Chương I: Những vấn đề lý luận và pháp lý về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB định chi tiết thi hành một số điều của Nghị định số 34/2010/NĐ-CP ngày 02/10/2010 và Nghị định số 71/2012/NĐ-CP. Quy định tại Khoản 1 Điều 1 của Nghị định 34/2010/NĐ-CP đã chỉ rõ: “Nghị định này quy định về hành vi vi phạm, hình thức và mức xử phạt, thẩm quyền và thủ tục XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB”. Thứ ba, chủ thể có thẩm quyền XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB khá đa dạng, bao gồm: Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp, Công an nhân dân và Thanh tra đường bộ. Sự đa dạng này xuất phát từ vấn đề VPHC trong lĩnh vực GTĐB diễn ra thường xuyên, liên tục với số lượng lớn, do đó đòi hỏi một lực lượng chủ thể được Nhà nước trao cho thẩm quyền XPVPHC nhằm phát hiện và xử lý kịp thời những trường hợp vi phạm, không để lọt hành vi vi phạm, đảm bảo trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực GTĐB.
Ngoài ra, với đặc điểm hành vi VPHC trong lĩnh vực này chủ yếu là do lỗi cố ý, và thường là những vi phạm phổ biến, dễ nhận thấy trong thực tế như vượt đèn đỏ, không đội mũ bảo hiểm… cho nên các chủ thể có thẩm quyền cũng sẽ dễ dàng phát hiện và xử lý theo quy định của pháp luật. Thứ tư, việc xử phạt được tiến hành theo các nguyên tắc, thủ tục luật định. Các nguyên tắc và thủ tục này được quy định trong pháp luật XPVPHC nói chung và XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB nói riêng. Kết quả của hoạt động XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB thể hiện dưới hình thức là Quyết định XPVPHC.
Quyết định này do các chủ thể có thẩm quyền ban hành theo trình tự, thủ tục luật định và chỉ được áp dụng các hình thức xử phạt được quy định tại các Nghị định quy định về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB. Thứ năm, quyết định XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB bên cạnh việc áp dụng hình thức phạt chính thì thường áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả, căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm từng hành vi cụ thể. Hình thức xử phạt bổ sung góp phần ngăn ngừa hành vi vi phạm xảy ra, đồng thời các biện pháp khắc phục hậu quả nhằm khôi phục lại tình trạng ban đầu đã bị thay đổi, khắc phục những thiệt hại xấu do VPHC gây ra trong lĩnh vực này.2 Những vấn đề pháp lý về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB Các nội dung pháp lý về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB hiện nay vẫn tuân theo các quy định của Pháp lệnh XLVPHC 2002 và các văn bản chuyên ngành là Nghị định 34/2010/NĐ-CP, sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 71/2012/NĐ-CP. Tuy nhiên đến ngày 01/7/2013 thì Luật XLVPHC 2012 đã chính thức có hiệu lực, thay thế cho Pháp lệnh 13 Chương I: Những vấn đề lý luận và pháp lý về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB XLVPHC 2002 với nhiều quy định mới sửa đổi theo hướng hoàn thiện hơn.
Trước tình hình thay đổi về cơ sở pháp lý trong XLVPHC nói chung thì đòi hỏi phải ban hành một Nghị định mới hướng dẫn thi hành XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB thay thế cho các Nghị định hiện hành. Tuy nhiên hiện nay Dự thảo Nghị định mới vẫn đang được cơ quan chức năng xem xét, thống nhất trước khi ban hành, trong thời gian chờ đợi Nghị định mới này thì hiện tại các Nghị định hiện hành vẫn được áp dụng cho công tác xử phạt vi phạm trong lĩnh vực này. Do đó đề tài vẫn nghiên cứu về tình hình XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB với căn cứ và nội dung của Nghị định 34/2010/NĐ-CP và Nghị định 71/2012/NĐ-CP trên cơ sở pháp lý là Pháp lệnh XLVPHC 2002; tuy nhiên sẽ có sự ghi nhận và so sánh, đánh giá ở một số nội dung có sự thay đổi theo Luật XLVPHC 2012.1 Nguyên tắc XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB Bất cứ một hoạt động quản lý hành chính trong lĩnh vực nào đều có những nguyên tắc được công nhận và tuân theo, nhằm đảm bảo cho hoạt động đó diễn ra hiệu quả và có tính thống nhất với hoạt động quản lý hành chính của Nhà nước nói chung. Hoạt động XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB cũng là giúp Nhà nước quản lý được tốt lĩnh vực này, do đó cũng cần tuân thủ chặt chẽ những nguyên tắc được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật mà cụ thể là Nghị định 34/2010/NĐ-CP.
Điều 4 của Nghị định này ghi rõ “Nguyên tắc XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB được thực hiện theo quy định tại Điều 3 của Pháp lệnh XLVPHC và Nghị định số 128/2008/NĐ-CP”. Điều luật này đã dẫn chiếu đến những nguyên tắc chung theo quy định tại Pháp lệnh XLVPHC 2002 mà hiện nay đã được thay thế bởi Luật XLVPHC 2012 có hiệu lực từ ngày 01/7/2013. Trên tinh thần của Pháp lệnh cũ có sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hơn về mặt câu chữ cũng như một số quy định mới, nguyên tắc XLVPHC theo Luật XLVPHC 2012 nói chung vẫn giữ nguyên như Pháp lệnh nhưng rõ ràng, chặt chẽ hơn, thể hiện ở việc quy định riêng về nguyên tắc XPVPHC tại Khoản 1 Điều 3 của Luật XLVPHC 2012, thay vì chỉ quy định chung chung trong điều luật về nguyên tắc XLVPHC như ở Pháp lệnh cũ, cùng với bổ sung thêm một số nguyên tắc mới phù hợp với thực tiễn vi phạm và XPVPHC. Như vậy, nguyên tắc XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB có thể được hiểu thống nhất như sau: Thứ nhất, “Mọi VPHC phải được phát hiện kịp thời và phải bị đình chỉ ngay.
Việc XLVPHC phải được tiến hành nhanh chóng, công minh, triệt để; mọi hậu quả do VPHC gây 14 Chương I: Những vấn đề lý luận và pháp lý về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB ra phải được khắc phục theo đúng quy định của pháp luật”. (Khoản 1 Điều 3 Pháp lệnh XLVPHC 2002 và Điều 4 Nghị định 34/2010/NĐ-CP) Sở dĩ có nguyên tắc này là để đảm bảo hoạt động đấu tranh phòng chống VPHC trong lĩnh vực GTĐB có hiệu quả, không bỏ lọt vi phạm, việc truy cứu trách nhiệm hành chính chính xác, “đúng người đúng tội”, đúng như mục đích ban đầu là trừng trị những trường hợp vi phạm, khôi phục lại trật tự pháp luật an toàn GTĐB; đồng thời còn nhằm mục đích ngăn chặn, giảm thiểu ùn tắc, tai nạn giao thông là những hệ quả do các hành vi vi phạm gây ra nếu không được phát hiện và đình chỉ, xử lý kịp thời, triệt để. Nguyên tắc này đòi hỏi từ phía cơ quan, người có thẩm quyền phải tiến hành hoạt động kiểm tra, phát hiện và xử lý kịp thời, nhanh chóng, công khai, khách quan đối với các hành vi vi phạm, tránh gây thiệt hại cho các tổ chức, cá nhân cũng như đảm bảo pháp chế Xã hội chủ nghĩa. Thứ hai, “Cá nhân, tổ chức chỉ bị xử phạt hành chính khi có VPHC do pháp luật quy định”.
(Khoản 2 Điều 3 Pháp lệnh XLVPHC 2002 và Điều 4 Nghị định 34/2010/NĐ-CP) XPVPHC là hoạt động của Nhà nước buộc các chủ thể vi phạm phải gánh chịu hậu quả bất lợi do hành vi trái pháp luật của mình gây ra, do đó để đảm bảo sự công bằng, khách quan trong vấn đề xử phạt vi phạm thì đòi hỏi các chủ thể có thẩm quyền XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB phải tuân thủ nguyên tắc này một cách triệt để, tức là phải căn cứ xem hành vi vi phạm đó có được quy định trong các Nghị định hiện hành trong lĩnh vực này hay không, đảm bảo việc xử phạt là có cơ sở pháp lý cũng như tránh được tình trạng bỏ lọt vi phạm hay xử phạt oan đối với người không vi phạm. Thứ ba, “Việc XLVPHC phải do người có thẩm quyền tiến hành theo đúng quy định của pháp luật” ( Khoản 3 Điều 3 Pháp lệnh XLVPHC 2002 và Điều 4 Nghị định 34/2010/NĐ-CP). Việc truy cứu trách nhiệm hành chính nói chung, XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB nói riêng, phải được tiến hành theo đúng thẩm quyền, đúng quy định của pháp luật. Việc xác định và thực hiện theo nguyên tắc này đảm bảo việc xử phạt vi phạm được thống nhất, đúng căn cứ pháp lý.
Nguyên tắc này cũng đòi hỏi pháp luật phải có sự phân định rõ ràng, cụ thể về thẩm quyền XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB mà hiện tại các Nghị định trong lĩnh vực này nhìn chung đã quy định khá chặt chẽ, thống nhất, nhờ đó mà việc xử phạt được tiến hành khá đồng bộ, hiệu quả, tránh được những hệ quả phát sinh do sự mâu thuẫn, chồng chéo 15 Chương I: Những vấn đề lý luận và pháp lý về XPVPHC trong lĩnh vực GTĐB trong việc quy định thẩm quyền xử phạt, cụ thể là sự tranh chấp về thẩm quyền xử phạt giữa các chủ thể xử phạt thường gặp trong thực tiễn áp dụng. Thứ tư, “Một hành vi VPHC chỉ bị xử phạt một lần. Nhiều người cùng thực hiện một hành vi VPHC thì mỗi người vi phạm đều bị xử phạt về hành vi VPHC đó. Một người thực hiện nhiều hành vi VPHC thì bị xử phạt về từng hành vi vi phạm” (Khoản 4 Điều 3 Pháp lệnh XLVPHC 2002 và Điều 4 Nghị định 34/2010/NĐ-CP).
Nguyên tắc này nhằm đảm bảo việc XPVPHC hợp lý, hiệu quả, không bỏ lọt vi phạm, tránh sự tuỳ tiện từ phía chủ thể có thẩm quyền xử phạt và đảm bảo mục đích trừng trị, răn đe, phòng ngừa đối với người vi phạm. Đồng thời là sự cá thể hoá trách nhiệm pháp lý đối với những hành vi vi phạm cũng như tổng hợp các biện pháp xử phạt đối với một chủ thể thực hiện nhiều hành vi VPHC, đảm bảo đúng tính chất, mức độ vi phạm. Luật XLVPHC 2012 còn quy định thêm trường hợp nếu “VPHC nhiều lần thì bị xử phạt đối với từng hành vi vi phạm”6, tức là đã thực hiện hành vi VPHC nhiều lần trước đó nhưng chưa bị xử phạt thì khi bị phát hiện cũng sẽ bị xử phạt từng hành vi riêng, nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật trong việc buộc các chủ thể vi phạm phải chịu các chế tài tương ứng với tính chất, mức độ vi phạm. Đây là sự bổ sung rất có ý nghĩa đối với thực tiễn công tác XPVPHC.
Thứ năm, “Việc XLVPHC phải căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm, nhân thân người vi phạm và những tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng để quyết định hình thức, biện pháp xử lý thích hợp” (Khoản 5 Điều 3 Pháp lệnh XLVPHC 2002 và Điều 4 Nghị định 34/2010/NĐ- CP).