CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ 1. HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm và vai trò thanh toán quốc tế 1. Khái niệm thanh toán quốc tế Một quốc gia muốn tồn tại và phát triển thì phải hội nhập toàn cầu, tăng cường hợp tác với các quốc gia khác.
Quan hệ quốc tế giữa các nước bao gồm nhiều lĩnh vực, như kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa, khoa học kỹ thuật… trong đó quan hệ kinh tế (mà chủ yếu là ngoại thương) chiếm vị trí quan trọng, là cơ sở cho các quan hệ quốc tế khác tồn tại và phát triển. Quá trình tiến hành các hoạt động quốc tế dẫn đến những nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế, trong đó, ngân hàng là cầu nối trung gian giữa các bên. Như vậy thanh toán quốc tế là việc thực hiện nghĩa vụ tiền tệ phát sinh từ hoạt động mậu dịch hoặc phi mậu dịch giữa các cá nhân, tổ chức tại quốc gia này với cá nhân, tổ chức ở quốc gia khác; hoặc giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng. Thanh toán quốc tế phục vụ cho hai lĩnh vực là thanh toán mậu dịch và phi phi mậu dịch.
Thanh toán mậu dịch là quan hệ thanh toán phát sinh trên cơ sở trao đổi hàng hóa và các dịch vụ thương mại theo giá cả quốc tế. Thông thường, trong nghiệp vụ thanh toán mậu dịch phải có chứng từ hàng hóa kèm theo. Các bên mua bán bị ràng buộc với nhau bởi hợp đồng thương mại hoặc bằng một hình thức cam kết khác. Mỗi hợp đồng chỉ ra một mối quan hệ nhất định, nội dung hợp đồng phải quy định rõ cách thức thanh toán dịch vụ thương mại phát sinh.
Thanh toán phi mậu dịch là quan hệ thanh toán phát sinh không liên quan đến hàng hóa, không mang tính thương mại. Đó là những chi phí -2- của cơ quan ngoại giao, ngoại thương ở nước sở tại, các chi phí về vận chuyển và đi lại của cá tổ chức, cá nhân, chi phí học tập, chữa bệnh ở nước ngoài… Trong thương mại quốc tế, không phải lúc nào các nhà xuất nhập khẩu cũng có thể thanh toán tiền hàng trực tiếp cho nhau, mà phải thông qua ngân hàng. Thay mặt khách hàng thực hiện dịch vụ thanh toán quốc tế, các ngân hàng trở thành cầu nối trung gian thanh toán giữa bên mua và bên bán. Ngân hàng cung cấp các phương án lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế, tài trợ thương mại, đảm bảo an toàn và quyền lợi của cả hai bên mua bán, thông qua đó thúc đẩy ngoại thương phát triển và mở rộng các quan hệ với các quốc gia trên thế giới.
Vai trò của thanh toán quốc tế Thanh toán quốc tế với nền kinh tế Thanh toán quốc tế là khâu quan trọng trong quá trình mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các tổ chức, các cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau. Nếu hoạt động thanh toán quốc tế được nhanh chóng, an toàn, chính xác sẽ giải quyết được mối quan hệ lưu thông hàng hóa – tiền tệ giữa người mua và người bán. Như vậy, hoạt động thanh toán quốc tế có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế của mỗi quốc gia được thể hiện chủ yếu trên các mặt sau: Một là, hỗ trợ và thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu của nền kinh tế. Thanh toán quốc tế là khâu quan trọng của giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các cá nhân, tổ chức thuộc các quốc gia khác nhau.
Thanh toán quốc tế góp phần giải quyết mối quan hệ hàng hoá tiền tệ, tạo nên sự liên tục của quá trình sản xuất và đẩy nhanh quá trình lưu thông hàng hoá trên phạm vi quốc tế. Nếu hoạt động thanh toán quốc tế được tiến hành nhanh chóng, an toàn sẽ khiến cho quan hệ lưu thông hàng hoá tiền tệ giữa người mua và người bán diễn ra trôi chảy, hiệu quả hơn. Hai là, thúc đẩy tiến trình hội nhập của một quốc gia đối với phần còn lại của thế giới. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới thì hoạt động thanh toán quốc tế đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế của đất -3- nước.
Một quốc gia không thể phát triển với chính sách đóng cửa, chỉ dựa vào tích luỹ trao đổi trong nước mà phải phát huy lợi thế so sánh, kết hợp với sức mạnh trong nước với môi trường kinh tế quốc tế. Ba là, hỗ trợ và thúc đẩy hoạt động đầu tư nước ngoài trực tiếp và gián tiếp. Sự gia tăng vượt trội của đầu tư quốc tế dưới nhiều hình thức như đầu tư trực tiếp, đầu tư gián tiếp, tín dụng ngân hàng, vay nợ tư nhân. Hoạt động này làm dịch chuyển những dòng tiền khổng lồ trên toàn cầu nhằm chuyển vốn đầu tư, chuyển lợi nhuận về nước, quản trị rủi ro tỷ giá, quản lý cân đối dòng tiền giữa các công ty con ở hải ngoại hoặc giữa công ty con với hội sở.
Dòng tiền này được dịch chuyển thông qua hệ thống ngân hàng thương mại trên toàn cầu. Do vậy nghiệp vụ thanh toán quốc tế nhanh, chính xác thủ tục đơn giản rõ ràng, chi phi giao dịch thấp sẽ góp phần đẩy nhanh tốc độ di chuyển của các luồng tiền, tăng nhanh vòng quay vốn, góp phần phân bổ nguồn vốn giữa các thị trường, các vùng lãnh thổ trên toàn cầu ngày càng hiệu quả. Bốn là, thúc đẩy và mở rộng các hoạt động dịch vụ khác. Bên cạnh thương mại, đầu tư; các quốc gia còn trao đổi nguồn nhân lực, sức lao động, ngoại giao, văn hóa, giáo dục, y tế.
và hỗ trợ nhau cùng phát triển. Các hoạt động này cũng làm nảy sinh các dòng tiền dịch chuyển giữa các quốc gia trên thế giới. Hầu hết các dòng tiền này đều được thực hiện thông qua hoạt động thanh toán quốc tế của các ngân hàng thương mại và các tổ chức chuyển tiền độc lập như Western Union, MoneyGram. Thanh toán quốc tế đối với ngân hàng thương mại Hoạt động thanh toán quốc tế là một dịch vụ trở nên quan trọng đối với các ngân hàng thương mại, nó đem lại nguồn lợi nhuận cao với rủi ro tương đối thấp.
Với vai trò trung gian thanh toán, các ngân hàng tiến hành thanh toán theo yêu cầu của khách hàng, bảo vệ quyền lợi cho khách hàng trong giao dịch thanh toán, tư vấn, hướng dẫn khách hàng những biện pháp kỹ thuật nghiệp vụ thanh toán quốc tế nhằm hạn chế rủi ro, tạo sự tin tưởng cho khách hàng trong quan hệ giao dịch mua bán với nước ngoài. Khi thực hiện các giao dịch, khách hàng phải chi trả khoản phí nhất định cho ngân hàng để bù đắp chi -4- phí vận hành và tạo thu nhập cho ngân hàng. So với hoạt động cho vay, thu nhập từ hoạt động thanh toán thuần túy chịu rủi ro thấp hơn do ngân hàng chỉ làm trung gian giao dịch. Thông qua việc bảo lãnh cho khách hàng trong nước, thanh toán cho ngân hàng nước ngoài, ngân hàng thực hiện thanh toán quốc tế sẽ có được những quan hệ đại lý với ngân hàng và đối tác nước ngoài từ đó góp phần tăng cường quan hệ đối ngoại.
Mối quan hệ này dựa trên cơ sở hơp tác và tương trợ. Với thời gian hoạt động nghiệp vụ càng lâu, mối quan hệ ngày càng mở rộng. Đây cũng là hiệu quả do thanh toán quốc tế mang lại. Thanh toán quốc tế góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại.
Trước hết là chính sách khách hàng, bên cạnh các hoạt động ngân hàng khác, cung ứng dịch vụ thanh toán quốc tế giúp ngân hàng thương mại đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng khi thực hiện các giao dịch kinh tế đối ngoại như thương mại, đầu tư, du lịch, du học. Từ đó, ngân hàng có điều kiện thực hiện tốt chính sách khách hàng góp phần tăng doanh số giao dịch, mở rộng thị phần. Tiếp đến là đa dạng hóa dịch vụ. Để nâng cao doanh số bán hàng, các ngân hàng thường thiết lập các gói dịch vụ cho khách hàng chuyên biệt như: gói dịch vụ dành cho nhà xuất khẩu, gói dịch vụ dành cho nhà nhập khẩu, gói dịch vụ dành cho du học sinh.
mà dịch vụ đóng vai trò cốt lõi của các gói sản phẩm này là thanh toán quốc tế. Các phương thức thanh toán quốc tế thông dụng Phương thức thanh toán quốc tế là cách thức thực hiện chi trả một hợp đồng xuất nhập khẩu thông qua trung gian ngân hàng bằng cách trích tiền từ tài khoản của nhà nhập khẩu và chuyển vào tài khoản của nhà xuất khẩu căn cứ vào hợp đồng ngoại thương và chứng từ thương mại do hai bên cung cấp. Mỗi phương thức thanh toán đều có đặc điểm riêng và có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi các bên. Hiện nay trong thanh toán quốc tế người ta thường sử dụng các phương thức thanh toán sau -5- 1.
Phương thức chuyển tiền Chuyển tiền là phương thức thanh toán trong đó, khách hàng (người yêu cầu chuyển tiền) yêu cầu ngân hàng phục vụ mình, chuyển một số tiền nhất định cho một người khác (người thụ hưởng) ở một địa điểm nhất định. Các hình thức chuyển tiền như chuyển tiền bằng thư, chuyển tiền bằng điện, chuyển tiền bằng Bankdraft và chuyển tiển thông qua Western Union/Money Gram. Phương thức chuyển tiền có những ưu điểm như thủ tục chuyển tiền đơn giản, thuận lợi, chi phí thấp, thời gian chuyển tiền ngắn nên người thụ hưởng có thể nhanh chóng nhận được tiền. Về phía ngân hàng chỉ tham gia với vai trò là trung gian thanh toán theo ủy nhiệm để hưởng phí dịch vụ, không bị ràng buộc bởi bất kỳ trách nhiệm gì đối với người chuyển tiền và người thụ hưởng.
Bên cạnh những ưu điểm của phương thức này cũng có những nhược điểm như trường hợp chuyển tiền trước khi giao hàng, nhà NK có thể chịu rủi ro nếu nhà XK không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình theo cam kết trong hợp đồng ngoại thương, làm ảnh hưởng kế hoạch sản xuất kinh doanh; trong trường hợp trả tiền sau, việc nhận đươc tiền thanh toán của nhà XK hoàn toàn bị lệ thuộc vào thiện chí và uy tín thanh toán của nhà NK.