Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THANH TRA DỰ ÁN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CẤP TỈNH 1. Cơ sở lý luận về thanh tra dự án đầu tư xây dựng cấp tỉnh 1. Cơ quan thanh tra nhà nước cấp tỉnh 1. Khái niệm về thanh tra nhà nước cấp tỉnh Theo Luật thanh tra năm 2010, thì có thể hiểu Thanh tra nhà nước cấp tỉnh là hoạt động xem xét, đánh giá của cơ quan Nhà nước cấp tỉnh có thẩm quyền về việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm phát hiện và xử lý những hành vi vi phạm phát luật để xử lý theo thẩm quyền hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý, phát hiện những sơ hở trong cơ chế, chính sách pháp luật để kiến nghị việc sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện.
Thanh tra là một chức năng không thể thiếu của hoạt động quản lý, là một khâu của chu trình quản lý của Nhà nước nói chung và ở cấp tỉnh nói riêng. Vai trò của thanh tra nhà nước Thanh tra là một trong những phương thức phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật. Cùng với các cơ chế kiểm tra, kiểm toán, điều tra, giám sát, công tác thanh tra góp phần phát hiện các hành vi vi phạm pháp luật, bao gồm việc phát hiện các hành vi thiếu trách nhiệm, quan liêu, lãng phí, chống tham nhũng trong đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, góp phần làm trong sạch bộ máy nhà nước. Việc phát hiện kịp thời, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật sẽ có tác dụng hạn chế, răn đe và do đó có tác dụng phòng ngừa những hành vi vi phạm pháp luật, góp phần bảo vệ tài sản nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
[2] Thanh tra góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật, qua thực tiễn hoạt động của mình, các cơ quan thanh tra phát hiện những sơ hở trong cơ chế, chính sách, pháp luật, hạn chế những hành vi vi phạm pháp luật khác. Các 5 cơ quan thanh tra cũng phát hiện những điểm bất hợp lý, thiếu tính khả thi trong các quy định của pháp luật cũng như các thủ tục hành chính rườm rà, nhiều tầng nấc. Qua đó kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung các cơ chế, chính sách, pháp luật, khắc phục kẽ hở của pháp luật, ngăn ngừa tận gốc mầm mống phát sinh hành vi vi phạm pháp luật. [6] Thanh tra góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước: Công tác thanh tra có vai trò quan trọng, là bộ phận hữu cơ của cơ quan quản lý nhà nước.
Qua thanh tra giúp cho người lãnh đạo quản lý cấp trên thấy được những yếu kém, thiếu sót, những điểm chưa phù hợp, thiếu đồng bộ của đường lối, chủ trương, chính sách và của hệ thống pháp luật; đánh giá được năng lực, trách nhiệm điều hành, quản lý của người lãnh đạo quản lý cấp dưới, đánh giá một cách đúng đắn nơi nào, cá nhận nào làm tốt hơn để biểu dương, làm chưa tốt để uốn nắn. Như vậy, đối với người lãnh đạo quản lý, thanh tra đúng là phương tiện giúp người lãnh đạo, pháp luật nhận thức và phát triển tư duy, kiểm tra lại chính mình để chủ động điều chỉnh lại chủ trương chính sách cho phù hợp với quá trình quản lý nhà nước. Để quyết định quản lý Nhà nước được các cơ quan, tổ chức và cá nhân chấp hành một cách chính xác, đầy đủ thì các cơ quan, cá nhân đã ban hành quyết định phải đề ra quy trình thực hiện quyết định. Trong quy trình đó không thể thiếu được hoạt động thanh tra, kiểm tra.
Thanh tra, kiểm tra là để đánh giá, nhận xét tình hình và kết quả thực hiện quyết định quản lý; để kiểm nghiệm lại chính nội dung và chất lượng quản lý; khi cần thiết phải bổ sung, sửa đổi, thậm chí phải huỷ bỏ một phần hay toàn bộ quyết định quản lý. [2] Tóm lại, sự vi phạm pháp luật đã, đang và sẽ còn là một thực tế với nhiều lý do khác nhau. Để giải quyết vấn đề này, chủ thể quản lý có thể áp dụng nhiều biện pháp từ giáo dục, thuyết phục đến cưỡng chế. Các biện pháp đó đều có thể được thực hiện thông qua công tác thanh tra, qua thanh tra có thể đánh giá được một cơ quan, tổ chức, cá nhân nào đó chấp hành pháp luật như thế nào, có vi 6 phạm pháp luật hay không, vi phạm ở mức độ nào.
Từ đó đề ra những biện pháp xử lý thích hợp. Như vậy, vai trò của cơ quan thanh tra thể hiện qua vị trí, chức năng, quyền hạn của các cơ quan thanh tra. Đặc điểm cơ bản của thanh tra nhà nước Thứ nhất, thanh tra gắn liền với quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu và phục vụ mục tiêu quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước và thanh tra có cái chung là sử dụng quyền lực nhà nước thực hiện sự tác động lên đối tượng bị quản lý.
Xét theo cơ cấu, chức năng của quản lý nhà nước thì thanh tra chỉ là những công cụ, phương tiện để quản lý nhà nước. Là một trong chu trình quản lý nhưng đồng thời tác động trở lại, góp phần điều chỉnh các cách thức, phương pháp quản lý của chủ thể quản lý. Trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, hoạt động có tính hiệu quả của thanh tra sẽ ngăn chăn được nguy cơ biến dạng, tùy tiện, thiếu kỷ cương trong hoạt động quản lý nhà nước. [2] Hoạt động thanh tra gắn liền với quản lý nhà nước, phục vụ cho quản lý nhà nước, do vậy gắn liền với các yêu cầu của quản lý nhà nước, đặc biệt là tính hiệu lực, hiệu quả và tính kịp thời.
Bên cạnh việc xem xét, đánh giá tính đúng đắn và tuân theo pháp luật trong việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân là đối tượng thanh tra, hoạt động thanh tra còn xác định rõ tính chất, mức độ vi phạm, nguyên nhân, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật; đưa ra các biện pháp xử lý theo thẩm quyền và kiến nghị biện pháp xử lý. [3] Thanh tra là một khâu của chu trình quản lý, thanh tra bị rằng buộc, chịu sự chi phối bởi quản lý nhưng đồng thời tác động trở lại, góp phần điều chỉnh cách thức, phương pháp quản lý của chủ thể quản lý. Trên thực tế, một thể chế hành chính và cơ chế quản lý nhà nước sẽ không đầy đủ, kém hiệu quả nếu không có thanh tra, qua hoạt động thanh tra sẽ phát hiện được những hạn chế, yếu kém, những sai phạm trong hoạt động của bộ máy nhà nước từ đố xử lý, kiến nghị đề xuất chấn chỉnh xử lý theo thẩm quyền, góp phần vào nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quản lý nhà nước. [2], [3], [6] 7 Thứ hai, thanh tra luôn mang tính quyền lực nhà nước.
Tính quyền lực của hoạt động thanh tra có mối liên hệ chặt chẽ với tính quyền uy - phục tùng của quản lý nhà nước. Là một chức năng của quản lý nhà nước, thanh tra phải thể hiện như một tác động tích cực nhằm thực hiện quyền lực nhà nước của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lý.Như vậy, thanh tra được Nhà nước sử dụng như một công cụ hiệu quả trong quá trình quản lý. [2] Thanh tra là hoạt động thường xuyên, thiết thực, có tính sáng tạo, ngày càng được mở rộng và trở nên rộng khắp, mang tính dân chủ sâu sắc. Tính quyền lực nhà nước của hoạt động thanh tra thể hiện ở chỗ các cơ quan thanh tra đều có quyền được xác định và khả năng thực hiện quyền hạn đó.
Nó còn được cụ thể hóa trong chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của hệ thống thanh tra, phương thức tiến hành thanh tra, xử lý kết quả thanh tra, quan hệ giữa các cơ quan thanh tra với đối tượng bị thanh tra, sự phối hợp giữa các tổ chức thanh tra theo cấp hành chính và theo ngành, lĩnh vực. [3] Tóm lại, chủ thể duy nhất tiến hành thanh tra là Nhà nước, thanh tra xuất hiện, tồn tại và tiêu vong cùng với Nhà nước. Ở các nước trên thế giới, dù mô hình tổ chức hoạt động thanh tra có khác nhau nhưng đều có chung đặc điểm này. Ở nước ta, Điều 1 Pháp lệnh Thanh tra 1990 quy định: “thanh tra là một chức năng thiết yếu của cơ quan quản lý nhà nước; là phương thức bảo đảm pháp chế, tăng cường kỷ luật trong quản lý nhà nước, thực hiện quyền dân chủ xã hội chủ nghĩa”.
Luật Thanh tra năm 2010 quy định: cơ quan thanh tra nhà nước trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình thực hiện và giúp cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện quản lý nhà nước về công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng; tiến hành thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng theo quy định của pháp luật. [5] Thứ ba, tính khách quan và độc lập tương đối của thanh tra. Đây là đặc điểm vốn có, xuất phát từ bản chất của thanh tra. Đặc điểm này phân biệt thanh 8 tra với các loại hình cơ quan chức năng của bộ máy quản lý nhà nước.
Do bản chất của thanh tra là xem xét, đánh giá một cách khách quan việc thực hiện chính sách pháp luật, nhiệm vụ của các tổ chức cá nhân nhằm đưa ra kết luận đúng, sai từ đó có những biện pháp xử lý, kiến nghị phù hợp nhằm phòng ngừa, xử lý vi phạm và bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhà nước, xã hội, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Vì vậy hoạt động thanh tra phải mang tính khách quan, nghĩa là xem xét, đánh giá đối tượng, nội dung thanh tra đúng như thực tế, không áp đặt, suy diễn chủ quan. [6] Tính độc lập tương đối của cơ quan thanh tra thể hiện ở việc các cơ quan thanh tra thuộc hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước, chịu sự chỉ đạo, điều hành trực tiếp của thủ trưởng cơ quan hành chính nhà nước về chương trình, kế hoạch thanh tra, về biên chế, tổ chức nhân sự, cơ sở vật chất và phương tiện hoạt động.