Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo" do sinh viên Nguyễn Thị Hoàn thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Vũ Lệ Hằng (Trường Đại học Thăng Long, năm 2024) thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh. Công trình tập trung giải quyết bài toán củng cố và tái định hình các giá trị văn hóa tổ chức trong giai đoạn mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp nông nghiệp - thực phẩm chế biến sâu.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo (HONECO) là đơn vị có truyền thống nuôi ong hơn 60 năm, chính thức thành lập pháp nhân từ năm 2002 và chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần từ năm 2018. Trong tiến trình phát triển, doanh nghiệp đã thiết lập mạng lưới phân phối và chi nhánh rộng khắp 63 tỉnh thành. Tuy nhiên, việc gia tăng nhanh chóng số lượng nhân sự, đặc biệt là lực lượng cộng tác viên bán hàng phân tán, đã làm nảy sinh nhiều thách thức trong công tác quản trị:

  • Văn hóa doanh nghiệp (VHDN) tuy đã hình thành theo bề dày lịch sử nhưng chưa được chuẩn hóa, thiếu tính rõ nét và chưa thấm nhuần đồng đều vào nhận thức của người lao động.
  • Nhiều nhân viên không nắm rõ tầm nhìn, sứ mệnh, triết lý kinh doanh cũng như chưa nhận thức đầy đủ về giá trị cốt lõi mà doanh nghiệp hướng đến.
  • Nguy cơ suy giảm tính liên kết nội bộ và khó khăn trong kiểm soát hành vi tổ chức khi địa bàn hoạt động mở rộng trên toàn quốc.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản xác định mục tiêu tổng quát là đề xuất hệ thống giải pháp có tính khả thi nhằm hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo. Để đạt được mục tiêu này, 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đặt ra:

  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận chung về văn hóa doanh nghiệp, các cấp độ cấu thành văn hóa và những yếu tố tác động đến văn hóa trong tổ chức.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo giai đoạn 2021–2023 trên cả ba cấp độ, chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân của những hạn chế đó.
  3. Đề xuất quan điểm, mục tiêu và các nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp cho HONECO trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố cấu thành văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo.
  • Phạm vi không gian: Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo (địa chỉ tại Hưởng Lộc, Đạo Đức, Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc) cùng các bộ phận, chi nhánh liên quan.
  • Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp về tình hình sản xuất kinh doanh và quản trị nội bộ được thu thập trong giai đoạn 2021–2023 (kèm dữ liệu đối sánh từ phòng Kế toán và Hành chính giai đoạn 2019–2023); khảo sát sơ cấp được thực hiện từ ngày 05/08/2024 đến ngày 12/08/2024.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

Khóa luận xây dựng cơ sở lý luận dựa trên hai nền tảng học thuật chính:

  • Mô hình 3 cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar H. Schein:
    • Cấp độ 1: Những quá trình và cấu trúc hữu hình (Artifacts): Các biểu trưng bề mặt dễ quan sát như kiến trúc ngoại thất/nội thất, hệ thống nhận diện thương hiệu (logo, khẩu hiệu/slogan), ấn phẩm truyền thông, đồng phục, nghi thức, hội họp và các câu chuyện/giai thoại tổ chức.
    • Cấp độ 2: Những giá trị được tuyên bố (Espoused Values): Chiến lược phát triển, mục tiêu, tầm nhìn, sứ mệnh và triết lý kinh doanh được lãnh đạo công bố chính thức nhằm định hướng hành vi của tổ chức.
    • Cấp độ 3: Những quan niệm chung/ngầm định (Basic Underlying Assumptions): Các niềm tin, chuẩn mực đạo đức, lý tưởng và thái độ vô thức được các thành viên chia sẻ và mặc nhiên công nhận qua quá trình hoạt động lâu dài.
  • Khái niệm và vai trò VHDN theo PGS.TS Dương Liễu: Xem xét văn hóa doanh nghiệp như một hệ thống chuẩn mực chi phối hành vi của mọi thành viên, đóng vai trò là công cụ triển khai chiến lược và tạo động lực liên kết người lao động.
  • Các yếu tố tác động: Phân tích ảnh hưởng của văn hóa doanh nhân/lãnh đạo, lịch sử truyền thống, ngành nghề kinh doanh, hình thức sở hữu, quan hệ nội bộ (yếu tố bên trong) và văn hóa dân tộc, vùng miền, kinh nghiệm tích lũy (yếu tố bên ngoài).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Tác giả kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp thống kê mô tả:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa các báo cáo nội bộ của phòng Hành chính – Tổng hợp và báo cáo tài chính giai đoạn 2021–2023 từ phòng Kế toán HONECO.
  • Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Thiết kế phiếu điều tra khảo sát với 5 câu hỏi chính theo thang đo khoảng Likert 5 mức độ (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý).
  • Mẫu khảo sát: Điều tra toàn bộ $n = 60$ cán bộ công nhân viên (CBCNV) đang làm việc tại HONECO từ ngày 05/08/2024 đến ngày 12/08/2024. Tổng số phiếu phát ra 60 phiếu, thu về 60 phiếu, số phiếu hợp lệ đưa vào xử lý là 60 phiếu (tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 100%).
  • Phương pháp xử lý dữ liệu: Thống kê tần số, tính toán tỷ lệ phần trăm phân bố để đo lường mức độ đồng thuận của nhân sự đối với từng khía cạnh biểu trưng văn hóa.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về văn hóa doanh nghiệp

Chương này tổng kết các quan điểm học thuật về văn hóa từ góc độ nhân chủng học (A. Kroeber & C. Kluckhohn, UNESCO 1970, 1986) đến góc độ quản trị học hiện đại:

  • Làm rõ bản chất VHDN là tài sản vô hình và nguồn vốn xã hội quan trọng của doanh nghiệp.
  • Phân tích chi tiết mô hình ba cấp độ của Edgar H. Schein, chỉ ra tính chất từ hữu hình, dễ thay đổi ở cấp độ 1 đến tầng sâu tiềm thức, khó biến đổi ở cấp độ 3.
  • Luận giải hai vai trò cốt lõi của VHDN: (1) là công cụ triển khai chiến lược kinh doanh thông qua việc đồng bộ hóa hành động của các bộ phận chức năng; (2) là phương thức tạo động lực làm việc và xây dựng tinh thần đoàn kết nội bộ.
  • Phân loại và phân tích cơ chế tác động của 6 nhóm nhân tố nội bộ và 3 nhóm nhân tố môi trường bên ngoài tới sự hình thành VHDN.

Chương 2: Thực trạng văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo

Chương 2 trình bày tổng quan về Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo (tên viết tắt: HONECO, thành lập 02/05/2002 tại Bình Xuyên, Vĩnh Phúc, đại diện pháp luật: bà Lê Thị Nga) với hơn 40 sản phẩm chế biến từ mật ong phối trộn thảo dược, nông sản (Tacumin, Ngọc Thanh Xuân Collagen, Sữa ong chúa Tam Đảo, Mật ong Curcumin...). Doanh nghiệp đạt chứng nhận hệ thống quản lý thực phẩm quốc tế FSSC 22000 và nhiều chứng nhận OCOP 4 sao.

Chỉ tiêu tài chính (Đơn vị: VNĐ) Năm 2021 Năm 2022 Năm 2023 Biến động 2022/2021 Biến động 2023/2022
Doanh thu bán hàng và CCDV Đang ghi nhận Giảm 9,79 tỷ (-16%) Giảm 19,45 tỷ (-39%) -16% -39%
Các khoản giảm trừ doanh thu 2,77 tỷ Có phát sinh 0 Giảm dần Về mức 0
Giá vốn hàng bán Cơ sở tính Giảm 2,42 tỷ (-87%) Giảm 349 triệu (-1%) -87% -1%
Chi phí lãi vay Cơ sở tính Tăng phát sinh Giảm 1,00 tỷ (-100%) Tăng -100%

Khóa luận phân tích thực trạng VHDN tại HONECO theo 3 cấp độ:

1. Cấp độ 1: Những giá trị hữu hình

  • Kiến trúc: Trụ sở kết hợp văn phòng, xưởng sản xuất và khu trưng bày khang trang; diện tích làm việc văn phòng đạt $4m^2/\text{người}$. Khảo sát 60 nhân viên cho thấy: 53,33% đánh giá kiến trúc ở mức bình thường; 30% đồng ý là khang trang hiện đại; 33,33% đồng ý màu sắc nội thất trang nhã.
  • Logo và biểu trưng: Logo cấu trúc tổ ong hình lục giác cách điệu màu nâu đỏ kèm slogan "Quà tặng tinh túy từ thiên nhiên". Kết quả điều tra: 50% nhân viên đánh giá mức độ dễ nhận biết ở mức bình thường; 46,67% nhận định mức độ nổi bật so với đối thủ ở mức bình thường; 41,67% đánh giá mức độ phản ánh bản sắc ở mức bình thường.
  • Đồng phục: Tồn tại sự phân hóa rõ rệt giữa hai nhóm lao động:
    • Công nhân sản xuất (bộ kaki xanh, giày bảo hộ): 38,33% đồng ý và 15% hoàn toàn đồng ý phù hợp với công việc.
    • Khối văn phòng (áo thun vàng trắng in logo, bắt buộc mặc quần jeans và giày thể thao): Bị đánh giá không phù hợp tính chất công sở. Có tới 58,33% không đồng ý và 6,67% hoàn toàn không đồng ý rằng đồng phục gọn gàng, lịch sự; 46,67% không đồng ý cảm thấy tự hào khi mặc đồng phục; 43,33% không đồng ý rằng đồng phục tạo cảm giác thoải mái.
  • Ấn phẩm truyền thông: Đã xuất bản sách kỷ niệm 20 năm (2002–2022), duy trì website và bảng hiệu truyền thông nội bộ tại phòng họp.
  • Ngôn ngữ, khẩu hiệu: Ban Giám đốc đưa ra khẩu hiệu "Trở thành biểu tượng niềm tin cho các sản phẩm ngành ong cao cấp tại Việt Nam", nhưng chỉ xuất hiện trên website và biển hiệu, chưa được tích hợp vào tài liệu, bao bì hay đồng phục, dẫn đến việc phần lớn nhân viên không nhớ hoặc không hiểu rõ.
Nội dung khảo sát ý kiến CBCNV ($n=60$) Hoàn toàn không đồng ý Không đồng ý Bình thường Đồng ý Hoàn toàn đồng ý
Kiến trúc nội/ngoại thất khang trang, hiện đại 0 (0%) 6 (10,00%) 32 (53,33%) 18 (30,00%) 4 (6,67%)
Logo công ty dễ nhận biết 0 (0%) 8 (13,33%) 30 (50,00%) 13 (21,67%) 9 (15,00%)
Đồng phục nhân viên gọn gàng, lịch sự 4 (6,67%) 35 (58,33%) 15 (25,00%) 6 (10,00%) 0 (0%)
Đồng phục công nhân phù hợp với công việc 1 (1,67%) 9 (15,00%) 18 (30,00%) 23 (38,33%) 9 (15,00%)
Cảm thấy tự hào khi mặc đồng phục 6 (10,00%) 28 (46,67%) 19 (31,67%) 7 (11,67%) 0 (0%)

2. Cấp độ 2: Những giá trị được công bố

  • Sứ mệnh xác định: "Vì sức khỏe cộng đồng".
  • Tầm nhìn: "Trở thành biểu tượng niềm tin cho các sản phẩm ngành ong cao cấp tại Việt Nam".
  • Triết lý kinh doanh: "Chất lượng sản phẩm là sinh mệnh của công ty".
  • Tồn tại: Mức độ phổ biến các tuyên ngôn này trong nội bộ còn hạn chế; việc truyền thông mới dừng ở cấp quản lý, chưa chuyển hóa thành tiêu chuẩn hành vi thường nhật của nhân viên thừa hành.

3. Cấp độ 3: Những quan niệm chung

  • CBCNV hình thành tinh thần trách nhiệm gắn với chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, tính gắn kết giữa nhân sự tại trụ sở chính và đội ngũ bán hàng/cộng tác viên tại các địa phương còn lỏng lẻo; niềm tin và lý tưởng cống hiến chưa thực sự trở thành chuẩn mực tự giác.

Chương 3: Đề xuất giải pháp hoàn thiện văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo (HONECO)

Dựa trên quan điểm gắn hoàn thiện VHDN với chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh, tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp tương ứng 3 cấp độ:

  • Giải pháp cấp độ 1 (Giá trị hữu hình):
    • Thiết kế lại đồng phục khối văn phòng theo hướng trang nhã (áo sơ mi/polo công sở phù hợp), bãi bỏ quy định bắt buộc mang giày thể thao và quần jeans đối với các vị trí hành chính, kế toán.
    • Nâng cấp hệ thống bảng biểu trực quan, chuẩn hóa bộ nhận diện thương hiệu tại các showroom và phòng làm việc.
    • Tích hợp slogan và thông điệp văn hóa lên tài liệu nội bộ, bao bì sản phẩm và ấn phẩm quà tặng.
  • Giải pháp cấp độ 2 (Giá trị được công bố):
    • Tổ chức các buổi đào tạo định hướng định kỳ cho nhân viên mới và nhân sự mạng lưới về sứ mệnh, tầm nhìn và triết lý "Chất lượng sản phẩm là sinh mệnh của công ty".
    • Thể chế hóa triết lý kinh doanh thành các quy tắc ứng xử, tiêu chí đánh giá KPI và bình xét khen thưởng.
  • Giải pháp cấp độ 3 (Quan niệm chung):
    • Tăng cường các hoạt động đối thoại trực tiếp giữa Ban lãnh đạo và người lao động; tổ chức các sự kiện văn hóa nội bộ, hoạt động xã hội vì cộng đồng để củng cố niềm tin và sự tự hào về thương hiệu HONECO.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

  • Phản ánh trung thực thực trạng tài chính và kinh doanh của HONECO giai đoạn 2021–2023 với sự sụt giảm về doanh thu (năm 2022 giảm 16%, năm 2023 giảm 39%), đặt ra yêu cầu phải củng cố nội lực và VHDN để vượt qua biến động thị trường.
  • Cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể từ khảo sát 60 nhân sự về các cấu phần VHDN. Phát hiện điểm nghẽn lớn nhất trong các biểu trưng hữu hình là trang phục văn phòng (65% nhân viên không đồng ý/hoàn toàn không đồng ý về tính gọn gàng lịch sự; 56,67% không cảm thấy tự hào khi mặc).
  • Chỉ ra sự thiếu đồng bộ giữa định hướng của Ban Giám đốc (về khẩu hiệu, sứ mệnh) và mức độ nhận diện thực tế của nhân viên.

Giải pháp và kiến nghị

  • Hoàn thiện đồng bộ cả 3 cấp độ văn hóa theo mô hình Edgar Schein, trọng tâm là khắc phục ngay các bất cập ở cấp độ hữu hình (đồng phục, truyền thông trực quan) và đẩy mạnh đào tạo chiều sâu ở cấp độ giá trị tuyên bố.

Đóng góp của đề tài

  • Hệ thống hóa và áp dụng lý thuyết VHDN vào một doanh nghiệp cụ thể thuộc ngành chế biến sản phẩm ngành ong tại tỉnh Vĩnh Phúc.
  • Cung cấp bộ dữ liệu khảo sát sơ cấp thực tế phản ánh tâm lý, nguyện vọng của người lao động tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Quy mô mẫu khảo sát còn nhỏ ($n = 60$), chỉ tập trung vào nhân sự tại trụ sở và các bộ phận nòng cốt, chưa bao quát được toàn bộ mạng lưới cộng tác viên bán hàng tại 63 tỉnh thành. Các phân tích chủ yếu dừng ở mức thống kê mô tả, chưa sử dụng các mô hình hồi quy để đo lường định lượng tác động của từng yếu tố VHDN đến hiệu quả làm việc.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát tới lực lượng lao động phân tán tại các chi nhánh; nghiên cứu sâu hơn về tác động của văn hóa doanh nghiệp đến sự gắn kết của nhân viên và lòng trung thành của khách hàng đối với sản phẩm HONECO.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Quản trị nhân lực thực hiện đề tài tốt nghiệp về văn hóa doanh nghiệp hoặc phát triển tổ chức trong các doanh nghiệp sản xuất - thương mại quy mô vừa.
  • Nội dung giá trị: Khung phân tích thực trạng 3 cấp độ theo Edgar Schein kết hợp phiếu điều tra định lượng; hệ thống bảng số liệu phản ánh chi tiết đánh giá của người lao động về kiến trúc, logo, đồng phục và khẩu hiệu doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng khung lý thuyết nào để phân tích văn hóa doanh nghiệp tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo?
Khóa luận sử dụng mô hình 3 cấp độ văn hóa doanh nghiệp của Edgar H. Schein (Cấp độ 1: Quá trình và cấu trúc hữu hình; Cấp độ 2: Những giá trị được tuyên bố; Cấp độ 3: Những quan niệm chung) kết hợp giáo trình Văn hóa doanh nghiệp của PGS.TS Dương Liễu.

2. Quy mô mẫu và thời gian khảo sát thực tế của đề tài được thực hiện như thế nào?
Khảo sát được thực hiện trên toàn bộ $n = 60$ cán bộ công nhân viên tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo từ ngày 05/08/2024 đến ngày 12/08/2024, thu về 60 phiếu hợp lệ (đạt 100%).

3. Đâu là bất cập lớn nhất về giá trị văn hóa hữu hình (cấp độ 1) tại HONECO được chỉ ra trong khóa luận?
Bất cập lớn nhất nằm ở quy định đồng phục khối văn phòng (áo thun kết hợp bắt buộc mặc quần jeans và giày thể thao). Có 65% nhân viên không đồng ý về tính gọn gàng lịch sự và 56,67% nhân viên không cảm thấy tự hào khi mặc đồng phục này đi làm.

4. Sứ mệnh, tầm nhìn và triết lý kinh doanh chính thức của HONECO là gì?
Sứ mệnh của công ty là "Vì sức khỏe cộng đồng", tầm nhìn là "Trở thành biểu tượng niềm tin cho các sản phẩm ngành ong cao cấp tại Việt Nam" và triết lý kinh doanh là "Chất lượng sản phẩm là sinh mệnh của công ty".

5. Tình hình doanh thu của HONECO giai đoạn 2021–2023 biến động ra sao trong văn bản?
Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ của công ty sụt giảm liên tiếp: năm 2022 giảm 9,79 tỷ VNĐ (tương ứng 16%) so với năm 2021; năm 2023 giảm 19,45 tỷ VNĐ (tương ứng 39%) so với năm 2022.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Hoàn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết về văn hóa doanh nghiệp và phân tích sâu sắc thực trạng tại Công ty Cổ phần Ong Tam Đảo theo mô hình 3 cấp độ của Edgar Schein. Kết quả nghiên cứu làm sáng tỏ những bất cập thực tế trong hệ thống nhận diện, đồng phục và công tác truyền thông nội bộ tại doanh nghiệp. Hệ thống giải pháp được đề xuất mang tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở khoa học giúp HONECO hoàn thiện bản sắc văn hóa và nâng cao năng lực quản trị trong giai đoạn phát triển mới.