỡng vạn vật hữu linh, thể hiện qua các nghi lễ thờ cúng tổ tiên và các vị thần linh trong tự nhiên.

1.2. Tổng quan về bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên

Bản sắc văn hóa của người Mông Trắng tại Võ Nhai thể hiện đậm nét qua kiến trúc nhà ở, trang phục, tín ngưỡng và đặc biệt là các thiết chế xã hội. Nhà ở của họ là kiểu nhà trệt, ba gian, vững chãi để chống chọi với thời tiết khắc nghiệt. Trang phục cưới truyền thống Mông Trắng và trang phục thường ngày được làm từ vải lanh tự dệt, với các hoa văn thêu tay tinh xảo, phản ánh sự khéo léo của người phụ nữ. Tín ngưỡng vạn vật hữu linh chi phối đời sống tinh thần, với hệ thống ma lành (ma nhà, ma tổ tiên) và ma dữ. Đặc biệt, văn hóa dòng họ người Mông, hay còn gọi là “Xênh”, đóng vai trò trung tâm, điều phối mọi mối quan hệ xã hội, từ kinh tế đến hôn nhân, tạo nên sức mạnh đoàn kết cộng đồng.

II. Vấn đề Hôn nhân người Mông Trắng Tảo hôn và Cận huyết

Mặc dù sở hữu nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp, hôn nhân và gia đình người Mông Trắng ở Võ Nhai vẫn đối mặt với những thách thức lớn, đặc biệt là tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết. Quan niệm truyền thống cho rằng việc kết hôn sớm (trung bình từ 16-17 tuổi, cá biệt có trường hợp 12-13 tuổi) giúp gia đình sớm có thêm người lao động và có cháu nối dõi tông đường. Quan niệm này bắt nguồn từ điều kiện kinh tế nông nghiệp và nhu cầu nhân lực, nhưng lại dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe sinh sản, chất lượng dân số và gánh nặng kinh tế cho các cặp vợ chồng trẻ. Bên cạnh đó, nguyên tắc ngoại hôn dòng họ, tức không được kết hôn với người cùng “Xênh” (cùng ma tổ tiên), được tuân thủ rất nghiêm ngặt. Tuy nhiên, việc cho phép hôn nhân giữa con cô, con cậu, con dì lại tiềm ẩn nguy cơ hôn nhân cận huyết, ảnh hưởng đến giống nòi. Những luật tục hôn nhân này, dù có mục đích củng cố cộng đồng, đôi khi lại trở thành rào cản đối với sự phát triển và hòa nhập, đặt ra yêu cầu phải có sự điều chỉnh phù hợp với pháp luật nhà nước và tiến bộ xã hội, nhưng vẫn phải tôn trọng bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên.

2.1. Thực trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết trong cộng đồng

Theo luận văn của Phùng Tú Anh, tuổi kết hôn trung bình của người Mông Trắng còn rất trẻ, thường là khi các em nam nữ vừa đến tuổi dậy thì. Cha mẹ thường căn cứ vào sự phát triển thể chất của con cái để tính chuyện dựng vợ gả chồng. Lý do chính là để “sớm có cháu nối dõi tông đường” và “tăng thêm nguồn nhân lực lao động cho gia đình”. Về hôn nhân cận huyết, mặc dù luật tục cấm tuyệt đối người cùng dòng họ lấy nhau, nhưng lại cho phép con của anh chị em (con cô con cậu) kết hôn. Điều này làm tăng nguy cơ suy thoái giống nòi. Cả hai vấn đề này đều gây ra những hậu quả tiêu cực, ảnh hưởng đến sức khỏe của bà mẹ và trẻ em, làm giảm chất lượng dân số và cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng.

2.2. Những rào cản từ luật tục hôn nhân truyền thống

Luật tục hôn nhân của người Mông Trắng, dù có vai trò duy trì trật tự xã hội, cũng tạo ra những rào cản nhất định. Việc hôn nhân chủ yếu do cha mẹ sắp đặt, đôi khi không dựa trên tình yêu tự nguyện của đôi trẻ. Bên cạnh đó, tục thách cưới người Mông với lễ vật cao có thể trở thành gánh nặng kinh tế cho nhà trai, dẫn đến các hình thức hôn nhân không bình thường như tục kéo vợ của người Mông. Mặc dù đây là một nét văn hóa độc đáo, nó có thể gây ra những xung đột không đáng có giữa hai gia đình nếu không có sự đồng thuận từ trước. Việc duy trì các quy tắc khắt khe này đôi khi gây khó khăn cho thế hệ trẻ trong việc tìm kiếm hạnh phúc cá nhân và hòa nhập với xã hội hiện đại.

III. Phương pháp tổ chức phong tục cưới hỏi người Mông Trắng

Các phong tục cưới hỏi người Mông Trắng ở Võ Nhai là một quy trình phức tạp, giàu bản sắc, thể hiện sự tôn trọng giữa hai gia đình và sự thừa nhận của cộng đồng. Toàn bộ quá trình là sự kết hợp giữa các nghi lễ cưới xin trang trọng và các quy tắc ứng xử theo luật tục hôn nhân lâu đời. Mọi cuộc hôn nhân đều bắt đầu bằng việc xem số để biết đôi trẻ có hợp nhau hay không, thường thông qua việc xem xương gà. Nếu hợp số, nhà trai sẽ tìm hai ông mối (Mêchx côngz), những người am hiểu luật tục, có tài ăn nói, để đại diện sang nhà gái. Quy trình cưới hỏi gồm bốn bước chính: Lễ dạm hỏi (mù dóa po nỉa), Lễ đưa vật thách cưới (cho cày chê), Lễ cưới (chềnh chứ), và Lễ lại mặt. Mỗi bước đều có những nghi thức và ý nghĩa riêng, từ việc ngỏ lời, thỏa thuận về lễ vật thách cưới người Mông, cho đến lễ đón dâu và công nhận nàng dâu mới. Các nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn có giá trị pháp lý trong cộng đồng, khẳng định mối quan hệ vợ chồng bền vững. Đặc biệt, vai trò của các ông mối và những bài hát đối đáp trong đám cưới là một phần không thể thiếu, tạo nên không khí trang trọng và vui vẻ.

3.1. Phân tích các nghi lễ cưới xin từ dạm hỏi đến đón dâu

Nghi lễ cưới xin của người Mông Trắng được tiến hành qua nhiều bước chặt chẽ. Đầu tiên là lễ ăn hỏi người Mông hay lễ dạm hỏi, khi hai ông mối mang lễ vật (gà, rượu) đến nhà gái. Nếu nhà gái đồng ý, hai bên sẽ bàn bạc về lễ vật thách cưới. Tiếp theo là Lễ đưa vật thách cưới, nhà trai mang tiền mặt, lợn, rượu, gạo nếp sang nhà gái, xem như lễ ăn hỏi chính thức. Lễ cưới là nghi lễ quan trọng nhất, diễn ra trong nhiều ngày ở cả hai nhà. Đoàn đón dâu của nhà trai phải là số lẻ, khi về cùng cô dâu sẽ thành số chẵn. Trong lễ cưới, các nghi thức như lạy tạ tổ tiên, trao của hồi môn và dặn dò cô dâu được thực hiện rất trang trọng, thể hiện sâu sắc quan niệm về hạnh phúc gia đình.

3.2. Bí ẩn tục kéo vợ của người Mông và lệ thách cưới

Tục kéo vợ của người Mông (Háy Pù) là một tập tục độc đáo, thường xuất phát từ việc thách cưới của nhà gái quá cao mà nhà trai không đáp ứng đủ. Trong trường hợp đôi trai gái đã yêu nhau nhưng gặp trở ngại về lễ vật, họ sẽ hẹn nhau để chàng trai thực hiện nghi thức “kéo” cô gái về nhà. Đây không phải là hành động cướp đoạt mà thường có sự đồng thuận ngầm. Sau khi kéo vợ, nhà trai vẫn phải thực hiện các thủ tục cưới hỏi để được nhà gái công nhận. Lệ thách cưới người Mông thường bao gồm tiền mặt (khoảng 2 triệu đồng), 2 con lợn, 4 con gà trống thiến, 40 lít rượu, 50kg gạo nếp và một chiếc vòng cổ bằng bạc. Lễ vật này thể hiện giá trị của cô dâu và sự trân trọng của nhà trai.

3.3. Nét đặc sắc trong trang phục cưới truyền thống Mông Trắng

Trang phục cưới truyền thống Mông Trắng là một tác phẩm nghệ thuật thủ công đặc sắc. Cô dâu mặc bộ trang phục lộng lẫy nhất, gồm khăn đội đầu, áo, váy, thắt lưng, và tạp dề. Váy cưới là váy mở, xếp nếp, được may bằng vải lanh trắng do chính tay người phụ nữ Mông dệt. Các họa tiết trang trí trên cổ áo và tạp dề được thêu tay cầu kỳ, kết hợp kỹ thuật ghép vải độc đáo. Trang phục của chú rể đơn giản hơn, gồm khăn bịt đầu, áo, quần bằng vải bông nhuộm chàm hoặc màu đen. Bộ trang phục không chỉ làm đẹp cho cô dâu, chú rể trong ngày trọng đại mà còn thể hiện sự chăm chỉ, khéo léo và mang đậm bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên.

IV. Phương pháp vận hành đời sống gia đình người Mông Trắng

Đời sống gia đình người Mông Trắng tại Võ Nhai được xây dựng trên nền tảng của chế độ phụ quyền và cơ cấu dòng họ chặt chẽ. Gia đình thường có quy mô lớn, gồm nhiều thế hệ chung sống (gia đình lớn) hoặc các gia đình nhỏ sống quây quần gần nhau. Người đàn ông, đặc biệt là người cha hoặc trưởng họ, có vai trò quyết định trong mọi việc lớn của gia đình và dòng tộc. Văn hóa dòng họ người Mông, hay “Xênh”, là thiết chế xã hội quan trọng nhất. Những người cùng một “Xênh” có chung tổ tiên, cùng ma, và có những quy tắc kiêng kỵ riêng, tuyệt đối không được kết hôn với nhau. Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình được phân định rõ ràng theo tôn ti trật tự. Vai trò của người phụ nữ Mông chủ yếu là công việc nội trợ, chăm sóc con cái, dệt vải, thêu thùa và lao động trên nương rẫy. Mặc dù địa vị không bằng nam giới, họ vẫn được tôn trọng và đóng góp lớn vào kinh tế gia đình. Các nghi lễ trong vòng đời người, như sinh con và đặt tên cho con, tang ma, đều được thực hiện theo những quy tắc nghiêm ngặt của dòng họ, góp phần củng cố sự gắn kết và duy trì bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên.

4.1. Cấu trúc và tầm quan trọng của văn hóa dòng họ người Mông

Văn hóa dòng họ người Mông (Xênh) là một cộng đồng huyết thống tính theo dòng cha, gắn kết chặt chẽ về tư tưởng, tín ngưỡng và kinh tế. Mỗi dòng họ có những tục kiêng kỵ riêng (ví dụ: họ Giàng kiêng ăn tim, họ Lý kiêng ăn lá lách) và nghi thức cúng bái khác nhau. Tổ chức dòng họ được coi là một bộ máy tự quản hữu hiệu, đứng đầu là trưởng họ, người giải quyết các công việc thường ngày. Thiết chế này tạo nên sức mạnh đoàn kết, bảo vệ quyền lợi chung và chi phối mạnh mẽ đến các quan hệ xã hội, đặc biệt là trong hôn nhân, với nguyên tắc ngoại hôn dòng họ được tuân thủ tuyệt đối.

4.2. Tìm hiểu vai trò của người phụ nữ Mông trong gia đình

Trong xã hội phụ quyền, vai trò của người phụ nữ Mông được xác định rõ ràng. Sau khi kết hôn, họ về ở nhà chồng và thuộc về “ma nhà chồng”. Nhiệm vụ chính của họ là quán xuyến việc nhà, sinh con và đặt tên cho con, dệt vải, thêu thùa và phụ giúp công việc đồng áng. Người phụ nữ Mông nổi tiếng cần cù, chịu khó và khéo léo. Sự đảm đang của họ là một tiêu chuẩn quan trọng khi các gia đình chọn con dâu. Dù phụ thuộc vào người chồng, tiếng nói của họ vẫn có trọng lượng trong việc nuôi dạy con cái và quản lý kinh tế gia đình, góp phần quan trọng vào việc duy trì quan niệm về hạnh phúc gia đình.

4.3. Các nghi lễ liên quan đến sinh con và đặt tên cho con

Việc sinh con và đặt tên cho con là một sự kiện trọng đại trong đời sống gia đình người Mông. Sinh con, đặc biệt là con trai, được xem là nghĩa vụ thiêng liêng để nối dõi tông đường. Khi một đứa trẻ ra đời, gia đình sẽ thực hiện nhiều nghi lễ để bảo vệ linh hồn non nớt của bé khỏi ma dữ. Lễ đặt tên thường được tổ chức sau khi sinh vài ngày. Tên của đứa trẻ được lựa chọn cẩn thận, mang theo mong ước của gia đình về một tương lai khỏe mạnh, may mắn. Các nghi lễ này không chỉ có ý nghĩa tâm linh mà còn là sự công nhận thành viên mới của gia đình và dòng họ, thể hiện sự trân trọng đối với việc duy trì nòi giống.

V. Biến đổi trong Hôn nhân Gia đình người Mông Trắng hiện đại

Trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, hôn nhân và gia đình người Mông Trắng ở Võ Nhai đang trải qua nhiều biến đổi sâu sắc. Sự thay đổi trong hôn nhân người Mông hiện đại thể hiện rõ nhất ở việc thế hệ trẻ ngày càng có quyền tự do tìm hiểu và quyết định hôn nhân của mình, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào sự sắp đặt của cha mẹ. Độ tuổi kết hôn có xu hướng tăng lên, và tình trạng tảo hôn đang dần được hạn chế nhờ sự can thiệp của chính quyền và các chương trình tuyên truyền. Các nghi lễ cưới xin rườm rà, tốn kém cũng được giản lược để phù hợp với điều kiện kinh tế hiện đại. Mặc dù hiếm, đã bắt đầu xuất hiện các cuộc hôn nhân với người khác dân tộc, cho thấy sự cởi mở hơn trong giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, những biến đổi này cũng đặt ra thách thức cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên. Sự tác động của kinh tế thị trường và lối sống hiện đại có thể làm mai một các giá trị truyền thống tốt đẹp trong đời sống gia đình người Mông, đòi hỏi cộng đồng phải tìm ra hướng đi cân bằng giữa phát triển và bảo tồn.

5.1. Phân tích sự thay đổi trong hôn nhân người Mông hiện đại

Sự thay đổi trong hôn nhân người Mông hiện đại thể hiện ở nhiều khía cạnh. Quyền tự quyết của cá nhân trong hôn nhân được đề cao hơn, tình yêu trở thành yếu tố quan trọng. Các thủ tục như thách cưới người Mông và các nghi lễ trong đám cưới đang được đơn giản hóa. Theo khảo sát tại Võ Nhai, đã có một số ít trường hợp người Mông Trắng kết hôn với người Kinh, điều này cho thấy sự giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ. Tuy nhiên, các nguyên tắc cốt lõi như hôn nhân một vợ một chồng và ngoại hôn dòng họ vẫn được duy trì một cách bền vững.

5.2. Tác động của kinh tế xã hội đến đời sống gia đình người Mông

Sự phát triển kinh tế - xã hội đã tác động mạnh mẽ đến đời sống gia đình người Mông. Quy mô gia đình đang có xu hướng thu hẹp từ gia đình lớn nhiều thế hệ sang mô hình gia đình hạt nhân. Vai trò kinh tế của người phụ nữ ngày càng được khẳng định khi họ tham gia nhiều hơn vào các hoạt động sản xuất hàng hóa. Mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình cũng trở nên bình đẳng hơn. Tuy nhiên, sự thay đổi này cũng đi kèm với những thách thức như khoảng cách thế hệ và nguy cơ phai nhạt các giá trị đạo đức truyền thống trong quan niệm về hạnh phúc gia đình.

VI. Hướng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên

Để bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp trong hôn nhân và gia đình người Mông Trắng tại Võ Nhai, cần có những giải pháp đồng bộ và khoa học. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về hôn nhân và gia đình, nhằm xóa bỏ các hủ tục như tảo hôn và hôn nhân cận huyết, đồng thời nâng cao nhận thức về bình đẳng giới. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu, sưu tầm và hệ thống hóa các giá trị văn hóa phi vật thể, đặc biệt là phong tục cưới hỏi người Mông, để có cơ sở khoa học cho việc bảo tồn. Nhà nước và chính quyền địa phương cần có chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào, tạo điều kiện để họ vừa phát triển vừa giữ gìn bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên. Việc phát huy vai trò của các già làng, trưởng bản, những người am hiểu luật tục hôn nhân, trong việc giáo dục thế hệ trẻ và điều hòa các mối quan hệ xã hội là vô cùng quan trọng. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một đời sống văn hóa lành mạnh, tiên tiến nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc, phù hợp với xu thế phát triển chung của đất nước.

6.1. Các giải pháp cụ thể bảo tồn phong tục cưới hỏi người Mông

Để bảo tồn phong tục cưới hỏi người Mông, cần có sự kết hợp giữa cộng đồng và nhà quản lý. Cần khuyến khích việc duy trì các nghi lễ mang giá trị nhân văn sâu sắc như hát đối đáp, dặn dò cô dâu, chú rể. Đồng thời, cần vận động người dân giản lược các thủ tục tốn kém, không còn phù hợp, như giảm bớt lễ vật trong lệ thách cưới. Việc tổ chức các lễ hội văn hóa, phục dựng các đám cưới truyền thống có thể là một cách hiệu quả để giáo dục thế hệ trẻ và quảng bá bản sắc văn hóa Mông ở Thái Nguyên đến với du khách, tạo ra nguồn lợi kinh tế từ du lịch văn hóa.

6.2. Tương lai và hướng phát triển cho quan niệm về hạnh phúc gia đình

Tương lai của hôn nhân và gia đình người Mông Trắng phụ thuộc vào khả năng thích ứng với sự thay đổi của xã hội. Quan niệm về hạnh phúc gia đình cần được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa các giá trị truyền thống tốt đẹp (lòng hiếu thảo, sự chung thủy, tình đoàn kết dòng họ) và các giá trị hiện đại (bình đẳng, tôn trọng tự do cá nhân, hôn nhân tự nguyện). Việc đầu tư vào giáo dục, nâng cao dân trí là chìa khóa để thế hệ trẻ người Mông có thể tự tin xây dựng gia đình hạnh phúc, ấm no, đồng thời trở thành những người gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình một cách bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI PHÙNG TÚ ANH HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH NGƯỜI MÔNG TRẮNG Ở HUYỆN VÕ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI 2 Môc lôc ` Trang Më ®Çu. 1 Ch−¬ng 1: Kh¸i qu¸t vÒ ng−êi M«ng tr¾ng ë huyÖn vâ nhai, tØnh th¸i nguyªn. T×nh h×nh d©n sè vμ ®Þa bμn c− tró. Vμi nÐt vÒ lÞch sö téc ng−êi.

C¸c ®Æc ®iÓm kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi. 21 Ch−¬ng 2: H«n nh©n. Quan niÖm truyÒn thèng vÒ h«n nh©n. H«n nh©n ngoμi dßng hä.

H«n nh©n mét vî mét chång. Nguyªn t¾c c− tró sau h«n nh©n. H«n nh©n víi ng−êi kh¸c d©n téc. C¸c nghi lÔ cña h«n nh©n.

LÔ ®−a vËt th¸ch c−íi. Trang phôc ngμy c−íi. C¸c h×nh thøc h«n nh©n kh«ng b×nh th−êng vμ ly h«n. Mét vμi so s¸nh vÒ h«n nh©n cña ng−êi M«ng tr¾ng víi ng−êi Dao ë Th¸i Nguyªn.

56 3 Ch−¬ng 3: GIA §×NH. Ph©n lo¹i gia ®×nh. CÊu tróc gia ®×nh. Gia ®×nh nhá.

Quy m« gia ®×nh. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c thμnh viªn trong gia ®×nh. Chøc n¨ng c¬ b¶n cña gia ®×nh. Chøc n¨ng b¶o tån nßi gièng.

Chøc n¨ng kinh tÕ. Chøc n¨ng x· héi. Chøc n¨ng gi¸o dôc. Chøc n¨ng v¨n ho¸.

Nh÷ng nghi lÔ trong gia ®×nh. Nghi lÔ liªn quan ®Õn sinh ®Î, nu«i con. Nghi lÔ ®æi tªn lãt. Nghi lÔ trong tang ma.

Tôc thê cóng trong gia ®×nh. So s¸nh c¸c nghi lÔ gia ®×nh gi÷a ng−êi M«ng tr¾ng víi ng−êi Dao trong tØnh Th¸i Nguyªn. 88 Ch−¬ng 4: Sù biÕn ®æi cña h«n nh©n vμ gia ®×nh ng−êi m«ng tr¾ng hiÖn nay vμ mét vμi khuyÕn nghÞ. Ng−êi M«ng tr¾ng trong t×nh h×nh ®æi míi chung cña tØnh Th¸i Nguyªn 92 4.

Sù biÕn ®æi trong lÜnh vùc h«n nh©n vμ gia ®×nh. Sù biÕn ®æi trong lÜnh vùc h«n nh©n. Sù biÕn ®æi trong lÜnh vùc gia ®×nh. H«n nh©n vμ gia ®×nh cña ng−êi M«ng tr¾ng - nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra vμ mét vμi khuyÕn nghÞ, gi¶i ph¸p.

Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra. Mét vμi kiÕn nghÞ, gi¶p ph¸p. 112 Tμi liÖu tham kh¶o. 116 Phô lôc 5 më ®Çu 1- lý do chän ®Ò tμi ë ViÖt Nam, d©n téc M«ng cã d©n sè 787.604 ng−êi (Theo tæng ®iÒu tra d©n sè n¨m 1999), sau c¸c d©n téc Kinh, Tμy, Th¸i, M−êng, Hoa, Kh¬me, Nïng.

§Þa bμn c− tró cña ng−êi M«ng tËp trung chñ yÕu ë c¸c tØnh Hμ Giang, Lμo Cai, Yªn B¸i, S¬n La, Lai Ch©u, Hßa B×nh, Cao B»ng, B¾c C¹n, Th¸i Nguyªn, Thanh Ho¸, NghÖ An. Trong céng ®ång 54 d©n téc anh em, d©n téc M«ng cã mét ®êi sèng v¨n hãa rÊt phong phó, ®éc ®¸o víi nh÷ng gi¸ trÞ nh©n v¨n s©u s¾c, cã quan hÖ qua l¹i rÊt mËt thiÕt víi ®¹i gia ®×nh c¸c d©n téc ViÖt Nam. V× vËy, nghiªn cøu nh÷ng di s¶n v¨n hãa truyÒn thèng cña ng−êi M«ng trong ®ã cã viÖc nghiªn cøu vÒ h«n nh©n vμ gia ®×nh cña ng−êi M«ng tr¾ng ë huyÖn Vâ Nhai, tØnh Th¸i Nguyªn lμ mét yªu cÇu quan träng vμ rÊt cÇn thiÕt nh»m hiÓu s©u s¾c h¬n vÒ nÒn v¨n hãa M«ng nãi riªng, v¨n hãa cña céng ®ång c¸c d©n téc ViÖt Nam nãi chung. Cho ®Õn nay, ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ng−êi M«ng, nh−ng chñ yÕu ®Ò cËp ®Õn ng−êi M«ng ë Hμ Giang, Lμo Cai, NghÖ An.

Tuy vËy ch−a cã mét chuyªn kh¶o d©n téc häc nμo mang tÝnh hÖ thèng vμ chuyªn s©u vÒ h«n nh©n vμ gia ®×nh ë mét vïng cô thÓ. V× thÕ viÖc nghiªn cøu h«n nh©n vμ gia ®×nh cña ng−êi M«ng tr¾ng ë Vâ Nhai, Th¸i Nguyªn lμ mét yªu cÇu quan träng vμ rÊt cÇn thiÕt nh»m hiÓu s©u s¾c h¬n vÒ nÒn v¨n hãa M«ng. H¬n n÷a viÖc nghiªn cøu trªn kh«ng chØ cã ý nghÜa vÒ mÆt lý luËn mμ cßn hμm chøa nhiÒu ý nghÜa thùc tÕ s©u s¾c. * H«n nh©n lμ mét trong nh÷ng biÓu hiÖn s¾c th¸i v¨n hãa téc ng−êi.

Nh÷ng t− liÖu thu thËp ®−îc sÏ ph¸c häa bøc tranh t−¬ng ®èi toμn diÖn vμ ®Çy ®ñ vÒ h«n nh©n cña ng−êi M«ng tr¾ng ë Vâ Nhai. 6 * Gia ®×nh lμ mét tÕ bμo x· héi, lμ ®¬n vÞ kinh tÕ cña mét x· héi cô thÓ, ®ång thêi lμ mét ph¹m trï lÞch sö. Ngμy nay gia ®×nh ®ang ®øng tr−íc t¸c ®éng m·nh liÖt cña qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa vμ toμn cÇu hãa. V× vËy viÖc nghiªn cøu c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng tèt ®Ñp trong gia ®×nh ng−êi M«ng tr¾ng nh»m b¶o tån gi¸ trÞ truyÒn thèng ®ã lμ viÖc lμm cÇn thiÕt vμ cÊp b¸ch.

* Ng−êi M«ng tr¾ng ë Th¸i Nguyªn sèng tËp trung ë huyÖn Vâ Nhai. Tuy sè l−îng kh«ng nhiÒu (kho¶ng trªn 6000 ng−êi) nh−ng viÖc nghiªn cøu tôc lÖ h«n nh©n vμ gia ®×nh ë mét ®Þa ph−¬ng cô thÓ lμ gãp phÇn h−íng tíi tÝnh ®a d¹ng trong tËp tôc h«n nh©n vμ gia ®×nh cña ng−êi M«ng nãi chung. * Nghiªn cøu h«n nh©n vμ gia ®×nh gióp ta hiÓu s©u h¬n vÒ truyÒn thèng, phong tôc tËp qu¸n, nh÷ng khu«n mÉu øng xö c¸ nh©n, gia ®×nh vμ céng ®ång, gãp phÇn gi÷ g×n b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc, phï hîp víi tinh thÇn NghÞ quyÕt V cña Trung −¬ng §¶ng khãa VIII vÒ x©y dùng vμ ph¸t triÓn nÒn v¨n hãa ViÖt nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®μ b¶n s¾c d©n téc. §ång thêi gãp thªm t− liÖu nh»m x©y dùng c¬ së khoa häc, gióp c¸c nhμ qu¶n lý cã nh÷ng chñ tr−¬ng, chÝnh s¸ch cô thÓ nhÊt lμ trong lÜnh vùc h«n nh©n vμ gia ®×nh.

2- §èi t−îng, ph¹m vi nghiªn cøu: §èi t−îng nghiªn cøu cña luËn v¨n lμ h«n nh©n vμ gia ®×nh truyÒn thèng, hiÖn t¹i cña ng−êi M«ng tr¾ng ë huyÖn Vâ Nhai, tØnh Th¸i Nguyªn. Cô thÓ néi dung bao gåm: Nh÷ng qui t¾c vμ nghi lÔ h«n nh©n, c¸c lo¹i gia ®×nh, cÊu tróc, qui m« vμ chøc n¨ng cña gia ®×nh truyÒn thèng vμ nh÷ng biÕn ®æi hiÖn nay. §Þa bμn nghiªn cøu cña luËn v¨n lμ 3 x· : Trμng X¸, La Hiªn, ThÇn Sa thuéc huyÖn Vâ Nhai. §©y lμ nh÷ng x· mμ ng−êi M«ng tr¾ng c− tró tËp trung nhÊt vμ cßn b¶o l−u ®−îc nhiÒu yÕu tè v¨n hãa truyÒn thèng cña téc ng−êi.

Ngoμi ra, luËn v¨n cßn tiÕn hμnh kh¶o s¸t h«n nh©n vμ gia ®×nh truyÒn thèng cña ng−êi Dao ë Th¸i Nguyªn ®Ó lμm c¬ së so s¸nh víi nhãm M«ng tr¾ng. 7 3- LÞch sö nghiªn cøu ®Ò tμi: ViÖc nghiªn cøu vÒ d©n téc M«ng tõ l©u ®· ®−îc giíi khoa häc x· héi trªn thÕ giíi vμ ë n−íc ta chó ý. So víi nhiÒu d©n téc kh¸c, nh÷ng c«ng tr×nh vμ tμi liÖu nghiªn cøu vÒ d©n téc M«ng kh¸ phong phó xuÊt ph¸t tõ nhiÒu môc ®Ých kh¸c nhau, ®−îc xuÊt b¶n c¶ ë trong n−íc vμ ë n−íc ngoμi b»ng c¸c thø tiÕng: Anh, Ph¸p, Trung Quèc, ViÖt vμ tiÕng M«ng. §Æc biÖt trong thêi kú cai trÞ n−íc ta (®Çu thÕ kû XX), nh÷ng häc gi¶ ng−êi Ph¸p ®· sím chó ý nghiªn cøu ®Õn ng−êi M«ng.

Víi yªu cÇu muèn t×m hiÓu vμ phôc vô cho môc ®Ých cai trÞ, c¸c chuyªn gia khoa häc x· héi ng−êi Ph¸p ®· viÕt nh÷ng bμi b¸o c¸o ®Þnh kú vÒ céng ®ång ng−êi M«ng, trong ®ã cã ®Ò cËp kh¸ kü vμ chi tiÕt vÒ truyÒn thèng, tËp qu¸n, nghi lÔ cña ng−êi M«ng ë c¸c tØnh Hμ Giang, Lμo Cai, Cao B»ng. Trong c¸c bμi viÕt ®ã, ®¸ng chó ý h¬n c¶ lμ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña SaViNa víi LÞch sö ng−êi MÌo. Víi viÖc xem xÐt vμ ph©n tÝch tØ mØ vÒ truyÒn thèng vμ tÝn ng−ìng cña d©n téc M«ng, t¸c gi¶ ®· t×m c¸ch chøng minh ng−êi Hm«ng cã nguån gèc tõ ph−¬ng T©y. Thêi nguyªn thñy ®· sinh sèng ë vïng L−ìng Hμ, tõ ®ã hä ®i vÒ phÝa B¾c, qua miÒn C¸p Ca hoÆc qua TurKestan vμo thêi kú kh«ng x¸c ®Þnh.

Nh÷ng biÕn ®éng khÝ hËu khiÕn hä ph¶i ®i t×m vïng khÝ hËu «n hoμ h¬n, cã thÓ do ®ã ®· ®−a hä ®Õn miÒn §«ng ¸. ë ®©y ng−êi Hm«ng ®· lËp nghiÖp ë vïng s«ng Hoμng Hμ h¬n 25 thÕ kû tr−íc c«ng nguyªn [62, Tr.14] Bªn c¹nh ®ã, trong sè c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ng−êi M«ng mét c¸ch c¬ b¶n vμ toμn diÖn ë ViÖt Nam cã :"D©n téc M«ng ë ViÖt Nam" cña hai t¸c gi¶ C− Hoμ VÇn vμ Hoμng Nam. Trong c«ng tr×nh nμy c¸c t¸c gi¶ ®· cung cÊp bøc tranh tæng thÓ vÒ lÞch sö, v¨n hãa cña ng−êi M«ng ë ViÖt Nam tõ nh÷ng nÐt kh¸i qu¸t vÒ ng−êi M«ng, tõ ®Þa bμn c− tró, nguån gèc lÞch sö, tªn gäi, c¸c h×nh th¸i kinh tÕ, ®Õn sinh ho¹t vËt chÊt, sinh ho¹t x· héi, mét sè tôc lÖ chñ yÕu còng nh− giíi thiÖu vÒ t«n gi¸o, tÝn ng−ìng, v¨n häc, nghÖ thuËt d©n gian vμ tri thøc d©n gian, c¸c tËp qu¸n nãi chung. Tuy nhiªn, chÝnh v× ®Ò 8 cËp ®Õn toμn bé mét céng ®ång d©n téc ë tÊt c¶ c¸c ®Þa bμn c− tró trªn toμn quèc, nªn cuèn s¸ch kh«ng thÓ ®Ò cËp ®Õn mét c¸ch chi tiÕt tíi tÊt c¶ c¸c khÝa c¹nh cô thÓ cña ®êi sèng ng−êi M«ng, cμng kh«ng thÓ tr×nh bμy cÆn kÏ vÒ mét lÜnh vùc chuyªn biÖt nμo cho thËt s©u s¾c, nh− vÊn ®Ò vÒ h«n nh©n vμ gia ®×nh ch¼ng h¹n.

Cuèn “V¨n ho¸ Hm«ng” cña TiÕn sÜ TrÇn H÷u S¬n vμ "V¨n hãa ng−êi M«ng ë NghÖ An” cña TiÕn sÜ Hoμng Xu©n L−¬ng ®−îc c¸c t¸c gi¶ cung cÊp nh÷ng nÐt v¨n hãa tiªu biÓu trong c¸c lÜnh vùc ®êi sèng cña ng−êi M«ng ë mét vïng cô thÓ. §©y lμ nh÷ng cuèn s¸ch cã ý nghÜa rÊt quan träng cho nh÷ng ai muèn nghiªn cøu vÒ ng−êi M«ng nãi chung vμ ng−êi M«ng ë Lμo Cai, NghÖ An nãi riªng. Ngoμi ra nghiªn cøu vÒ ng−êi M«ng cßn ph¶i kÓ ®Õn nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ BÕ ViÕt §¼ng viÕt vÒ d©n téc MÌo trong cuèn "C¸c d©n téc Ýt ng−êi ë ViÖt Nam" (1978), Ph¹m §øc D−¬ng víi "Ng−êi Hm«ng vμ tiÕng nãi cña hä", " VÒ vÞ trÝ mèi quan hÖ gi÷a nhãm Hm«ng - Dao vμ c¸c nhãm ng«n ng÷ §«ng Nam ¸” (1988), Ph¹m Quang Hoan víi “Vai trß c¸c thiÕt chÕ x· héi truyÒn thèng trong viÖc qu¶n lý tμi nguyªn céng ®ång cña ng−êi Hm«ng” (1994), Hång Thao víi ¢m nh¹c d©n téc Hm«ng”, §ç §øc Lîi víi “TËp tôc chu kú ®êi ng−êi cña c¸c téc ng−êi ng«n ng÷ M«ng-Dao ë ViÖt Nam” vμ c¸c bμi viÕt ®−îc ®¨ng trªn c¸c t¹p chÝ, c¸c luËn ¸n tiÕn sÜ, luËn v¨n th¹c sÜ.