Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề liên quan đến luận án. Những vấn đề lý luận về thanh tra chuyên ngành giao thông vận tải. Thực trạng thanh tra chuyên ngành giao thông vận tải theo pháp luật Việt Nam hiện nay.
Quan điểm, giải pháp đổi mới thanh tra chuyên ngành giao thông vận tải ở Việt Nam. 8 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 1.
Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề về thanh tra và thanh tra chuyên ngành * Những công trình tiêu biểu nghiên cứu về thanh tra Đề tài khoa học cấp bộ trọng điểm:“Tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác thanh tra” do Quách Lê Thanh làm Chủ nhiệm đề tài [41] và Đề tài “Lịch sử và truyền thống ngành Thanh tra Việt Nam” do Vũ Phạm Quyết Thắng làm Chủ nhiệm đề tài [42]. Đây là những đề tài được nghiên cứu rất công phu, tiếp cận khá toàn diện các vấn đề về công tác thanh tra ở Việt Nam. Trên quan điểm chung của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa, công trình đã nghiên cứu đến các vấn đề về thanh tra, như: quan điểm của Đảng, tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh về thanh tra qua các thời kỳ; yêu cầu đối với cán bộ làm công tác thanh tra… Công trình đã cung cấp một lượng thông tin khổng lồ về quá trình phát triển mang tính truyền thống của ngành Thanh tra Việt Nam, đã làm nổi bật vai trò của thanh tra trong quá trình xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước; đưa ra một số kiến nghị nhằm đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra như tăng cường quyền hạn cho các tổ chức thanh tra, nâng cao chất lượng cán bộ, công chức của ngành thanh tra. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa rất quan trọng trong việc gợi mở nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn để tiếp tục nghiên cứu về thanh tra ở Việt Nam hiện nay.
Mặc dù đã nghiên cứu thanh tra một số bộ ngành, song công trình này chưa đề cập sâu về lý luận mà chủ yếu nghiên cứu về thực tiễn pháp luật, tổ chức và hoạt động thanh tra, trong đó có thanh tra chuyên ngành. Một số công trình nghiên cứu về đổi mới thanh tra nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác thanh tra ở Việt Nam, như: Luận án Phó tiến sỹ luật học“Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề đổi mới tổ chức và hoạt động của thanh tra nhà nước ở Việt Nam” của Phạm Tuấn Khải [15]; Đề tài khoa học cấp bộ: “Cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra trong điều kiện nền kinh tế nhiều thành phần ở Việt Nam” do Phạm Văn Khanh làm Chủ nhiệm đề tài [19]; Đề tài khoa học cấp bộ“Đổi mới tổ chức và hoạt động của ngành Thanh tra trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” do Trần Văn Truyền làm Chủ nhiệm đề tài [44]; Luận án tiến sỹ luật học 9 “Đổi mới tổ chức, hoạt động thanh tra ở Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Huy Hoàng [9]; Đề tài khoa học cấp bộ: “Đổi mới tổ chức và hoạt động hệ thống thanh tra nhà nước theo hướng cải cách nền hành chính nhà nước” do TS.Trần Đức Lượng làm Chủ nhiệm đề tài [22]… Những công trình này được nghiên cứu ở các thời điểm khác nhau trong giai đoạn (1995 - 2015), đây là giai đoạn có nhiều thay đổi về thể chế, chính sách, pháp luật về thanh tra ở Việt Nam, từ Pháp lệnh thanh tra năm 1990 đến Luật Thanh tra năm 2004 và Luật Thanh tra năm 2010. Ở mức độ, khía cạnh và thời điểm khác nhau, các kết quả nghiên cứu này đã đi sâu lý giải làm rõ những vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn đổi mới, như: khái niệm về thanh tra trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề kiểm tra, giám sát và kiểm soát; cơ sở, nội dung đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra, theo đó thanh tra luôn có sự phát triển mang tính kế thừa, tiếp nối và có vị trí, vai trò rất quan trọng trong quản lý nhà nước. Đặc biệt, xung quanh vấn đề này, có một số tác giả đã đưa ra những đề xuất mới, táo bạo.
Ví dụ, tác giả Phạm Tuấn Khải cho rằng, trong điều kiện, đặc điểm nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, chúng ta cần nghiên cứu, xây dựng hệ thống thanh tra cho phù hợp, trong đó tác giả đã đề xuất xây dựng hệ thống “thanh tra nhà nước chuyên ngành ở Việt Nam”; tác giả Phạm Văn Khanh đã luận giải, mạnh dạn đề xuất, cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 theo hướng “chuyển hệ thống thanh tra (cấp hành chính) sang loại hình thanh tra Quốc hội hoặc giám sát hành chính độc lập với Chính phủ; tăng cường vị trí, vai trò thanh tra bộ, đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ trưởng; ở cấp tỉnh, không thành lập tổ chức thanh tra chuyên trách mà tăng cường hoạt động kiểm tra của các cơ quan chuyên môn (sở, ngành); tác giả Nguyễn Huy Hoàng đề xuất đổi mới tổ chức thanh tra “không thành lập Thanh tra Bộ, Thanh tra Sở mà chức năng TTCN ở các cơ quan này chuyển thành kiểm tra chuyên ngành, do bộ, ngành chủ trì, chủ động thực hiện”. Các công trình này đã giúp cho tác giả tiếp cận để tiếp tục nghiên cứu đề tài luận án theo hướng đổi mới thanh tra CN GTVT. Luận án tiến sĩ luật học “Hoàn thiện pháp luật thanh tra trong giai đoạn hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Thương Huyền [10]. Công trình đã đề cập một cách tương đối toàn diện và sâu sắc về những vấn đề lý luận pháp luật thanh tra, phân tích và làm sâu sắc thêm luận điểm “thanh tra là chức năng thiết yếu của cơ quan quản lý nhà nước”; phân tích và làm sáng tỏ quan niệm pháp luật về thanh tra trong vai trò, vị trí là một chế định quan trọng của luật hành chính.
Đây là công trình nghiên cứu tham khảo rất tốt, rút ra được những đề xuất rất có giá trị cho việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật thanh tra ở Việt Nam hiện nay, trong đó có TTCN. Bên cạnh công trình nghiên cứu những vấn đề chung về thanh tra, trong thời gian gần đây có một số đề tài, công trình nghiên cứu, tập bài giảng đề cập đến những vấn đề về nghiệp vụ và hoạt động thanh tra, như: Đề tài “Những vấn đề đặt ra trong sửa đổi, bổ 10 sung Quy chế hoạt động của Đoàn thanh tra” do Nguyễn Ngọc Tản, Chủ nhiệm đề tài [35]; Đề tài cấp bộ “Báo cáo kết quả thanh tra, kết luận thanh tra - những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Đặng Khánh Toàn làm Chủ nhiệm[38]; Tập bài giảng về Nghiệp vụ công tác thanh tra, chương trình Thanh tra viên, Thanh tra viên chính và Thanh tra viên cao cấp do Trường Cán bộ Thanh tra biên soạn. Các công trình nghiên cứu này được nghiên cứu, biên tập trên cơ sở nền tảng những vấn đề lý luận về thanh tra do các công trình khoa học đã nghiên cứu trước đó hoặc một số nội dung được tiếp tục nghiên cứu, luận giải sâu hơn do yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn tổ chức và hoạt động thanh tra. Đây là nguồn thông tin, tài liệu có giá trị để phục vụ nghiên cứu, xây dựng cơ sở lý luận của đề tài luận án mà tác giả đang theo đuổi nghiên cứu.
* Những công trình nghiên cứu chuyên sâu về thanh tra chuyên ngành, trong đó có nội dung đề cập đến thực tiễn tổ chức và hoạt động TTCN ở Bộ GTVT và Sở GTVT. Đề tài khoa học cấp bộ: “Tổ chức và hoạt động thanh tra chuyên ngành – Những vấn đề lý luận và thực tiễn” do Nguyễn Tuấn Khanh làm Chủ nhiệm [16]. Công trình đã bước đầu nêu được một số vấn đề chung về quan niệm, đặc điểm, mục đích, nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục và các biện pháp nghiệp vụ trong hoạt động TTCN. Đồng thời, đưa ra những giải pháp hoàn thiện tổ chức, nâng cao hiệu quả hoạt động TTCN.
Trong đó có khái niệm kiểm tra hành chính trong hoạt động TTCN và nhấn mạnh, hoạt động TTCN gắn chặt, có mối quan hệ khăng khít với thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính. Tuy nhiên, về cơ bản, đề tài vẫn theo quan điểm quản lý nhà nước khá cổ điển, chưa mạnh dạn phân cấp, ủy quyền cho các tổ chức ngoài nhà nước để thực hiện nhiệm vụ TTCN …Mặc dù còn có những hạn chế, song đây là một trong những đề tài nghiên cứu khá toàn diện, sâu sắc về TTCN theo pháp luật thanh tra hiện nay, là nguồn tư liệu quý để tác giả tham khảo, nghiên cứu đề tài luận án. Đề tài khoa học cấp bộ “Tổ chức, hoạt động và mối quan hệ giữa Thanh tra Bộ và TTCN - thực trạng và giải pháp” do Nguyễn Khắc Hường làm Chủ nhiệm đề tài [11]. Đây là đề tài được nghiên cứu khá công phu, đã khảo sát hệ thống tổ chức hoạt động của thanh tra ở hai mươi sáu Bộ, cơ quan ngang Bộ và ba cơ quan thuộc Chính phủ.
Đề tài đã làm rõ thực trạng những vấn đề bất cập và nguyên nhân; nghiên cứu và xây dựng được các mô hình tổ chức TTCN phù hợp theo từng nhóm bộ quản lý ngành, đặc biệt là các bộ đa ngành. Công trình này đã được nghiên cứu từ lâu nên nhiều đánh giá, kiến nghị, đề xuất đến nay đã lạc hậu, không còn phù hợp. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu vẫn có giá trị tham khảo khi nghiên cứu về thực trạng và sự cần thiết khách quan của TTCN mà luận án đang nghiên cứu. 11 Đề tài khoa học cấp cơ sở “Hoàn thiện mô hình tổ chức thanh tra bộ, ngành” của Đặng Xuân Phương [30].
Đề tài đã nghiên cứu, phân tích và đánh giá khái quát thực trạng tổ chức hệ thống thanh tra ở các bộ, ngành hiện nay; xác định và phân loại được các mô hình tổ chức thanh tra ở bộ, ngành trong thực tiễn của bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương; xác định được những nguyên tắc, tiêu chí phản ánh đặc điểm, yêu cầu công tác quản lý nhà nước ở từng bộ, ngành làm cơ sở thiết kế bộ máy tổ chức thanh tra phù hợp.