CHƯƠNG I TỘI “ VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ ĐIỀU KHIỂN PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG ĐƯỜNG BỘ” TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM NÀY TRONG NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY TẠI LONG AN 1. Tội “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” trong Bộ luật hình sự năm 1999. Khái niệm và đặc trưng pháp lý của tội “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” theo pháp luật hình sự hiện hành. Đường bộ là một bộ phận quan trọng trong hệ thống giao thông của một quốc gia.
Giao thông đường bộ chiếm ưu thế so với giao thông đường thủy, đường sắt và đường hàng không trong giai đoạn hiện nay, ở nước ta. Giao thông đường bộ có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội. Vấn đề đảm bảo an toàn giao thông nói chung, giao thông đường bộ nói riêng luôn thu hút sự quan tâm của các ngành, các cấp, bởi trật tự giao thông đường bộ còn là sự phản ánh mức độ văn minh, là thước đo sự phát triển của đất nước, là cơ sở để đánh giá văn hóa của dân tộc. Trong lĩnh vực pháp luật hình sự, hành vi vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông nói chung và phương tiện giao thông đường bộ nói riêng đã được điều chỉnh bằng nhiều văn bản.
Tại Thông tư số 442/Ttg ngày 19 tháng 01 năm 1955 của Thủ tướng chính phủ về việc trừng trị một số tội đã quy định “Không cẩn thận hay không theo luật lệ đi đường mà gây tai nạn làm người khác bị thương, sẽ bị phạt tù từ ba tháng đến ba năm, nếu gây tai nạn làm chết người thì bị tù đến mười năm”1. Trong quá trình phát triển tiếp theo, thông qua tổng kết công tác xét xử hàng năm, ngành Tòa án cũng đã kịp thời hướng dẫn để thống nhất trong việc xét xử đối với các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông. Những năm sau, hệ thống pháp luật đã được bổ sung trong từng giai đoạn. Đặc biệt, Bộ luật hình sự năm 1985 ra đời, đánh dấu một bước ngoặt trong hoạt động pháp lý hình sự, kế thừa những kinh nghiệm đấu tranh phòng chống tội phạm ở nước ta trong bốn mươi năm và tiếp thu có chọn lọc lĩnh vực hình sự của các nước trên thế giới, là công cụ hữu hiệu của Nhà nước trong đấu tranh phòng chống tội phạm, bảo vệ an ninh quốc gia và giữ gìn trật tự an toàn xã hội.
Hành vi vi phạm các quy định về an toàn giao thông vận tải được quy định tại Điều 186 với tên gọi là tội “Vi phạm các quy định về an toàn giao thông vận tải gây hậu quả nghiêm trọng”. Qua lần sửa đổi năm 1989, đến lần sửa đổi năm 1991, tội phạm này được sửa thành “Vi phạm các quy định về an toàn giao thông vận tải”. Việc điều chỉnh các hành vi vi phạm an toàn 1 Trần Văn Luyện, Trần Sơn, Nguyễn Văn Chính (2003) Trật tự an toàn giao thông đường bộ thực trạng và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 88. 7 giao thông ở cả bốn lĩnh vực đường bộ, đường thủy, đường sắt và đường hàng không với những biểu hiện và tính chất nghiêm trọng không giống nhau trong một điều luật đã không tuân thủ nguyên tắc cá thể hóa hành vi làm cơ sở cá thể hóa trách nhiệm hình sự.
Điều này làm giảm tác dụng phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm này. Sau bốn lần sửa đổi, Bộ luật hình sự năm 1999 ra đời trong bối cảnh tình hình đất nước ta và thế giới đã có nhiều thay đổi, các tội xâm phạm trật tự an toàn giao thông đã được chia ra theo bốn lĩnh vực giao thông: đường bộ, đường sắt, đường thủy và đường hàng không. Đường bộ, theo nghĩa tiếng Việt, là đường đi trên đất liền dành cho người đi bộ và xe cộ 2, theo quy định tại Điều 3 Luật giao thông đường bộ, “Đường bộ gồm đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà đường bộ”. Bộ luật hình sự quy định các tội phạm xâm phạm trật tự giao thông đường bộ: “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ”, “Cản trở giao thông đường bộ”, “Đưa vào sử dụng các phương tiện giao thông đường bộ không đảm bảo an toàn”, “Điều động, giao cho người không đủ điều kiện điều khiển các phương tiện giao thông dường bộ”, “Tổ chức đua xe trái phép”và “Đua xe trái phép”.
Theo quy định tại Điều 202, chương XIX của Bộ luật hình sự năm 1999, “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” được hiểu là “hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông trong khi điều khiển các phương tiện giao thông đường bộ gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khỏe, tài sản của người khác”3. Các hành vi vi phạm quy định về an toàn giao thông được quy định cụ thể trong Luật giao thông đường bộ. Một trong những điểm đặc biệt của tội “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” là người thực hiện hành vi phạm tội phải đang trực tiếp điều khiển phương tiện giao thông đường bộ và hành vi vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ đó phải gây thiệt hại đến tính mạng, thiệt hại nghiêm trọng đến sức khỏe, tài sản của người khác. Các đặc trưng pháp lý của tội “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” được thể hiện bởi các dấu hiệu: khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan và chủ thể của tội phạm “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ”.
Khách thể của tội phạm: Theo quy định của Bộ luật hình sự, khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội mà Luật hình sự bảo vệ. Mặc dù cái mà hành vi vi phạm quy định về điều khiển 2 Trung tâm từ điển Vietlex (2008), Nxb Đà Nẳng, Đà Nẳng, tr 452. 3 Đinh Văn Quế (2003) Bình luận khoa học Bộ luật hình sự phần các tội phạm tập VII các tội xâm phạm quy định về an toàn giao thông, Nxb thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Hồ Chí Minh, tr. 8 phương tiện giao thông đường bộ trực tiếp xâm hại là tính mạng, sức khỏe, tài sản nhưng quan hệ xã hội mà Luật hình sự bảo vệ khi quy định tội phạm này là trật tự an toàn công cộng mà cụ thể là trật tự an toàn giao thông đường bộ.
Theo từ điển Bách khoa Công an nhân dân “Trật tự an toàn giao thông đường bộ là hệ thống các mối quan hệ xã hội được hình thành và điều chỉnh bởi các quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giao thông vận tải công cộng mà mọi người tham gia giao thông phải tuân theo để đảm bảo hoạt động giao thông thông suốt, trật tự, an toàn, hạn chế thấp nhất tai nạn giao thông, gây thiệt hại về người và tài sản” 4 Như vậy, trật tự an toàn giao thông đường bộ được hiểu là: hoạt động giao thông được điều chỉnh bằng một hệ thống các quy phạm pháp luật, mỗi chủ thể tham gia giao thông phải triệt để tuân theo. Mục đích của việc tuân theo pháp luật về giao thông nhằm hạn chế thấp nhất tai nạn giao thông xảy ra, đảm bảo an toàn cho người, tài sản của các chủ thể tham gia giao thông đường bộ, hạn chế ùn tắc giao thông, đảm bảo giao thông được thuận lợi, tiết kiệm được cước phí vận chuyển, thời gian đi trên đường. Đảm bảo mỹ quang trên các tuyến đường, chống ô nhiễm môi trường. Hệ thống các quy phạm pháp luật quy định về trật tự giao thông đường bộ bao gồm: Luật giao thông đường bộ; Các Nghị định của Chính phủ: Nghị định số 14/2003/NĐ-CP ngày 19 tháng 02 năm 2003 quy định chi tiết về thi hành một số điều của Luật giao thông đường bộ, Nghị định số 15/2003/NĐ-CP ngày 19 tháng 02 năm 2003 về xử phạt hành chính về giao thông đường bộ; Nghị quyết số 13/NQ-CP ngày 19 tháng 11 năm 2003 của Chính phủ về các giải pháp kiềm chế gia tăng và tiến tới giảm dần tai nạn giao thông và ùn tắc giao thông, Nghị định số 186/2004/NĐ-CP ngày 05 tháng 11 năm 2004 quy định về quản lý và bảo vệ kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ, Nghị quyết 32/2007/NQ-CP ngày 29 tháng 6 năm 2007 của Chính phủ về một số giải pháp cấp bách nhằm kiềm chế tai nạn giao thông và ùn tắc giao thông v.Đây là cơ sở pháp lý để Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, buộc mọi chủ thể phải tuân theo để đảm bảo trật tự an toàn giao thông đường bộ.
Mặt khách quan của tội phạm: Biểu hiện khách quan của tội “Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ” được quy định tại khoản 1 Điều 202 BLHS là “điều khiển phương tiện giao thông đường bộ mà vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ gây thiệt hại cho tính mạng hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho sức khỏe, tài sản của người khác”. Như vậy, tội “Vi phạm quy định về điều khiển 4 Trần Văn Luyện, Trần Sơn, Nguyễn Văn Chính ,tlđd số 1, tr. 9 phương tiện giao thông đường bộ” là tội phạm có cấu thành vật chất nên mặt khách quan của tội phạm này bao gồm hành vi khách quan, hậu quả do tội phạm gây ra và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi khách quan và hậu quả do tội phạm gây ra. Tuy nhiên, theo khoản 4 Điều 202 về trường hợp vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ mà có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng nếu không được ngăn chặn kịp thời.
Đây là trường hợp chưa gây ra hậu quả nhưng được xác định trước hậu quả đó là hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Về dấu hiệu hành vi Hành vi khách quan của tội phạm này thể hiện ở hành vi điều khiển phương tiện giao thông đường bộ mà vi phạm các quy định về an toàn giao thông đường bộ. Điều khiển phương tiện giao thông đường bộ được hiểu là hành vi trực tiếp thực hiện các chức năng điều khiển sự vận động của phương tiện giao thông đường bộ 5.