CHƯƠNG I. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ THANH TRA, KIỂM TRA NỘI BỘ NGÀNH THUẾ 1. NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ THANH TRA, KIỂM TRA 1. Khái niệm thanh tra, kiểm tra Trong bất kỳ hoạt động quản lý nào để đảm bảo cho những mục tiêu đề ra đạt được hiệu quả tốt nhất, thì nhất thiết phải tiến hành công tác thanh tra, kiểm tra và nó là một trong những chức năng hoạt động quản lý.
Nếu không có thanh tra, kiểm tra thì không có quản lý tốt, hay nói một cách khác quản lý sẽ mất đi một chức năng thiết yếu và không thể mang lại hiệu quả. Theo từ điển tiếng Việt do Viện ngôn ngữ học biên soạn, kiểm tra là “xem xét tình hình thực tế để đánh giá, nhận xét” [tr. Theo đại từ điển Tiếng Việt do Trung tâm ngôn ngữ và văn hoá Việt Nam biên soạn, kiểm tra là “xem xét thực chất, thực tế” [tr.Theo từ điển Luật học, kiểm tra là “xem xét tình hình thực tế thi hành pháp luật, thực hiện nhiệm vụ quyền hạn nói chung hay một công tác cụ thể được giao để đánh giá, nhận xét. Về khái niệm thanh tra, theo từ điển Tiếng Việt: “Thanh tra là kiểm soát, xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, cơ quan, xí nghiệp” [tr.882], thanh tra là “loại hình đặc biệt của kiểm tra”.
Theo Luật Thanh tra số 22/2004/QH11 thì “Thanh tra nhà nước là việc xem xét, đánh giá, xử lý của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự quản lý theo thẩm quyền, trình tự, thủ tục được quy định trong Luật này và các quy định khác của pháp luật”. Như vậy, giữa thanh tra và kiểm tra có những điểm giống nhau: Thanh tra, kiểm tra đều giống nhau về mục đích. Thông qua thanh tra, kiểm tra để 4 5 nhằm phát huy những nhân tố tích cực, phát hiện hoặc phòng ngừa những vi phạm, góp phần thúc đẩy và hoàn thiện nhiệm vụ trong hoạt động quản lý nhà nước, từ đó tạo điều kiện để từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Thanh tra, kiểm tra giống nhau ở việc phát hiện, phân tích, đánh giá một cách chính xác, khách quan, trung thực, làm rõ đúng, sai, tìm nguyên nhân dẫn đến sai phạm, từ đó đề xuất biện pháp khắc phục và xử lý sai phạm.
Tuy nhiên, giữa thanh tra và kiểm tra cũng có sự khác nhau về quy mô và tính chất phức tạp của sự việc tới việc thay đổi về phương pháp, thời gian và con người khi tổ chức thanh tra, kiểm tra. Sự khác nhau trước tiên xuất phát từ yêu cầu công việc: Tuỳ theo tính phức tạp của từng sự việc cụ thể, đối tượng bị thanh, kiểm tra, số lượng và phạm vi những vấn đề cần phải làm rõ mà tổ chức cuộc thanh tra hay cuộc kiểm tra. Từ đó giữa thanh tra và kiểm tra có sự khác nhau về chủ thể, đối tượng, nội dung, trình độ nghiệp vụ, phạm vi hoạt động, thời gian tiến hành: - Về nội dung: Nội dung kiểm tra thường đơn giản và dễ dàng nhận thấy, ngược lại nội dung thanh tra thường đa dạng, phức tạp hơn. Tuy nhiên, sự phân biệt này chỉ có ý nghĩa tương đối vì trên thực tế có những vụ việc kiểm tra không hoàn toàn đơn giản.
Bởi vậy, một vấn đề thuộc về kiểm tra hay thanh tra cần căn cứ vào nội dung vụ việc cụ thể để xác định. - Về chủ thể: Chủ thể hoạt động thanh tra trước hết là tổ chức thanh tra “chuyên nghiệp” của Nhà nước. Ngoài ra, khi cần thiết, thủ trưởng cơ quan quản lý nhà nước ra quyết định thành lập Đoàn thanh tra; nhưng chủ thể của thanh tra luôn là Nhà nước. Chủ thể của kiểm tra đa dạng hơn so với chủ thể của thanh 5 6 tra.
Vì vậy nội dung kiểm tra đa dạng và hoạt động thường xuyên rộng khắp nên chủ thể của kiểm tra rất rộng và đa dạng. Trong công tác quản lý mọi cơ quan, đơn vị đều là chủ thể của kiểm tra: các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức kinh tế, đoàn thể, lực lượng vũ trang có trách nhiệm tự kiểm tra hoạt động của mình, cấp trên kiểm tra cấp dưới, mỗi người cũng tự kiểm tra hoạt động của mình hàng ngày,… - Về trình độ nghiệp vụ Hoạt động thanh tra đòi hỏi thanh tra viên phải có nghiệp vụ giỏi, am hiểu về kinh tế- xã hội, có khả năng chuyên sâu vào lĩnh vực thanh tra hướng đến, có như vậy mới có thể đi sâu tìm hiểu vụ việc, thu thập được thông tin, chứng cứ, xác minh, đối chiếu, phân tích, đánh giá tình hình đi đến kết luận chính xác, khách quan. Do nội dung hoạt động kiểm tra ít phức tạp hơn thanh tra và chủ thể của kiểm tra bao gồm lực lượng rộng lớn có tính quần chúng, phổ biến nên nói chung, trình độ nghiệp vụ kiểm tra không nhất thiết đòi hỏi như nghiệp vụ thanh tra. - Về phạm vi hoạt động Phạm vi hoạt động kiểm tra thường theo bề rộng, diễn ra liên tục, ở khắp nơi với nhiều hình thức phong phú, mang tính quần chúng.
Phạm vi hoạt động thanh tra thường hẹp hơn hoạt động kiểm tra. Hoạt động thanh tra thường có sự chọn lọc, đôi khi thông qua hoạt động kiểm tra có thể thấy những dấu hiệu phức tạp mà nếu cứ tiến hành kiểm tra thì không làm rõ được, bởi vậy, cần chọn ra những nội dung đó để thanh tra. Tuy nhiên, nếu so sánh riêng lẻ thì có những trường hợp một cuộc thanh tra trên diện rộng có phạm vi hoạt động rộng hơn kiểm tra. - Về thời gian tiến hành 6 7 Trong hoạt động thanh tra thường có nhiều vấn đề cần phải xác minh, đối chiếu rất công phu, nhiều mối quan hệ cần được làm rõ, cho nên phải sử dụng thời gian nhiều hơn so với kiểm tra.
Thanh tra, kiểm tra tuy có sự phân biệt nhưng chỉ là tương đối; khi tiến hành cuộc thanh tra thường phải tiến hành nhiều thao tác nhiệp vụ, thao tác nghiệp vụ đó thực chất là kiểm tra. Ngược lại, đôi khi tiến hành kiểm tra để làm rõ vụ việc lại chọn lựa được nội dung thanh tra. Kiểm tra và thanh tra là hai khái niệm khác nhau nhưng có liên hệ qua lại, gắn bó; do vậy, khi nói đến một khái niệm người ta thường nhắc đến cả cặp với tên gọi kiểm tra, thanh tra hay thanh tra, kiểm tra. Mục đích, nguyên tắc và phân loại hoạt động thanh tra, kiểm tra *) Mục đích của hoạt động thanh tra, kiểm tra Thanh tra, kiểm tra là chức năng thiết yếu của quản lý nhà nước, do bản chất của Nhà nước quy định.
Thanh tra, kiểm tra là hoạt động thường xuyên của cơ quan quản lý nhà nước nhằm đảm bảo cho các quyết định quản lý được chấp hành, bảo đảm cho hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Tính chất thường xuyên của hoạt động thanh tra, kiểm tra có tác dụng ngăn ngừa các vi phạm pháp luật. Hoạt động thanh tra, kiểm tra là xem xét việc làm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trên cơ sở quy định của pháp luật, từ đó tìm ra những việc làm sai phạm và người vi phạm, đánh giá tính chất, mức độ vi phạm, kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý. Hoạt động thanh tra, kiểm tra còn giúp cơ quan quản lý nhà nước đánh giá lại cơ chế, chính sách, các qui định của pháp luật, các quy định quản lý, để kịp thời sửa đổi, bổ sung khắc phục sơ hở trong cơ chế quản lý, chính sách, 7 8 pháp luật để tránh xảy ra các vi phạm tương tự ở nơi khác hoặc thời điểm khác.
Thông qua hoạt động thanh tra, kiểm tra cùng với việc phát hiện, xử lý những hành vi vi phạm pháp luật cũng đồng thời phát hiện những nhân tố tích cực, khuyến khích, động viên, giúp đỡ tạo điều kiện cho những nhân tố tích cực phát triển. Từ đó, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quản lý nhà nước. *) Nguyên tắc hoạt động thanh tra, kiểm tra - Phải tuân theo pháp luật và chịu trách nhiệm trước pháp luật Không được làm trái các quy định của pháp luật, đây là nguyên tắc quan trọng nhất trong hoạt động thanh tra, kiểm tra. Nguyên tắc này đòi hỏi các đơn vị, cá nhân tham gia quá trình thanh tra, kiểm tra chỉ được thực hiện những quyền mà pháp luật cho phép và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ mà pháp luật quy định.
Mọi hành vi lạm quyền hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đều bị coi là hành vi không tuân thủ quy định của pháp luật và đều bị xử lý. Thực hiện nguyên tắc này, chủ thể thanh tra (cơ quan, đoàn thanh tra và các thành viên) khi thực hiện nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra phải căn cứ vào các quy định của pháp luật để kết luận, kiến nghị những vấn đề thanh tra, kiểm tra và chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết luận, kiến nghị của mình. Đối tượng thanh tra, kiểm tra phải nghiêm chỉnh chấp hành các quyết định của chủ thể thanh tra, kiểm tra cung cấp đầy đủ hồ sơ, tài liệu và giải trình số liệu khi được yêu cầu. - Bảo đảm tính chính xác, khách quan, trung thực, công khai, dân chủ, kịp thời Tính chính xác, đòi hỏi chủ thể thanh tra, kiểm tra phải nhận thức đúng vấn đề, nội dung thanh tra, kiểm tra; xác định, đánh giá chính xác bản chất 8 9 của sự việc thanh tra, kiểm tra.
Muốn đảm bảo tính chính xác, không chỉ đòi hỏi quan điểm đúng đắn mà còn cần phải có kiến thức, năng lực mới có thể đem lại kết quả chính xác. Tính khách quan yêu cầu chủ thể thanh tra, kiểm tra phải phản ánh đúng sự vật, hiện tượng như nó vốn có, không được lồng ý kiến chủ quan khi mô tả sự vật, hiện tượng. Tính khách quan và tính chính xác có mối quan thệ tác động qua lại. Tính khách quan tạo tiền đề cho việc kết luận chính xác và kết luận thanh tra, kiểm tra tính chính xác mới thể hiện được tính khách quan của hoạt động thanh tra, kiểm tra.
Tính trung thực đòi hỏi chủ thể thanh tra, kiểm tra phải tuân thủ các quy tắc đạo đức nghề nghiệp, phản ánh đúng thực tế sự việc, không thiên lệch, bóp méo sự việc dẫn đến kết luận không đúng thực tế.