Chương 1 NHƢ̃ NG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƢỚC VIỆT NAM 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƢỚC VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm hoạt động thanh tra của ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam Ngân hàng Nhà nƣớc (NHNN) thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối (sau đây gọi là tiền tệ và ngân hàng); thực hiện chức năng của Ngân hàng Trung ƣơng về phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng và cung ứng dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ. Để thƣ̣c hiê ̣n chƣ́c năng của miǹ h , Ngân hàng Nhà nƣớc triên khai rấ t nh iề u các hoa ̣t đô ̣ng khác nhau.
Trong đó có hoa ̣t đô ̣ng thanh tra NHNN. Hoạt động này chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Luâ ̣t Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣t Nam , Luâ ̣t Thanh tra , Luâ ̣t Các tổ chƣ́c tín dụng , và các văn bản pháp luật khá c có liên quan. Hoạt động thanh tra của ngân hàng Nhà nƣớc là một hoạt động nằm trong tổng thể các hoạt đô ̣ng thanh tra chuyên ng ành. Thanh tra nhà nước là hoạt động xem xét, đánh giá, xử lý theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Thanh tra nhà nƣớc bao gồm thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành [ Khoản 1 Điề u 3, 22]. Thanh tra chuyên ngành là hoạt động thanh tra của cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật chuyên ngành, quy định về chuyên môn – kỹ thuật, quy tắc quản lý thuộc ngành, lĩnh vực [Khoản 3 Điề u 3, 22]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Nghị định số 91/1999/NĐ-CP ngày 04 tháng 9 năm 1999 của Chính phủ về tổ chức và hoạt động của Thanh tra ngân hàng quy định: “Thanh tra ngân hàng là Thanh tra Nhà nước chuyên ngành về ngân hàng, được tổ chức thành hệ thống thuộc bộ máy của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam”. Với cƣơng vi ̣là hoạt động thanh tra Nhà nƣớc chuyên ngành về ngân hàng nên hoa ̣t đô ̣ng thanh tra của N gân hàng Nhà nƣớc trƣ̣c tiế p chiụ sƣ̣ điề u chin ̉ h Luâ ̣t Thanh tra , Luâ ̣t Ngân hàng Nhà nƣớc , Luâ ̣t Các tổ chƣ́c tin ́ dụng và các văn bản pháp luật k hác.
Thanh tra NHNN đƣơ ̣c tổ chƣ́c thành hê ̣ thố ng thuô ̣c bô ̣ máy của Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣ t Nam , nghĩa là T hanh tra ngân hàng là mô ̣t cơ quan trƣ̣c thuô ̣c Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣t Nam. Chịu sự lãnh đa ̣o trƣ̣c tiế p và có trách nhiê ̣m b áo cáo với Thố ng đố c Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣t Nam. Mô hiǹ h tổ chƣ́c cơ quan Thanh tra ngân hàng trƣ̣c thuô ̣c Ngân hàng Nhà nƣớc nhƣ ở Viêt Nam hiê ̣n nay mang nhiề u đă ̣c điể m khác biê ̣t so với mô h ình tổ chức cơ quan Thanh tra ngân hàng ở các nƣớc trên thế giới. Cơ quan có thẩm quyền tiến hành hoạt động thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc chính là cơ quan thanh tra – đơn vi ̣ trực thuộc ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam.
Điều 1 Quyết định số 83/2009/QĐ-TTg ngày 27 tháng 05 năm 2009 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng trực thuộc Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam quy đinh ̣ : “Cơ quan Thanh tra, Giám sát ngân hàng là cơ quan trực thuộc Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam (sau đây gọi là Ngân hàng Nhà nƣớc) thực hiện chức năng thanh tra hành chính, thanh tra chuyên ngành và giám sát chuyên ngành về ngân hàng trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nƣớc của Ngân hàng Nhà nƣớc; tham mƣu, giúp Thống đốc Ngân hàng Nhà nƣớc quản lý nhà nƣớc đối với các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính quy 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mô nhỏ, hoạt động ngân hàng của các tổ chức khác; thực hiện phòng, chống rửa tiền theo quy định của pháp luật”. Các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nƣớc của Ngân hàng Nhà nƣớc bao gồm: lĩnh vực tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối. Nhƣ vâ ̣y, hoạt động thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc chính là hoạt động của cơ quan thanh tra – cơ quan trực thuộc Ngân hàng Nhà nƣớc đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối [Khoản 11 Điề u 6, 21]. Hoạt động thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc là công cụ của Nhà nƣớc nhằm thực hiện có hiệu quả hoạt động quản lý nhà nƣớc, hƣớng tới mục tiêu ổn định sức mua của đồng tiền, đảm bảo an toàn trong hoạt động ngân hàng.
Hoạt động thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc là một trong những hoạt động không thể thiếu của NHNN, hoạt động này giữ vai trò kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định của pháp luật về tiền tệ và hoạt động ngân hàng; góp phần quan trọng trong việc phòng ngừa rủi ro , phát hiện kịp thời và lên phƣơng án xử lý vi phạm trong pháp luật về tiền tê ̣, hoạt động ngân hàng và ngoại hối. Cùng với hoạt động giám sát ngân hàng, hoạt động thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc hƣớng đến mục đích : “Bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hệ thống các tổ chức tín dụng và hệ thống tài chính; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời gửi tiền và khách hàng của tổ chức tín dụng; duy trì và nâng cao lòng tin của công chúng đối với hệ thống các tổ chức tín dụng; bảo đảm việc chấp hành chính sách, pháp luật về tiền tệ và ngân hàng; góp phần nâng cao hiệu quả và hiệu lực quản lý nhà nƣớc trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng” [Điề u 50, 21]. Hoạt đô ̣ng thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc là hoa ̣t đô ̣ng thanh tra Nhà nƣớc chuyên ngành về ngân hàng, đƣợc tổ chức thành hệ thống thuộc bộ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com máy của Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam. Chính vì vậy , hoạt động này vừa có những đặc điểm chung của Than h tra chuyên ngành , vƣ̀a có nhƣ̃ng đă ̣c điể m riêng biê ̣t.
Thứ nhất: Về chủ thể của hoaṭ động thanh tra của Ngân hàng Nhà nước Viê ̣t Nam Chủ thể của hoạt động Thanh tra NHNN bao gồ m: Cơ quan thƣ̣c h iê ̣n chƣ́c năng thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc và đối tƣợng thanh tra. Cơ quan thƣ̣c hiê ̣n chƣ́c năng thanh tra của Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣t Nam là cơ quan có thẩm quyền tiến hành hoạt động thanh tra của ngân hàng Nhà nƣớc (co quan thanh tra) – đơn vi ̣ trực thuộc Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam. Cơ quan này có chƣ́c năng , nhiê ̣m vu ,̣ quyề n ha ̣n sau: “Thanh tra hành chính, thanh tra chuyên ngành và giám sát chuyên ngành về ngân hàng trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nƣớc của Ngân hàng Nhà nƣớc; tham mƣu, giúp Thống đốc Ngân hàng Nhà nƣớc quản lý nhà nƣớc đối với các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính quy mô nhỏ, hoạt động ngân hàng của các tổ chức khác; thực hiện phòng, chống rửa tiền theo quy định của pháp luật” [Trích Điều 1, 28]. Cơ quan Thanh tra NHNN cũng là một tr ong nhƣ̃ng cơ quan thuô ̣c hê ̣ thố ng các cơ quan thƣ̣c hiê ̣n chƣ́c năng thanh tra Nhà nƣớc.
Cơ quan thƣ̣c hiê ̣n chƣ́c năng thanh tra nhà nƣớc bao gồ m : Thanh tra Chính phủ; Thanh tra bộ, cơ quan ngang bộ (sau đây gọi chung là Thanh tra bộ); Thanh tra tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng (sau đây gọi chung là Thanh tra tỉnh); Thanh tra sở; Thanh tra huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là Thanh tra huyện) [Khoản 1 Điề u 4, 22]. Nhƣ vâ ̣y, cơ quan Thanh tra ngân hàng là cơ quan trƣ̣c thuô ̣c NHNN Viê ̣t Nam và nằ m trong tổ ng thể hê ̣ thố ng các cơ quan thƣ̣c hiê ̣n chƣ́c năng thanh tra Nhà nƣớc. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối tƣợng thanh tra của TTNHNNVN là tổ ng thể các cá nhân , cơ quan, tổ chƣ́c đƣơ ̣c pháp luâ ̣t quy đinh ̣ chiụ sƣ̣ điề u chỉ nh của hoa ̣t đô ̣ng Thanh tra ngân hàng. Điề u 52 Luâ ̣t NHNN Viê ̣t Nam năm 2010 quy đinh ̣ Ngân hàng Nhà nƣớc thanh tra các đố i tƣơ ̣ng sau đây: (i) Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nƣớc ngoài, văn phòng đại diện của tổ chức tín dụng nƣớc ngoài, tổ chức nƣớc ngoài khác có hoạt động ngân hàng.
Trong trƣờng hợp cần thiết, Ngân hàng Nhà nƣớc yêu cầu cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền thanh tra hoặc phối hợp thanh tra công ty con, công ty liên kết của tổ chức tín dụng; (ii) Tổ chức có hoạt động ngoại hối, hoạt động kinh doanh vàng; tổ chức hoạt động thông tin tín dụng; tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán không phải là ngân hàng; (iii) Cơ quan, tổ chức, cá nhân Việt Nam và cơ quan, tổ chức, cá nhân nƣớc ngoài tại Việt Nam trong việc thực hiện các quy định của pháp luật về tiền tệ và ngân hàng thuộc phạm vi quản lý nhà nƣớc của Ngân hàng Nhà nƣớc. Đối tƣợng thanh tra là một trong những nội dung đƣợc sửa đổi , bổ sung nằ m trong tổ ng thể nhƣ̃ng điểm mới quan trọng có tính chất đổi mới cơ bản về hoạt động thanh tra , giám sát ngân hàng của Luâ ̣t Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣t Nam năm 2010 so với Luâ ̣t Ngân hàng Nhà nƣớc Viê ̣t Nam năm 1997. Theo đó , tại Luật NHNN Việt Nam năm 2010 đố i tƣơ ̣ng thanh tra đƣơ ̣c mở rô ̣ng hơn so với Luâ ̣t NHNNVN năm 1997. Có thể nhận thấy, đố i tƣơ ̣ng thanh tra là các cá nhân, cơ quan, tổ chƣ́c tham gia trƣ̣c tiế p và gián tiế p vào thi ̣trƣờng tiề n tê ̣ , hoạt động ngân hàng .