Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam hiện nay

Luận án tiến sĩ: Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam hiện nay của Trần Thọ Xương

• Tác giả: Trần Thọ Xương
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Vũ Trọng Lâm
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Xuất bản
• Đề tài: Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam

Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương giữ vai trò nòng cốt trong việc thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Ấn phẩm này cung cấp kiến thức thực tiễn về địa phương cho học sinh các cấp. Nội dung bao gồm lịch sử truyền thống, văn hóa dân gian, đặc điểm địa lý và tiềm năng kinh tế khu vực. Quy trình xuất bản gắn liền với sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nhà xuất bản phối hợp chặt chẽ với Sở Giáo dục và Đào tạo nhằm bảo đảm bản thảo đạt chuẩn sư phạm. Đội ngũ biên soạn bao gồm giáo viên cốt cán, nhà nghiên cứu văn hóa và chuyên gia giáo dục. Các ấn phẩm đóng vai trò cầu nối đưa tri thức bản địa vào giảng dạy chính quy. Việc biên soạn không chỉ bồi dưỡng tình yêu quê hương mà còn nâng cao trách nhiệm cộng đồng cho thế hệ trẻ. Tài liệu giáo dục địa phương tạo điều kiện cho học sinh trải nghiệm thực tế ngay tại quê hương. Công tác xuất bản bảo đảm tính thống nhất với khung chương trình quốc gia nhưng vẫn tôn trọng nét độc đáo vùng miền. Mỗi trang sách mang đậm bản sắc văn hóa từng địa phương cụ thể.

1.1. Cơ sở pháp lý và mục tiêu của tài liệu giáo dục địa phương

Khung pháp lý cho tài liệu giáo dục địa phương căn cứ vào Luật Giáo dục và các thông tư hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Thông tư quy định rõ quy trình tổ chức biên soạn, thẩm định và phê duyệt tài liệu tại từng địa phương. Mục tiêu cốt lõi là trang bị cho học sinh những hiểu biết cơ bản về nơi sinh sống. Tài liệu giúp học sinh nhận thức sâu sắc về giá trị lịch sử và di sản văn hóa. Nội dung học tập gắn lý thuyết với thực tiễn đời sống kinh tế xã hội. Nhờ đó, người học phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất theo định hướng giáo dục mới. Tài liệu cũng tạo nền tảng vững chắc để đào tạo nguồn nhân lực gắn bó với sự phát triển quê hương.

1.2. Vai trò của các đơn vị xuất bản trong biên soạn tài liệu

Các nhà xuất bản giữ vị trí điều phối kỹ thuật và chuyên môn trong toàn bộ quy trình biên tập. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cùng các đơn vị liên quan phối hợp trực tiếp với Sở Giáo dục và Đào tạo. Đội ngũ biên tập viên chuyên nghiệp rà soát tính chuẩn xác về mặt ngôn ngữ và sư phạm. Công tác thiết kế mỹ thuật và dàn trang đòi hỏi sự đầu tư công phu để thu hút người học. Hình ảnh minh họa phải phản ánh trung thực cảnh quan và con người của từng địa phương. Đơn vị xuất bản còn chịu trách nhiệm bảo đảm bản quyền nội dung và quy chuẩn in ấn theo luật định. Sự tham gia chuyên nghiệp này quyết định chất lượng cuối cùng của mỗi bộ tài liệu.

II. Thực trạng xuất bản tài liệu giáo dục địa phương và các rào cản

Quá trình triển khai xuất bản tài liệu giáo dục địa phương thời gian qua ghi nhận nhiều nỗ lực nhưng vẫn đối mặt không ít thách thức. Tiến độ biên soạn và thẩm định bản thảo tại nhiều tỉnh thành còn chậm trễ so với kế hoạch năm học. Việc tổ chức bản thảo đòi hỏi sự cân bằng khắt khe giữa tri thức bản địa và chuẩn kiến thức quốc gia. Nguồn tư liệu lịch sử văn hóa ở một số địa bàn còn phân tán và thiếu tính xác thực khoa học. Bên cạnh đó, vấn đề định giá và cơ chế phân phối gặp nhiều vướng mắc pháp lý phức tạp. Thủ tục đấu thầu in ấn và bản quyền kéo dài gây ảnh hưởng trực tiếp đến việc cung ứng sách cho học sinh. Sự thiếu hụt đội ngũ tác giả có chuyên môn sâu về sư phạm bản địa cũng là rào cản lớn. Một số tài liệu trình bày hình thức đơn điệu, chưa kích thích sự hứng thú tự học của học sinh. Kinh phí hỗ trợ công tác biên soạn và xuất bản tại các địa phương còn hạn hẹp. Việc chuyển đổi sang phiên bản điện tử chưa được thực hiện đồng bộ do hạ tầng công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu.

2.1. Vướng mắc trong quy trình thẩm định và phê duyệt bản thảo

Quy trình thẩm định tài liệu giáo dục địa phương trải qua hai cấp hội đồng nghiêm ngặt. Cấp tỉnh đánh giá nội dung bản địa, còn Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt chuẩn khung chương trình. Thời gian luân chuyển hồ sơ giữa các cấp thường kéo dài ngoài dự kiến. Nhiều bản thảo phải chỉnh sửa nhiều lần do thiếu thống nhất về tiêu chí đánh giá chi tiết. Thành viên hội đồng thẩm định đôi khi bất đồng ý kiến về các sự kiện lịch sử mang tính tranh luận. Sự chậm trễ này dẫn đến tình trạng học sinh phải học tài liệu photo hoặc bản PDF tạm thời. Tình trạng này làm giảm tính trang trọng và hiệu quả tiếp thu bài giảng của học sinh.

2.2. Khó khăn về bản quyền kinh phí và công tác phát hành

Vấn đề bản quyền tác phẩm và tư liệu hình ảnh là trở ngại lớn đối với các nhà xuất bản. Nhiều ảnh chụp di tích và tác phẩm văn học dân gian khó xác định chủ sở hữu bản quyền hợp pháp. Quy định đấu thầu in ấn theo nguồn ngân sách công tạo ra rào cản hành chính rườm rà. Giá thành xuất bản ấn phẩm tăng cao khiến các đơn vị in ấn không mặn mà tham gia đấu thầu. Việc phân phối tài liệu đến vùng sâu vùng xa cũng gặp nhiều trở ngại địa lý. Nhiều trường học vùng cao tiếp cận sách giấy rất muộn so với lịch khai giảng. Điều này tạo ra sự chênh lệch lớn về cơ hội học tập giữa các vùng miền.

III. Giải pháp hoàn thiện xuất bản tài liệu giáo dục địa phương

Để nâng cao chất lượng xuất bản, các cơ quan quản lý cần đổi mới toàn diện quy trình tổ chức bản thảo. Sự phối hợp liên ngành giữa ngành giáo dục, văn hóa và đơn vị xuất bản cần thiết lập cơ chế thường trực. Đội ngũ tác giả cần được tập huấn bài bản về phương pháp biên soạn sách giáo khoa hiện đại. Các tiêu chí tuyển chọn tư liệu địa phương phải bảo đảm tính khoa học, chuẩn xác và mang giá trị giáo dục cao. Chính sách tài chính và cơ chế đấu thầu in ấn cần được đơn giản hóa nhằm tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý. Cơ quan chức năng nên ban hành khung định mức kinh tế kỹ thuật riêng cho ấn phẩm giáo dục địa phương. Đa dạng hóa nguồn lực xã hội hóa sẽ giúp giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Bên cạnh đó, việc áp dụng công nghệ số hóa vào biên tập giúp rút ngắn thời gian xử lý bản thảo. Hoạt động tập huấn giáo viên sử dụng tài liệu cũng cần diễn ra đồng thời với quá trình xuất bản. Sự đồng bộ này bảo đảm sách in ra được ứng dụng hiệu quả trong từng tiết học thực tế.

3.1. Chuẩn hóa quy trình biên tập và hội đồng thẩm định

Xây dựng bộ tiêu chuẩn thẩm định rõ ràng là yêu cầu cấp bách hàng đầu hiện nay. Hội đồng thẩm định cần đưa ra hướng dẫn cụ thể về dung lượng, thuật ngữ và cấu trúc bài học. Việc tiếp nhận và phản hồi góp ý bản thảo phải thực hiện qua hệ thống quản lý trực tuyến. Quy trình trực tuyến giúp tiết kiệm thời gian và tăng tính minh bạch trong toàn bộ quá trình duyệt sách. Nhà xuất bản cần bố trí biên tập viên dày dạn kinh nghiệm đồng hành cùng nhóm tác giả ngay từ khâu phác thảo. Động thái này giúp hạn chế tối đa các sai sót chuyên môn trước khi gửi lên cấp trên phê duyệt.

3.2. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong xuất bản tài liệu điện tử

Phát triển tài liệu điện tử là hướng đi tất yếu để giải quyết bài toán thiếu sách giấy. Phiên bản số hóa cho phép tích hợp video, âm thanh và hình ảnh 3D về di sản văn hóa. Học sinh có thể tương tác trực tiếp qua máy tính bảng hoặc điện thoại thông minh để khám phá bài học. Các nhà xuất bản cần xây dựng nền tảng phân phối số an toàn, bảo vệ bản quyền tác giả. Đồng thời, tài liệu điện tử giúp các địa phương cập nhật dữ liệu kinh tế xã hội nhanh chóng theo từng năm. Giải pháp này giúp cắt giảm chi phí in ấn và tạo sự bình đẳng trong tiếp cận giáo dục.

IV. Kết luận và triển vọng xuất bản tài liệu giáo dục địa phương

Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương đóng vai trò chiến lược trong đổi mới căn bản nền giáo dục quốc dân. Ấn phẩm địa phương không chỉ cung cấp tri thức mà còn bồi đắp lòng tự hào dân tộc cho học sinh. Sự thành công của ấn phẩm phụ thuộc vào tính liên kết chặt chẽ giữa nhà trường, tác giả và đơn vị xuất bản. Mỗi cuốn sách hoàn thiện là kết tinh của văn hóa vùng miền và phương pháp sư phạm hiện đại. Trong tương lai, công nghệ xuất bản số sẽ mở ra không gian học tập linh hoạt và sáng tạo. Mô hình kết hợp giữa sách in truyền thống và tài liệu tương tác số sẽ trở thành xu thế chủ đạo. Các địa phương cần chủ động xây dựng cơ chế đặt hàng và bảo đảm kinh phí xuất bản ổn định. Việc đầu tư nghiêm túc vào ấn phẩm giáo dục địa phương chính là nền tảng xây dựng bản sắc văn hóa vững bền. Triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ giúp tài liệu phát huy tối đa giá trị thực tiễn trong nhà trường phổ thông.

4.1. Ứng dụng thực tiễn của tài liệu trong giảng dạy tích hợp

Tài liệu giáo dục địa phương tạo cơ sở cho phương pháp dạy học gắn với di sản và thực địa. Giáo viên dễ dàng xây dựng các chủ đề liên môn giữa Lịch sử, Địa lý, Ngữ văn và Nghệ thuật. Học sinh được tham gia các buổi tham quan bảo tàng, làng nghề truyền thống và danh lam thắng cảnh địa phương. Những hoạt động trải nghiệm này giúp tri thức trong sách giáo khoa biến thành hiểu biết thực tế sinh động. Người học chủ động thảo luận và đề xuất giải pháp cho các vấn đề môi trường hoặc kinh tế tại quê nhà. Phương pháp này kích thích tư duy phản biện và hình thành kỹ năng giải quyết vấn đề thực tế.

4.2. Định hướng hoàn thiện hệ sinh thái xuất bản giáo dục

Xây dựng hệ sinh thái xuất bản hiện đại là mục tiêu dài hạn của ngành giáo dục Việt Nam. Hệ sinh thái này kết nối chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nhà xuất bản, tác giả và nhà trường. Cơ sở dữ liệu số về tri thức bản địa cần được xây dựng chung để các bên thuận tiện tra cứu. Các khóa bồi dưỡng chuyên môn thường niên giúp nâng cao năng lực cho đội ngũ biên tập viên và họa sĩ thiết kế. Sự phối hợp đồng bộ bảo đảm quy trình xuất bản diễn ra liên tục, đúng tiến độ trước mỗi năm học mới. Đây là tiền đề nâng tầm chất lượng xuất bản giáo dục Việt Nam trong giai đoạn hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động giáo dục và đào tạo tại Việt Nam được định hướng bởi các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, trọng tâm là Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cùng Nghị quyết số 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội về đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm chuyển nền giáo dục từ truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực học sinh. Triển khai định hướng này, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 xác định nội dung giáo dục địa phương là một thành tố của chương trình, tạo tiền đề gắn kết việc học tập với thực tiễn lịch sử, văn hóa, kinh tế - xã hội của từng địa phương. Tiếp đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy, hoàn thiện và nâng cao chất lượng học liệu giáo dục.

Tài liệu giáo dục địa phương vừa là sản phẩm của hoạt động xuất bản, vừa là học liệu giáo dục phục vụ trực tiếp dạy và học. Hoạt động xuất bản tài liệu này đòi hỏi sự tham gia đồng thời của cơ quan quản lý giáo dục, chính quyền địa phương, các đơn vị xuất bản, đội ngũ tác giả và biên tập viên nhằm bảo đảm các yêu cầu chính trị - pháp lý, tính khoa học, tính sư phạm và chuẩn mực xuất bản phẩm. Mặc dù đã được triển khai rộng khắp trên cả nước, thực tiễn xuất bản tài liệu giáo dục địa phương còn bộc lộ nhiều hạn chế: kế hoạch thiếu tính dài hạn, sự phối hợp giữa các chủ thể chưa đồng bộ, khó khăn trong quản lý bản quyền tư liệu và huy động tác giả am hiểu địa phương, chất lượng biên soạn - biên tập chưa đồng đều, tiến độ in ấn và cung ứng còn chậm, cùng với việc triển khai học liệu điện tử chưa đồng bộ. Từ góc độ khoa học xuất bản, các nghiên cứu chuyên sâu về quy trình, chủ thể, hệ thống tiêu chí đánh giá và mối liên hệ giữa các khâu xuất bản với chất lượng và hiệu quả sử dụng tài liệu vẫn còn là khoảng trống nghiên cứu. Do đó, luận án tiến sĩ ngành Xuất bản (mã số: 9 32 04 01) của nghiên cứu sinh Trần Thọ Xương tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, dưới sự hướng dẫn của TS. Vũ Thùy Dương, đã tập trung giải quyết vấn đề này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam trong thời gian tới. Để đạt được mục đích trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu tổng quan về các công trình khoa học ở Việt Nam và nước ngoài có liên quan đến đề tài luận án.
2. Thực hiện tìm hiểu, nghiên cứu, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận chung về tài liệu giáo dục địa phương và hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương.
3. Khảo sát, đánh giá thực trạng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại Việt Nam giai đoạn 2020 - 2026; từ đó, xác định những vấn đề luận án cần giải quyết.
4. Đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam trong thời gian tới.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm:

• Câu hỏi 1: Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương được cấu thành bởi những nội dung và khâu chủ yếu nào, và cần được xem xét theo những tiêu chí nào từ góc độ khoa học xuất bản?
• Câu hỏi 2: Thực trạng các khâu của hoạt động xuất bản, chất lượng tài liệu và hiệu quả sử dụng tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam hiện nay như thế nào; giữa các thành tố này có những mối liên hệ và sự khác biệt nào trong đánh giá của các nhóm đối tượng khảo sát?
• Câu hỏi 3: Những định hướng, nguyên tắc và giải pháp nào có thể được xác lập nhằm nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam trong thời gian tới?

Tương ứng với các câu hỏi trên, luận án xác lập ba giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương được cấu thành bởi các khâu có mối liên hệ với nhau, từ kế hoạch và tổ chức bản thảo; biên soạn, biên tập và hoàn thiện bản thảo; đến in ấn, phát hành và các hoạt động sau phát hành; chất lượng thực hiện các khâu này có thể được xem xét thông qua hệ thống tiêu chí tương ứng với nội dung và yêu cầu của từng khâu trong quá trình xuất bản.
• Giả thuyết 2: Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam hiện nay đã đạt được những kết quả nhất định nhưng vẫn còn những hạn chế ở một số khâu; chất lượng thực hiện các khâu của hoạt động xuất bản, chất lượng tài liệu và hiệu quả sử dụng tài liệu có mối tương quan thuận với nhau, đồng thời có sự khác biệt trong đánh giá giữa các nhóm đối tượng khảo sát.
• Giả thuyết 3: Việc nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam cần được thực hiện trên cơ sở các định hướng và nguyên tắc phù hợp, với hệ thống giải pháp đồng bộ tập trung vào hoàn thiện cơ chế, chính sách và tổ chức quản lý; nâng cao chất lượng kế hoạch và tổ chức bản thảo; biên soạn, biên tập và hoàn thiện bản thảo; in ấn, phát hành và các hoạt động sau phát hành.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tại Việt Nam hiện nay. Các nội dung thuộc lĩnh vực giáo dục học chỉ được xem xét trong mối liên hệ với hoạt động xuất bản; luận án không đi sâu đánh giá phương pháp dạy học và hiệu quả giáo dục thuần túy của tài liệu.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi chủ thể và đơn vị khảo sát: Luận án tập trung khảo sát 5 đơn vị tiêu biểu đại diện cho các quy mô, loại hình và địa bàn hoạt động: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (đơn vị chủ lực, tham gia xuất bản khoảng 85,1% tổng số tài liệu giáo dục địa phương trên cả nước); Nhà xuất bản Dân trí (đại diện cho nhóm đơn vị có quy mô và tỷ lệ tham gia thấp); Công ty Cổ phần Dịch vụ Xuất bản Giáo dục Gia Định (phạm vi tổ chức bản thảo tại 18 tỉnh, 5 thành phố khu vực phía Nam); Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Trường Phổ thông Công nghệ Giáo dục (phối hợp tại 5 tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc); Công ty Cổ phần Đầu tư và Xuất bản Giáo dục (tổ chức bản thảo tại nhiều vùng, miền trong cả nước).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 01/2020 đến tháng 06/2026. Trong đó, giai đoạn từ tháng 07/2025 đến tháng 06/2026 tập trung phân tích các cơ chế, chính sách và định hướng mới liên quan đến tài liệu giáo dục địa phương, gắn với bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính và sự điều chỉnh trong công tác quản lý giáo dục.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm nội dung chủ yếu:

Nhóm thứ nhất gồm các nghiên cứu về tài liệu giáo dục và sách giáo khoa theo chương trình giáo dục phổ thông. Trong nước, Phan Văn Kha (2012) phân tích yêu cầu đổi mới chương trình và sách giáo khoa theo hướng chuẩn hóa, xã hội hóa và phát triển năng lực; Bùi Ngọc Diệp (2022) khảo sát 43.000 giáo viên tại 63 tỉnh, thành phố chỉ ra vai trò của tài liệu hỗ trợ dạy học lớp 1; Nguyễn Thị Việt Hà (2022, 2023) khảo sát tại 12 tỉnh, thành phố về thực trạng dạy học môn Đạo đức lớp 2 và Giáo dục công dân lớp 6. Các tác giả Đoàn Quỳnh (2012), Trần Thanh Bình (2017), Nguyễn Thị Thanh Thủy và Mai Sỹ Tuấn (2017), Trần Đức Tuấn (2018), Nguyễn Quý Thao (2018), Nguyễn Phương Linh (2021), Đào Văn Toản (2024), Hoàng Thanh Tú (2024) tập trung làm rõ cấu trúc bài học, chức năng sư phạm và hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng sách giáo khoa theo ba phương diện: nội dung, phương pháp trình bày và kỹ thuật xuất bản. Trên bình diện quốc tế, Châu Thục Khanh (2008), Lâm Trí Trung (2008), Trần Lệ Hoa (2008), Phương Thành Trí (2012), Thái Đông Chung (2015), Vương Tư Lăng cùng các cộng sự (2015), Mike Horsley (2018), Reints (2018) cùng các báo cáo của OECD (2021) và UNESCO (2023) đã phân tích chính sách xã hội hóa, đa dạng hóa sách giáo khoa, sự cân bằng giữa thị trường và quản lý nhà nước, cũng như xu hướng chuyển đổi số và tác động của sách giáo khoa điện tử đối với dạy học.

Nhóm thứ hai gồm các nghiên cứu về giáo dục địa phương. Các tác giả quốc tế như Nichols (1930), Thái Hằng Khê (1935), Gillian Preston (1969), Canan Tunç Şahin (2011), Nirmal Mishra (2023), Ngô Cử Mãn (2024), Lâm Thụy Vinh cùng các nghiên cứu tại Myanmar và mô hình cộng đồng Thuận Đức (2022) đã khẳng định giá trị của lịch sử, văn hóa, tài nguyên bản địa trong việc hình thành ý thức cộng đồng cho học sinh. Tại Việt Nam, Đoàn Minh Long (2021), Lương Thị Bích Ngà và Hồ Công Liêm (2022), Danh Trung (2023), Phan Thanh Hà và Nguyễn Thanh Hoa (2023), Hán Thị Thu Hiền cùng cộng sự (2023), Đỗ Thị Ngọc Hiền (2023), Nguyễn Văn Sáng (2024), Tạ Thị Hồng Hạnh (2024), Trần Đại Nghĩa và Nguyễn Ngọc Thiên Trung (2024) khảo sát thực trạng quản lý và tổ chức dạy học giáo dục địa phương ở các cấp học và địa phương cụ thể (Lạng Sơn, Hà Nội, Phú Thọ, Lâm Đồng, Đồng Tháp), qua đó chỉ rõ tình trạng thiếu thống nhất trong xây dựng tài liệu và sự lúng túng trong tích hợp nội dung địa phương vào chương trình nhà trường.

Nhóm thứ ba gồm các nghiên cứu về hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục và tài liệu giáo dục địa phương. Trần Văn Hải (2000), Vũ Thùy Dương và Phạm Thị Hồng (2009), Trần Tiểu Lâm (2012), Đinh Quang Báo (2012), Ngô Thị Tuyên (2018), Olena Pometun (2018), Vũ Thùy Dương, Phạm Thị Hồng và Trần Thọ Xương (2023) đã phân tích các yêu cầu cốt lõi trong biên tập sách giáo dục, quy chuẩn minh họa, quy trình 12 bước biên soạn sách công nghệ giáo dục và quản lý nhà nước đối với sách giáo khoa. Vũ Trọng Lâm (2025), Nguyễn Phương Hoa (2025), Lê Thị Phương (2025) cùng Kỷ yếu Hội thảo Định hướng phát triển xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên số (2025) tập trung vào công tác xuất bản số, bảo vệ bản quyền, hệ sinh thái Classbook và định hướng chính trị, tư tưởng trong hoạt động xuất bản. Về tài liệu địa phương, Mã Nhung (2010) phân tích các mối quan hệ giữa bản sắc dân tộc và chương trình giáo dục quốc gia trong xây dựng tài liệu địa phương.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện là: phần lớn các công trình trước đây tiếp cận tài liệu giáo dục từ góc độ giáo dục học, lý luận dạy học hoặc quản lý giáo dục; các nghiên cứu về xuất bản chủ yếu tập trung vào sách giáo khoa quốc gia hoặc xuất bản phẩm thông thường. Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương với tư cách là một loại hình xuất bản chuyên biệt, gắn với đặc thù quản lý của từng địa phương, chưa được nghiên cứu một cách hệ thống dưới góc độ khoa học xuất bản. Cụ thể, còn thiếu vắng các công trình làm rõ cơ sở lý luận về chủ thể, quy trình, hệ thống tiêu chí và khung phân tích đánh giá chất lượng hoạt động xuất bản loại tài liệu này, cũng như thiếu các bằng chứng thực nghiệm về mối liên hệ giữa các khâu xuất bản với chất lượng tài liệu và hiệu quả sử dụng thực tế. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này thông qua nghiên cứu kết hợp giữa lý luận xuất bản và khảo sát thực tiễn tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước Việt Nam về xuất bản và đổi mới giáo dục. Cơ sở lý luận chủ yếu của luận án là việc vận dụng lý thuyết xuất bản và lý thuyết quản lý chất lượng để xem xét toàn diện quá trình hình thành xuất bản phẩm; đồng thời kết hợp có chọn lọc lý thuyết giáo dục học và lý luận dạy học nhằm làm rõ những yêu cầu đặc thù của tài liệu giáo dục địa phương với tư cách là một loại học liệu giáo dục.

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp đồng bộ giữa phương pháp định tính và phương pháp định lượng.

Về phương pháp định tính:

• Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp: Phân tích các văn bản quy phạm pháp luật, nghị quyết, công trình nghiên cứu, báo cáo chuyên ngành trong và ngoài nước để xây dựng khung lý thuyết.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc đối với 16 cá nhân có chuyên môn và vai trò quản lý trong hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương, bao gồm:
  • Nhóm cán bộ quản lý giáo dục: 06 người (02 cán bộ thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, 04 cán bộ thuộc các Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh, thành phố).
  • Nhóm nhân sự tại các đơn vị tham gia xuất bản: 10 người (06 cán bộ quản lý và tác giả biên soạn, 04 biên tập viên trực tiếp thực hiện).
• Phương pháp phân tích nội dung: Đánh giá có hệ thống nội dung thể hiện trong các bản thảo, tài liệu giáo dục địa phương đã phát hành và các văn bản chỉ đạo liên quan, tập trung vào mục tiêu giáo dục, đặc trưng địa phương, tính sư phạm và quy chuẩn trình bày thông tin.

Về phương pháp định lượng:

• Phương pháp khảo sát, thống kê thứ cấp: Thu thập dữ liệu tổng thể về số lượng đầu sách, quy mô xuất bản, thị phần và phạm vi triển khai của các đơn vị xuất bản trên toàn quốc.
• Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Khảo sát trực tuyến qua Google Form theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện. Thu về 1.079 phiếu khảo sát hợp lệ (do thiết lập trường bắt buộc nên không có phiếu lỗi hay thiếu dữ liệu).
• Mẫu khảo sát phân bố theo 3 nhóm đối tượng: (1) Cán bộ quản lý giáo dục tại các Sở Giáo dục và Đào tạo; (2) Biên tập viên và cán bộ quản lý tại các đơn vị xuất bản; (3) Cán bộ quản lý trường học và giáo viên trực tiếp sử dụng tài liệu giáo dục địa phương tại ba cấp học (Tiểu học, THCS, THPT) trên địa bàn các tỉnh, thành phố thuộc miền Bắc, miền Trung và miền Nam.
• Công cụ và kỹ thuật phân tích thống kê trên phần mềm SPSS 26:
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo: Sử dụng hệ số Cronbach's Alpha (các thang đo đều đạt từ 0.7 trở lên) và hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item - Total Correlation > 0.3).
  • Thống kê mô tả: Tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (Std. Deviation). Thang đo khoảng cách cho 5 mức độ đánh giá được xác định theo công thức $d = \frac{\text{Maximum} - \text{Minimum}}{n} = \frac{5 - 1}{5} = 0,8$.

Giá trị khoảng cách	Mức độ tham gia	Mức độ đồng ý	Mức độ hợp tác / Chất lượng biên tập
1,00 - 1,80	Không bao giờ	Hoàn toàn không đồng ý	Rất thấp
1,81 - 2,60	Hiếm khi	Không đồng ý	Thấp
2,61 - 3,40	Thỉnh thoảng	Trung lập	Trung bình
3,41 - 4,20	Thường xuyên	Đồng ý	Cao
4,21 - 5,00	Luôn luôn	Hoàn toàn đồng ý	Rất cao

• Thống kê suy diễn: Áp dụng phép kiểm định t-test mẫu độc lập (Independent Samples T-test) để so sánh sự khác biệt ý kiến giữa các nhóm đối tượng; sử dụng hệ số tương quan Pearson (Pearson Correlation Coefficient) để đánh giá chiều hướng và mức độ tương quan giữa các khâu xuất bản với chất lượng tài liệu và hiệu quả sử dụng. Mức ý nghĩa thống kê thiết lập tại $\alpha = 0,05$ (độ tin cậy 95%, giá trị $p < 0,05$).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến đề tài theo ba mạch nghiên cứu: nghiên cứu về tài liệu giáo dục và sách giáo khoa theo Chương trình giáo dục phổ thông; nghiên cứu về giáo dục địa phương và quản lý dạy học nội dung địa phương; nghiên cứu về hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục và xuất bản tài liệu giáo dục địa phương. Kết quả tổng quan khẳng định tính cấp thiết của việc chuẩn hóa tài liệu giáo dục địa phương nhưng cũng chỉ ra sự thiếu hụt các công trình nghiên cứu hoạt động này dưới lăng kính của khoa học xuất bản. Chương 1 xác định rõ khoảng trống nghiên cứu mà luận án hướng tới: xây dựng cơ sở lý luận, hệ thống tiêu chí đánh giá và cung cấp dữ liệu thực nghiệm về mối liên hệ giữa các khâu của quy trình xuất bản với chất lượng và hiệu quả sử dụng tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam.

Chương 2: Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương

Chương 2 làm rõ hệ thống khái niệm nền tảng: hoạt động xuất bản, giáo dục của địa phương, tài liệu giáo dục địa phương và hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương. Luận án chỉ ra đặc điểm kép của tài liệu giáo dục địa phương: vừa tuân thủ các quy chuẩn khắt khe của xuất bản phẩm chuyên ngành, vừa đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông và mang đậm tính đặc thù bản địa. Tác giả khái quát vai trò, nội dung và quy trình xuất bản tài liệu giáo dục địa phương (được mô hình hóa tại Sơ đồ 2.1).

Chương 2 phân tích các cơ sở chính trị, pháp lý và các yếu tố tác động (kinh tế, văn hóa, công nghệ, nguồn nhân lực) đến hoạt động này. Luận án xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương và khung phân tích nghiên cứu (Sơ đồ 2.2), trong đó phân định ba thành phần có mối quan hệ phụ thuộc: chất lượng quy trình thực hiện các khâu xuất bản, chất lượng tài liệu giáo dục địa phương sau xuất bản, và hiệu quả sử dụng tài liệu trong nhà trường. Đồng thời, chương này tổng kết kinh nghiệm xuất bản tài liệu giáo dục địa phương của một số quốc gia châu Á nhằm rút ra các bài học gợi mở cho Việt Nam về phân cấp quản lý, thu hút nguồn lực và kiểm soát bản quyền.

Chương 3: Thực trạng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam và những vấn đề đặt ra

Chương 3 trình bày kết quả khảo sát thực trạng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại 5 đơn vị xuất bản đại diện:

Tên đơn vị khảo sát	Vai trò và phạm vi hoạt động	Thị phần / Tỷ lệ tham gia
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam	Đơn vị giữ vai trò chủ lực trong xuất bản SGK và tài liệu GDĐP, quy mô tổ chức bản thảo lớn trên phạm vi toàn quốc	Chiếm khoảng 85,1% tổng số tài liệu GDĐP cả nước
Nhà xuất bản Dân trí	Đơn vị đại diện cho nhóm có quy mô và tỷ lệ tham gia xuất bản tài liệu GDĐP ở mức thấp	Tỷ lệ tham gia thấp
Công ty Cổ phần Dịch vụ Xuất bản Giáo dục Gia Định	Đơn vị liên kết tổ chức bản thảo chủ yếu tại khu vực phía Nam	Phạm vi tại 18 tỉnh và 5 thành phố
Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Trường Phổ thông Công nghệ Giáo dục	Đơn vị phối hợp tổ chức bản thảo tại khu vực phía Bắc	Phạm vi tại 5 tỉnh, thành phố
Công ty Cổ phần Đầu tư và Xuất bản Giáo dục	Đơn vị liên kết tổ chức bản thảo tại nhiều vùng, miền trong cả nước	Phạm vi đa dạng nhiều vùng, miền

Chương 3 phân tích sâu thực trạng bốn khâu của hoạt động xuất bản dựa trên dữ liệu thống kê mô tả và biểu đồ:

• Công tác kế hoạch và tổ chức bản thảo: Khảo sát mốc thời gian xây dựng kế hoạch thực hiện tài liệu giáo dục địa phương (Biểu đồ 3.1) và mức độ hợp tác giữa các bên liên quan gồm cơ quan quản lý giáo dục, tác giả, chuyên gia địa phương và đơn vị xuất bản (Biểu đồ 3.2). Kết quả cho thấy việc lập kế hoạch tại một số địa phương còn bị động, phụ thuộc vào tiến độ phê duyệt hành chính.
• Hoạt động biên tập và hoàn thiện bản thảo: So sánh giá trị trung bình đánh giá các tiêu chí trong hoạt động biên tập và thẩm định hoặc rà soát bản thảo (Biểu đồ 3.3); đánh giá chất lượng hình ảnh, tư liệu minh họa trong tài liệu giáo dục địa phương (Biểu đồ 3.4). Dữ liệu chỉ ra khâu kiểm chứng bản quyền hình ảnh, bản đồ địa phương và tính sư phạm của các hoạt động trải nghiệm còn bộc lộ nhiều điểm hạn chế.
• Hoạt động in ấn và phát hành: So sánh phân bố các mức độ đánh giá đối với chất lượng in ấn, màu sắc, độ bền và tiến độ phát hành tài liệu đến nhà trường (Biểu đồ 3.5). Khâu này còn gặp trở ngại về định giá, thủ tục đấu thầu in ấn tại địa phương và việc phát hành tài liệu giấy chưa đồng bộ trước khai giảng.
• Đánh giá thực trạng và những vấn đề đặt ra: So sánh tần suất các thách thức trong hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương (Biểu đồ 3.6). Luận án nhận diện ba nhóm vấn đề lớn đặt ra: (1) Bất cập trong lập kế hoạch dài hạn, phân định trách nhiệm chủ thể và huy động tác giả am hiểu địa phương; (2) Thiếu hụt tiêu chuẩn xử lý biên tập tư liệu địa phương và kiểm soát bản quyền nội dung, hình ảnh; (3) Hạn chế về tiến độ in ấn, cung ứng tài liệu giấy và sự chậm trễ trong triển khai phiên bản học liệu điện tử.

Chương 4: Giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam thời gian tới

Chương 4 xác định định hướng phát triển hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, hội nhập; đổi mới nội dung, hình thức và phương thức tổ chức; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số; hoàn thiện cơ chế, chính sách và nguồn lực.

Bốn nguyên tắc xây dựng giải pháp được xác lập gồm: (1) Đảm bảo tính mục tiêu và phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông; (2) Đảm bảo tính hệ thống, đồng bộ và liên thông giữa các cấp học; (3) Đảm bảo tính khả thi, hiệu quả và bền vững; (4) Lấy người học và người dạy làm trung tâm.

Trên cơ sở phân tích biểu đồ tương quan giữa hiệu quả sử dụng tài liệu giáo dục địa phương trong trường học và các biến nghiên cứu đối với nhóm đối tượng đơn vị xuất bản (Biểu đồ 4.1) và nhóm đối tượng cán bộ quản lý - giáo viên (Biểu đồ 4.2), luận án đề xuất bốn nhóm giải pháp cụ thể:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách và tổ chức quản lý: Ban hành quy chế phối hợp chuẩn giữa Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Giáo dục và Đào tạo và các nhà xuất bản; hoàn thiện quy trình thẩm định, cơ chế tài chính và bản quyền.
2. Nhóm giải pháp về kế hoạch và tổ chức bản thảo: Xây dựng kế hoạch xuất bản trung và dài hạn; thành lập ban biên soạn liên ngành gồm chuyên gia giáo dục và các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử địa phương.
3. Nhóm giải pháp về chất lượng biên soạn - biên tập: Nâng cao năng lực chuyên môn và kiến thức bản địa cho biên tập viên; chuẩn hóa quy trình biên tập chi tiết, kiểm chứng nguồn tư liệu, số liệu và chuẩn mực minh họa hình ảnh.
4. Nhóm giải pháp về in ấn, phát hành và đánh giá hiệu quả sử dụng: Tối ưu hóa quy trình in ấn và cung ứng đúng tiến độ năm học; triển khai đồng bộ nền tảng học liệu điện tử; thiết lập hệ thống thu thập và xử lý phản hồi từ giáo viên, học sinh sau khi sử dụng tài liệu.

Chương 4 khép lại bằng việc xác định mức độ ưu tiên, tính khả thi và lộ trình thực hiện các giải pháp theo các giai đoạn cụ thể, đặc biệt thích ứng với bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính và điều chỉnh quản lý giáo dục.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án góp phần hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương dưới góc độ khoa học xuất bản. Công trình làm rõ các khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung, chủ thể và quy trình xuất bản của loại tài liệu mang tính chất lưỡng dụng (vừa là xuất bản phẩm, vừa là học liệu dạy học bắt buộc). Đồng thời, luận án xây dựng khung phân tích và hệ thống tiêu chí khoa học đánh giá chất lượng hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương, phân biệt rõ giữa chất lượng quy trình xuất bản, chất lượng tài liệu sau xuất bản và hiệu quả sử dụng tài liệu trong nhà trường.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp hệ thống bằng chứng thực nghiệm thông qua kết hợp dữ liệu định tính (16 cuộc phỏng vấn sâu) và dữ liệu định lượng (1.079 phiếu khảo sát hợp lệ và số liệu thứ cấp từ 5 đơn vị xuất bản). Luận án phản ánh bức tranh thực trạng, chỉ ra thị phần chủ đạo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (85,1%) cùng sự tham gia của các đơn vị khác; kiểm định và khẳng định mối tương quan thuận giữa chất lượng thực hiện các khâu xuất bản với chất lượng tài liệu và hiệu quả sử dụng. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống bốn nhóm giải pháp đồng bộ gắn với nguyên tắc, lộ trình và mức độ ưu tiên khả thi, hỗ trợ các cơ quan quản lý và các đơn vị xuất bản giải quyết các nút thắt trong công tác tổ chức, biên tập, in ấn và phân phối tài liệu giáo dục địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện trong khảo sát bằng bảng hỏi trực tuyến, do đó tính đại diện ngẫu nhiên tuyệt đối cho toàn bộ giáo viên và cán bộ quản lý trên toàn quốc còn có những giới hạn nhất định. Mặt khác, phạm vi khảo sát định lượng chuyên sâu tập trung vào 5 đơn vị xuất bản tiêu biểu; đồng thời nghiên cứu tiếp cận thuần túy dưới góc độ khoa học xuất bản mà không đi sâu đánh giá phương pháp giảng dạy hay hiệu quả giáo dục học đường thuần túy. Ngoài ra, giai đoạn khảo sát từ tháng 07/2025 đến tháng 06/2026 diễn ra trong bối cảnh các chính sách sáp nhập đơn vị hành chính đang trong quá trình định hình, nên một số tác động thực tế lâu dài chưa thể đánh giá toàn diện ngay tại thời điểm hoàn thành luận án.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, các công trình sau có thể mở rộng nghiên cứu tác động của việc sáp nhập đơn vị hành chính đến công tác điều chỉnh, hợp nhất nội dung và tái bản tài liệu giáo dục địa phương; khảo cứu sâu quy trình sản xuất và chuẩn hóa học liệu số giáo dục địa phương tương tác trên các nền tảng công nghệ mới; cũng như đánh giá tác động giáo dục lâu dài của tài liệu thông qua các phương pháp đo lường sư phạm chuyên sâu.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ban Tuyên giáo, Bộ Thông tin và Truyền thông, Ủy ban nhân dân và Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh, thành phố): Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế, xây dựng quy chế phối hợp giữa các bên, chuẩn hóa quy trình thẩm định nội dung và tháo gỡ rào cản tài chính, đấu thầu in ấn, phát hành tài liệu giáo dục địa phương.
• Đối với các nhà xuất bản và đơn vị liên kết xuất bản: Cung cấp khung tiêu chí chất lượng và quy trình kiểm soát bản thảo chuyên biệt; định hướng phương pháp biên tập tư liệu địa phương, thẩm định bản quyền hình ảnh, tổ chức in ấn đúng thời hạn năm học và phát triển tài liệu số.
• Đối với các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ sở đào tạo chuyên ngành Xuất bản, Báo chí và Quản lý giáo dục: Là tài liệu nghiên cứu chuyên khảo về chuyên ngành Xuất bản (mã số 9 32 04 01), cung cấp phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp kết hợp SPSS và mô hình khung phân tích chất lượng xuất bản phẩm giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ tham gia xuất bản tài liệu giáo dục địa phương của các đơn vị khảo sát trong luận án được phân bổ như thế nào? Theo số liệu khảo sát của luận án, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam giữ vai trò chủ lực, chiếm khoảng 85,1% tổng số tài liệu giáo dục địa phương trên phạm vi cả nước. Nhà xuất bản Dân trí đại diện cho nhóm đơn vị có quy mô và tỷ lệ tham gia ở mức thấp. Các đơn vị liên kết khác có phạm vi hoạt động theo vùng: Công ty Cổ phần Dịch vụ Xuất bản Giáo dục Gia Định tổ chức bản thảo tại 18 tỉnh và 5 thành phố (chủ yếu ở phía Nam); Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Trường Phổ thông Công nghệ Giáo dục phối hợp tại 5 tỉnh, thành phố (chủ yếu ở phía Bắc); Công ty Cổ phần Đầu tư và Xuất bản Giáo dục tham gia tại nhiều vùng miền trên cả nước.

2. Mẫu khảo sát điều tra xã hội học bằng bảng hỏi của luận án có quy mô và cơ cấu ra sao? Khảo sát định lượng được thực hiện qua Google Form, thu về 1.079 phiếu khảo sát hợp lệ (không có phiếu trống do cài đặt trường thông tin bắt buộc). Mẫu được phân bố theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện trên ba miền Bắc, Trung, Nam, bao gồm ba nhóm đối tượng: cán bộ quản lý giáo dục tại các Sở Giáo dục và Đào tạo; biên tập viên và cán bộ quản lý tại các đơn vị xuất bản; cán bộ quản lý nhà trường cùng giáo viên trực tiếp sử dụng tài liệu giáo dục địa phương ở cả ba cấp học (Tiểu học, THCS, THPT).

3. Nghiên cứu sinh đã phỏng vấn sâu những đối tượng nào và với số lượng bao nhiêu? Luận án tiến hành phỏng vấn sâu bán cấu trúc đối với 16 người, chia làm hai nhóm: nhóm cán bộ quản lý giáo dục gồm 06 người (02 người thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, 04 người thuộc các Sở Giáo dục và Đào tạo); nhóm nhân sự tại các đơn vị tham gia xuất bản gồm 10 người (06 cán bộ quản lý và tác giả, 04 biên tập viên trực tiếp).

4. Khung phân tích chất lượng của luận án phân biệt các thành tố cơ bản nào? Khung phân tích của luận án (Sơ đồ 2.2) phân biệt rõ ba thành tố có mối liên hệ mật thiết: chất lượng quy trình thực hiện các khâu xuất bản (kế hoạch, tổ chức bản thảo, biên soạn, biên tập, in ấn, phát hành); chất lượng của tài liệu giáo dục địa phương sau khi xuất bản (nội dung, tính sư phạm, hình thức, mỹ thuật); và hiệu quả sử dụng thực tế của tài liệu trong quá trình dạy học tại các cơ sở giáo dục phổ thông.

5. Giai đoạn nghiên cứu từ tháng 07/2025 đến tháng 06/2026 có ý nghĩa gì trong luận án? Giai đoạn này được luận án tập trung phân tích nhằm cập nhật các cơ chế, chính sách và định hướng chỉ đạo mới liên quan đến giáo dục và xuất bản (đặc biệt là Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị), đồng thời đánh giá bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính và sự điều chỉnh trong công tác quản lý giáo dục, từ đó bổ sung căn cứ thực tiễn vững chắc cho việc đề xuất các giải pháp mang tính khả thi.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Hoạt động xuất bản tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam hiện nay" của tác giả Trần Thọ Xương là công trình nghiên cứu chuyên sâu thuộc ngành Xuất bản, giải quyết toàn diện vấn đề xuất bản tài liệu giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Thông qua việc kết hợp cơ sở lý luận xuất bản, quản lý chất lượng với phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (1.079 phiếu khảo sát định lượng và 16 phỏng vấn sâu), luận án đã làm rõ thực trạng, các nút thắt kỹ thuật - nghiệp vụ tại các đơn vị xuất bản và khẳng định mối tương quan giữa quy trình xuất bản với hiệu quả sử dụng tài liệu trong nhà trường. Hệ thống bốn nhóm giải pháp, các nguyên tắc thực hiện cùng lộ trình cụ thể mà luận án đề xuất cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn phục vụ công tác quản lý, biên tập và hoàn thiện tài liệu giáo dục địa phương tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN TÀI LIỆU GIÁO DỤC ĐỊA PHƯƠNG 1. Những công trình nghiên cứu về tài liệu giáo dục và giáo dục địa phương theo Chương trình giáo dục phổ thông 1. Những công trình nghiên cứu về tài liệu giáo dục Tài liệu giáo dục giữ vai trò quan trọng trong quá trình tổ chức dạy học và bảo đảm chất lượng giáo dục, do đó đã trở thành đối tượng được quan tâm nghiên cứu rộng rãi.

Một hướng nghiên cứu đáng chú ý tập trung vào việc triển khai chương trình và sử dụng SGK trong thực tiễn giáo dục phổ thông, qua đó làm rõ vai trò, điều kiện sử dụng và những vấn đề đặt ra đối với SGK trong quá trình thực hiện chương trình. - Phan Văn Kha (2012), trong Đổi mới chương trình và SGK phổ thông sau 2015 (Kỉ yếu hội thảo SGK thế kỉ XXI - Kinh nghiệm thế giới, thực tiễn Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam) cho rằng, đổi mới giáo dục là động lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh Việt Nam có nhiều biến đổi mạnh mẽ, việc đổi mới căn bản và toàn diện Chương trình GDPT theo hướng phát triển năng lực người học trở thành yêu cầu tất yếu. Các thành tố của chương trình như nội dung, phương pháp tổ chức dạy học và đánh giá kết quả cần được thiết kế đồng bộ nhằm hướng tới phát triển năng lực, đồng thời thực hiện đổi mới theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế.

[50] - Bùi Ngọc Diệp (2022), trong nghiên cứu Thực trạng triển khai Chương trình GDPT 2018 trong dạy học lớp Một năm học 2020-2021: Góc nhìn từ GV, Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, đã khảo sát hơn 43.000 GV tại 63 tỉnh, thành. Kết quả cho thấy đa số GV đánh giá tích cực chương trình mới với các ưu điểm như yêu cầu cần đạt rõ ràng, định hướng phương pháp và đánh giá cụ thể, nội dung được cập nhật phù hợp. Tuy nhiên, chương trình vẫn còn hạn chế như chưa mô tả năng lực theo từng lớp học và khối lượng nội dung còn khá nặng. Tác giả nhấn mạnh vai trò của tài liệu tham khảo và SGK trong hỗ trợ GV triển khai dạy học, đặc biệt ở các vùng khó khăn, đồng thời đề xuất tăng cường tài liệu hướng dẫn và bồi dưỡng chuyên môn cho GV về phương pháp dạy học và đánh giá theo định hướng phát triển năng lực.

[28] - Nguyễn Thị Việt Hà (2022), trong bài viết Thực trạng triển khai chương 12 trình và SGK môn Đạo đức lớp 2 (Kỉ yếu hội thảo thường niên 2022 của Trung tâm Phát triển bền vững chất lượng GDPT quốc gia), đã khảo sát tại 12 tỉnh, thành phố trong bối cảnh giáo dục chịu ảnh hưởng của dịch Covid-19. Nghiên cứu tập trung vào công tác chuẩn bị, tổ chức thực hiện và hoạt động hỗ trợ. Kết quả cho thấy GV và cán bộ quản lí đã tiếp cận chương trình và SGK thông qua tập huấn, nhưng hiệu quả hình thức trực tuyến còn hạn chế do điều kiện thiết bị và cơ sở vật chất. Việc triển khai chương trình nhìn chung tuân thủ yêu cầu cần đạt, song vẫn tồn tại tình trạng phụ thuộc vào một bộ SGK và nhận thức về đánh giá năng lực chưa thống nhất.

Tác giả đề xuất tăng cường tập huấn trực tiếp và hướng dẫn cụ thể về đánh giá phẩm chất, năng lực HS. [33] - Nguyễn Thị Việt Hà (2023), trong nghiên cứu Thực trạng triển khai Chương trình và SGK môn Giáo dục công dân lớp 6 theo Chương trình GDPT 2018 đăng trên Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam, đã khảo sát tại 12 tỉnh, thành phố. Kết quả cho thấy việc triển khai chương trình còn tồn tại một số vấn đề liên quan đến công tác chuẩn bị, tổ chức thực hiện, thiết bị dạy học, phương pháp giảng dạy và hoạt động hỗ trợ chuyên môn. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất tăng cường sinh hoạt chuyên môn, dự giờ, hội thảo trao đổi kinh nghiệm và đầu tư cơ sở vật chất nhằm nâng cao hiệu quả dạy học giáo dục công dân.

[34] Nhìn chung, các công trình trên tiếp cận tài liệu giáo dục chủ yếu trong mối quan hệ với đổi mới và triển khai chương trình GDPT. Nếu nghiên cứu của Phan Văn Kha nhấn mạnh yêu cầu đổi mới đồng bộ chương trình, nội dung, phương pháp và đánh giá theo định hướng phát triển năng lực, thì các nghiên cứu của Bùi Ngọc Diệp và Nguyễn Thị Việt Hà tập trung khảo sát thực tiễn triển khai chương trình và SGK ở một số môn học, cấp học cụ thể. Kết quả các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng SGK không tách rời các điều kiện về năng lực GV, hoạt động tập huấn, tài liệu hỗ trợ và cơ sở vật chất. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở để nhận diện vai trò và yêu cầu đối với tài liệu giáo dục trong quá trình triển khai chương trình; tuy nhiên, cách tiếp cận chủ yếu vẫn từ góc độ giáo dục học và thực tiễn dạy học, chưa đi sâu xem xét tài liệu với tư cách là sản phẩm của hoạt động xuất bản.

Một hướng nghiên cứu khác tập trung vào đổi mới, biên soạn và đánh giá SGK, trong đó các công trình chủ yếu đề cập đến yêu cầu đổi mới SGK, cấu trúc và phương thức tổ chức nội dung, định hướng phát triển năng lực người học và hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng SGK. 13 - Đoàn Quỳnh (2012), Một chương trình, nhiều bộ SGK ở các nước và bài học cho nước ta, Kỉ yếu hội thảo SGK thế kỉ XXI - Kinh nghiệm thế giới, thực tiễn Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam: Tác giả cho rằng, nhiều nhóm biên soạn SGK khác nhau có thể mang đến sự đa dạng, đặc biệt là về phương pháp giảng dạy, học tập; GV, HS có thể lựa chọn SGK phù hợp với tình hình địa phương và năng lực HS. Song, nền giáo dục nước ta còn nặng về thi cử; vấn đề lựa chọn bộ sách SGK nào để dạy cũng gây khó khăn đối với GV trong giai đoạn đầu thay đổi. Việc tổ chức thẩm định SGK, tác giả nhận định SGK không thể được xuất bản tự do mà phải được Bộ GD&ĐT quản lí, Hội đồng thẩm định chịu trách nhiệm trước Bộ.

Về nhóm biên soạn SGK, tác giả hệ thống hóa như sau: Bộ GD&ĐT công bố chương trình; nhóm tác giả, NXB đăng kí viết SGK; Bộ duyệt và mời họ đến nghe giải thích và trao đổi về chương trình; nhóm tác giả viết, thử nghiệm ở địa phương; NXB thẩm định rồi nộp lên Hội đồng thẩm định của Bộ. [68] - Trần Thanh Bình (2017), trong bài viết Cấu trúc bài học trong SGK Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực HS đăng trên Tạp chí Khoa học Quản lí giáo dục, cho rằng, trong bối cảnh đổi mới giáo dục, SGK không chỉ truyền đạt tri thức mà còn phải trở thành công cụ hình thành năng lực cho HS thông qua các hoạt động học tập gắn với trải nghiệm và thực tiễn. Tác giả đề xuất cấu trúc bài học gồm mục tiêu, phần giới thiệu, văn bản đọc hiểu, nội dung tiếng Việt, làm văn, luyện tập và mở rộng. Theo tác giả, việc chuyển từ truyền thụ tri thức sang phát triển phẩm chất và năng lực là yêu cầu tất yếu, đồng thời cần kế thừa hợp lí nội dung SGK trước đây để đảm bảo tính liên tục của hệ thống giáo dục.

[14] - Nguyễn Thị Thanh Thủy, Mai Sỹ Tuấn (2017), SGK theo định hướng phát triển năng lực người học, Tạp chí Khoa học Giáo dục, số 144, tháng 9/2017: Bài viết đưa ra quan niệm về năng lực, SGK theo định hướng phát triển năng lực người học tại Việt Nam. Nhìn nhận năng lực qua hai góc độ bản chất và cấu trúc, nhóm tác giả cho rằng, con đường tối ưu để hình thành và phát triển năng lực cho HS là đi theo vòng tròn dạng xoắn ốc, cần tạo ra sự hứng thú, quan tâm ban đầu; tiếp đó hình thành thông tin - kiến thức; phát triển kĩ năng - phương pháp; định hình thái độ - giá trị; cuối cùng dẫn tới hành động. Từ đây, quan niệm SGK theo định hướng phát triển năng lực người học được hình thành với bốn điểm chính: tính sư phạm, tính khoa học và hiện đại, tính thực tiễn và bền vững, tính thẩm mĩ. [76] - Trần Đức Tuấn (2018), trong công trình Quan niệm về đổi mới và hiện đại hóa 14 SGK ở Việt Nam sau 2018 thuộc sách Đổi mới và hiện đại hóa chương trình và SGK theo định hướng phát triển năng lực (NXB Giáo dục Việt Nam), cho rằng SGK là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng giáo dục.

Tuy nhiên, hệ thống SGK trước năm 2018 đã bộc lộ nhiều hạn chế và chưa đáp ứng yêu cầu mới của xã hội. Do đó, việc đổi mới SGK cần dựa trên quan điểm của giáo dục hiện đại như lấy HS làm trung tâm, ứng dụng công nghệ dạy học và hướng tới giáo dục vì sự phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, SGK vừa là công cụ chủ chốt của dạy học, vừa là sản phẩm của công nghệ giáo dục. [84] - Nguyễn Quý Thao (2018), Các tiêu chí đánh giá SGK, trong Đổi mới và hiện đại hóa chương trình và SGK theo định hướng phát triển năng lực, NXB Giáo dục Việt Nam, đã khái quát quá trình hình thành và phát triển các tiêu chí đánh giá SGK ở Việt Nam.

Từ đầu thập niên 1990, NXB Giáo dục Việt Nam phối hợp với Ủy ban Khoa học Nhà nước ban hành bộ tiêu chí đánh giá SGK tập trung vào nội dung, phương pháp biên soạn, hình thức trình bày và kĩ thuật xuất bản. Giai đoạn 2002 - 2005, hệ thống tiêu chí được bổ sung các yếu tố về chính trị, tư tưởng, tính sư phạm, mĩ thuật, kĩ thuật thiết kế, in ấn và đóng xén. Từ năm 2005 đến 2018, các tiêu chí đánh giá sách hay, sách đẹp trong Giải thưởng Sách Việt Nam tiếp tục kế thừa và phát triển các tiêu chuẩn về nội dung và hình thức, đặc biệt nhấn mạnh đối với sách giáo dục như tính giáo dục, tính hệ thống, khả năng đáp ứng mục tiêu chương trình và tiệm cận trình độ khu vực và thế giới. Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng tiêu chí đánh giá SGK sau năm 2018 cần tiếp tục được xây dựng theo ba phương diện chủ yếu: nội dung, phương pháp trình bày và kĩ thuật xuất bản.