Đại Học Quốc Gia Hà Nội: Hoàn Thiện Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Tại Tòa Án Nhân Dân

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hoàn thiện thủ tục hành chính tư pháp tại tòa án nhân dân, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Phạm Hồng Lĩnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Hoàn Thiện Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Tại Tòa Án Nhân Dân
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TƯ PHÁP TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN
• 1.1. Khái niệm, ý nghĩa, vai trò của thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án
• 1.2. Khái niệm thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án
• 1.3. Ý nghĩa, vai trò của thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án
• 1.4. Phân biệt thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án với một số hoạt động liên quan khác
• 1.5. Phân biệt thủ tục hành chính tư pháp và thủ tục tố tụng
• 1.6. Thủ tục hành chính tư pháp và hoạt động hành chính của Tòa án
• 1.7. Thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án và thủ tục hành chính tư pháp tại các cơ quan hành chính nhà nước
• 1.8. Quá trình phát triển thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án ở Việt Nam
• 1.9. Tiêu chí đánh giá tính hoàn thiện của thủ tục hành chính tư pháp
• 1.9.1. Tính hợp pháp
• 1.9.2. Tính hiệu quả
• 1.9.3. Tính minh bạch, công khai
• 1.10. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TƯ PHÁP VÀ MÔ HÌNH TỔ CHỨC THỰC HIỆN TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN
• 2.1. Thực trạng thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân
• 2.2. Tiếp công dân
• 2.3. Nhận đơn và xử lý đơn khởi kiện, đơn khiếu nại, hồ sơ kháng cáo, kháng nghị, hồ sơ do Viện kiểm sát chuyển đến
• 2.4. Phân công thẩm phán giải quyết vụ án
• 2.5. Xếp lịch xét xử
• 2.6. Quản lý, theo dõi thời hạn tố tụng, số lượng các loại vụ án
• 2.7. Lưu trữ, cấp sao lục bản án, quyết định của Tòa án
• 2.8. Tạo điều kiện người dân tiếp cận Tòa án
• 2.9. Mô hình tổ chức thực hiện thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân
• 2.10. Những kết quả đạt được, tồn tại, hạn chế và nguyên nhân trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính tư pháp
• 2.10.1. Những thuận lợi mang lại đối với người dân
• 2.10.2. Hiệu quả của mô hình “Một cửa” đối với Tòa án
• 2.10.3. Những tồn tại, hạn chế trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính tư pháp. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế
• 2.11. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TƯ PHÁP TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN
• 3.1. Quan điểm hoàn thiện thủ tục hành chính tư pháp
• 3.2. Một số giải pháp hoàn thiện thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án
• 3.2.1. Tăng cường vai trò của lãnh đạo Tòa án trong quá trình thực hiện thủ tục hành chính tư pháp
• 3.2.2. Hoàn thiện quy định pháp luật về thủ tục hành chính tư pháp
• 3.2.3. Áp dụng thống nhất mô hình tổ hành chính tư pháp “Một cửa”, “Một cửa liên thông” trong thực hiện thủ tục hành chính tư pháp
• 3.2.4. Công khai đầy đủ các hoạt động của Tòa án đến các tổ chức, cá nhân, tăng cường các hỗ trợ pháp lý từ Tòa án cho người dân
• 3.2.5. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động của Tòa án
• 3.2.6. Giải pháp về đội ngũ cán bộ, công chức Tòa án
• 3.2.7. Tổ chức rút kinh nghiệm từ các mô hình thí điểm cải cách thủ tục hành chính tư pháp, học tập kinh nghiệm từ các cơ quan hành chính nhà nước về tổ chức mô hình “Một cửa” và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế
• 3.2.8. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất trang thiết bị làm việc hiện đại cho Tòa án
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Tại Tòa Án

Các hoạt động của Tòa án phải tuân thủ theo quy định của pháp luật, bao gồm luật tố tụng dân sự, tố tụng hành chính và tố tụng hình sự. Trong quá trình tiếp cận với đương sự, Tòa án phải tuân theo các quy định của luật tố tụng. Pháp luật về tố tụng quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, người tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng. Để tạo điều kiện cho các thủ tục tố tụng thực hiện hiệu quả, các thủ tục hành chính tư pháp hỗ trợ cho thủ tục tố tụng được thực hiện. Bản thân Tòa án trong quá trình hoạt động cũng thực hiện các hoạt động hành chính thông thường như các cơ quan hành chính khác, nhưng không phải là thủ tục hành chính tư pháp. Hiện nay, các văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hướng dẫn của Tòa án Nhân dân Tối cao chưa đưa ra khái niệm chính thức về thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án.

1.1. Định Nghĩa Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Tại Tòa Án

Mặc dù chưa có định nghĩa chính thức, một số nghị quyết và văn bản của Đảng đề cập đến thủ tục hành chính tại Tòa án. Ví dụ, Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị nêu rõ việc "Đổi mới thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý". Kế hoạch số 122/BCS ngày 26/12/2005 của Ban Cán sự Đảng Tòa án Nhân dân Tối cao cũng đề cập đến việc đổi mới thủ tục hành chính tư pháp theo hướng công khai, đơn giản, thuận tiện.

1.2. Vai Trò Của Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Trong Tố Tụng

Các thủ tục hành chính tư pháp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và tạo điều kiện cho các thủ tục tố tụng diễn ra hiệu quả. Chúng giúp đảm bảo rằng người dân có thể dễ dàng tiếp cận Tòa án, thực hiện quyền khởi kiện và nhận được sự hỗ trợ pháp lý cần thiết. Việc đơn giản hóa và công khai hóa các thủ tục hành chính tư pháp là một yếu tố then chốt trong việc cải cách tư pháp và nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống Tòa án.

II. Vấn Đề Thách Thức Về Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Hiện Nay

Chỉ thị số 03/2016/CT-CA ngày 04/4/2016 của Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao liệt kê một số thủ tục hành chính tư pháp, bao gồm tiếp nhận và xử lý công văn, đơn khởi kiện, hồ sơ kháng cáo, kháng nghị, đơn khiếu nại quyết định tố tụng, phân công giải quyết vụ án, cấp sao lục bản án, quản lý số lượng án thụ lý, và tiếp công dân. Vấn đề đặt ra là Tòa án phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình, thủ tục được quy định trong các bộ luật tố tụng. Cần xác định rõ những thủ tục, quy trình nào là thủ tục hành chính tư pháp để có thể đơn giản hóa và tạo thuận lợi cho người dân.

2.1. Sự Thiếu Rõ Ràng Trong Phân Loại Thủ Tục Tố Tụng và Hành Chính Tư Pháp

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự thiếu rõ ràng trong việc phân loại các thủ tục tố tụng và thủ tục hành chính tư pháp. Điều này gây khó khăn cho việc xác định phạm vi điều chỉnh và áp dụng các quy định pháp luật liên quan. Việc phân định rạch ròi giữa hai loại thủ tục này là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của hoạt động Tòa án.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đơn Giản Hóa Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp

Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính tư pháp gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp của hệ thống pháp luật và quy trình tố tụng. Nhiều thủ tục còn rườm rà, gây tốn kém thời gian và chi phí cho người dân. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự rà soát, đánh giá toàn diện các quy định pháp luật liên quan và đề xuất các giải pháp đơn giản hóa phù hợp.

2.3. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Còn Hạn Chế

Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào các thủ tục hành chính tư pháp còn hạn chế, làm giảm hiệu quả và tính minh bạch của hoạt động Tòa án. Cần tăng cường đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin và phát triển các phần mềm, ứng dụng hỗ trợ để đơn giản hóa quy trình, giảm thiểu giấy tờ và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận thông tin.

III. Cách Cải Thiện Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp Tại Tòa Án

Để cải thiện thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án, cần có một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, và tăng cường sự tham gia của người dân. Việc cải cách thủ tục hành chính tư pháp phải hướng đến mục tiêu tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân tiếp cận công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về thủ tục hành chính tư pháp để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần có quy định cụ thể về phạm vi điều chỉnh, trình tự, thủ tục, và trách nhiệm của các bên liên quan. Đồng thời, cần tăng cường công khai hóa các quy định pháp luật để người dân dễ dàng tiếp cận và thực hiện.

3.2. Tăng Cường Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Hoạt Động Tòa Án

Việc ứng dụng công nghệ thông tin là một giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả và tính minh bạch của thủ tục hành chính tư pháp. Cần đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin, phát triển các phần mềm, ứng dụng hỗ trợ, và đào tạo đội ngũ cán bộ có đủ năng lực sử dụng công nghệ thông tin. Các ứng dụng công nghệ thông tin có thể được sử dụng để quản lý hồ sơ, tiếp nhận và xử lý đơn từ, cung cấp thông tin pháp luật, và tổ chức các phiên tòa trực tuyến.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Đội Ngũ Cán Bộ Tòa Án

Đội ngũ cán bộ Tòa án đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện thủ tục hành chính tư pháp. Cần nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ. Đồng thời, cần có cơ chế kiểm tra, giám sát, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, gây phiền hà, nhũng nhiễu cho người dân.

IV. Mô Hình Một Cửa Trong Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp

Mô hình "Một cửa" là một giải pháp hiệu quả để đơn giản hóa thủ tục hành chính tư pháp và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận Tòa án. Mô hình này tập trung tất cả các thủ tục hành chính tại một đầu mối duy nhất, giúp người dân tiết kiệm thời gian và chi phí. Việc áp dụng mô hình "Một cửa" cần được thực hiện một cách đồng bộ và thống nhất trên toàn hệ thống Tòa án.

4.1. Ưu Điểm Của Mô Hình Một Cửa Tại Tòa Án

Mô hình "Một cửa" mang lại nhiều ưu điểm, bao gồm giảm thiểu số lượng giấy tờ cần thiết, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, tăng cường tính minh bạch và công khai, và nâng cao sự hài lòng của người dân. Mô hình này cũng giúp Tòa án quản lý hồ sơ một cách hiệu quả hơn và giảm thiểu rủi ro sai sót.

4.2. Triển Khai Mô Hình Một Cửa Liên Thông

Để nâng cao hiệu quả của mô hình "Một cửa", cần triển khai mô hình "Một cửa liên thông", kết nối các cơ quan nhà nước liên quan để giải quyết các thủ tục hành chính một cách nhanh chóng và thuận tiện. Mô hình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và sự đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Về Thủ Tục Tư Pháp

Việc thí điểm cải cách thủ tục hành chính tư pháp tại một số Tòa án đã thu được những kết quả nhất định. Hiệu quả hoạt động tại các Tòa án được thí điểm được cải thiện, tiết kiệm nguồn lực tư pháp, chi phí người dân khi khởi kiện được giảm xuống, hoạt động của Tòa án được công khai, minh bạch. Tuy nhiên, kết quả đạt được của các Tòa án chưa đồng đều, còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra.

5.1. Kinh Nghiệm Từ Các Mô Hình Thí Điểm Cải Cách

Việc tổ chức rút kinh nghiệm từ các mô hình thí điểm cải cách thủ tục hành chính tư pháp, học tập kinh nghiệm từ các cơ quan hành chính nhà nước về tổ chức mô hình "Một cửa" và tiếp thu kinh nghiệm quốc tế là rất quan trọng. Điều này giúp Tòa án xác định được những giải pháp hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

5.2. Đánh Giá Hiệu Quả Của Các Giải Pháp Đã Triển Khai

Cần có một hệ thống đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã triển khai để xác định những giải pháp nào mang lại hiệu quả cao và những giải pháp nào cần được điều chỉnh hoặc thay thế. Việc đánh giá hiệu quả cần dựa trên các tiêu chí khách quan, minh bạch, và có sự tham gia của người dân.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Thủ Tục Hành Chính Tư Pháp

Việc hoàn thiện thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự nỗ lực của toàn hệ thống. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, sự tham gia tích cực của người dân, và sự đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin. Tương lai của thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án là một hệ thống minh bạch, hiệu quả, và dễ dàng tiếp cận, góp phần xây dựng một nền tư pháp công bằng và văn minh.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Tiếp Tục Cải Cách

Việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính tư pháp là rất quan trọng để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội và hội nhập quốc tế. Cải cách thủ tục hành chính tư pháp không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của Tòa án mà còn góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

6.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án cần được phát triển theo hướng số hóa, tự động hóa, và cá nhân hóa. Điều này đòi hỏi sự đầu tư vào công nghệ thông tin, đào tạo đội ngũ cán bộ, và xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thủ tục hành chính tư pháp tại hệ thống Tòa án nhân dân đóng vai trò cầu nối thiết yếu giữa công dân và cơ quan thực thi quyền tư pháp. Trong bối cảnh số lượng vụ việc thụ lý tại 63 Tòa án nhân dân cấp tỉnh và hơn 697 Tòa án nhân dân cấp huyện gia tăng nhanh chóng với tỷ lệ tăng trưởng trung bình từ 8% đến 12% mỗi năm, việc cải cách quy trình thủ tục là yêu cầu cấp thiết. Tình trạng quy trình xử lý đơn thư phân tán, thủ tục còn rườm rà tại nhiều địa phương đã làm phát sinh tình trạng chậm trễ trong công tác xét xử và gia tăng chi phí xã hội.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề bất cập trong tổ chức và vận hành thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án nhân dân địa phương. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng vận hành tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh và cấp huyện, từ đó xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm rút ngắn ít nhất 30% thời gian giải quyết các công việc tiền tố tụng, giảm trên 50% chi phí tuân thủ cho người dân.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn tại các Tòa án nhân dân địa phương trên lãnh thổ Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2017, bám sát các mốc triển khai Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 03/2016/CT-CA của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu hiện đại hóa Tòa án, nâng cao chỉ số hài lòng của người dân đối với hệ thống tư pháp lên trên 85%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng 2 nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa về bảo vệ quyền con người, quyền tiếp cận công lý của công dân theo quy định tại Điều 102 Hiến pháp năm 2013 và Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management) với trọng tâm là lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác giữa 4 yếu tố cấu thành: Thể chế pháp lý, Cơ chế vận hành bộ máy, Ứng dụng công nghệ thông tin và Năng lực thực thi của cán bộ tư pháp.

Khung phân tích làm rõ 4 khái niệm trung tâm:

1. Thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án: Toàn bộ các quy trình mang tính chất hành chính nhằm hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động xét xử và quản trị tòa án.
2. Thủ tục tố tụng: Trình tự, thủ tục giải quyết các vụ việc theo luật định do những người tiến hành tố tụng thực hiện.
3. Dịch vụ công tư pháp: Các hoạt động phục vụ nhu cầu tiếp cận công lý của tổ chức, cá nhân do Tòa án cung cấp.
4. Khả năng tiếp cận công lý: Mức độ thuận tiện, minh bạch và tiết kiệm chi phí của người dân khi bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tại Tòa án.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Báo cáo khảo sát thực trạng quản lý hành chính Tòa án của Dự án 00058492 thực hiện trên 63 Tòa án nhân dân cấp tỉnh, 697 Tòa án nhân dân cấp huyện, cùng dữ liệu tổng kết thực tiễn thí điểm từ Dự án JUDGE năm 2012 tại 3 địa phương đại diện cho ba miền: Hưng Yên, Thừa Thiên Huế và Vĩnh Long.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát 100% các đơn vị Tòa án địa phương thông qua dữ liệu thống kê bảng hỏi, kết hợp với phương pháp chọn mẫu điển hình để phỏng vấn sâu hơn 50 Thẩm phán, Thư ký Tòa án và lãnh đạo Tòa án tại các đơn vị thí điểm. Lý do lựa chọn kết hợp phân tích định lượng dữ liệu hành chính và phân tích định tính quy phạm pháp luật là nhằm đảm bảo tính bao quát toàn diện, vừa lượng hóa được hiệu quả vận hành, vừa chỉ ra được những khoảng trống trong các đạo luật tố tụng như Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 và Luật Tố tụng Hành chính năm 2015. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện có hệ thống theo tiến trình cải cách tư pháp giai đoạn 2010 - 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mô hình tổ chức thực hiện thủ tục hành chính tư pháp theo cơ chế “Một cửa” đem lại hiệu quả vượt trội về mặt kinh tế và xã hội. Số liệu thực tế tại 3 Tòa án nhân dân cấp tỉnh thực hiện thí điểm cho thấy: Chi phí tuân thủ pháp luật tại Tòa án giảm từ 61% đến 62%, trong khi chi phí người dân phải bỏ ra khi đi khởi kiện giảm mạnh từ 50% đến 51% so với quy trình cũ.

Thứ hai, tồn tại sự chênh lệch và áp lực công việc quá lớn giữa các đơn vị Tòa án địa phương. Trong khi chỉ tiêu định mức trung bình của Tòa án nhân dân tối cao đặt ra cho mỗi Thẩm phán là giải quyết 4 vụ/tháng, thì trên thực tế tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh năm 2016, con số này đạt 9,14 vụ/tháng (gấp 2,28 lần định mức). Cá biệt tại Tòa án nhân dân huyện Đức Hòa, tỉnh Long An năm 2014, tỷ lệ giải quyết lên tới 22,27 vụ/tháng/Thẩm phán, cao gấp 5,56 lần so với định mức chung của ngành.

Thứ ba, việc tuân thủ các quy định về thời hạn và biên nhận tiếp nhận hồ sơ còn nhiều lỗ hổng. Mặc dù Điều 191 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 quy định phải cấp ngay giấy xác nhận nhận đơn và trong 05 ngày làm việc Thẩm phán phải ra quyết định xử lý, nhưng tại hơn 70% các đơn vị chưa áp dụng cơ chế Một cửa, cán bộ tiếp nhận không cấp giấy hẹn trả lời kết quả, khiến người dân phải đi lại trung bình từ 3 đến 5 lần để nắm bắt tiến độ thụ lý đơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những tồn tại trên bắt nguồn từ việc thiếu quy định thống nhất về mô hình tổ chức hành chính tư pháp trong hệ thống Tòa án nhân dân. Các Tòa án chủ yếu tập trung vào chuyên môn xét xử mà xem nhẹ công tác quản trị hành chính bổ trợ. Việc phân định trách nhiệm giữa Thẩm phán và đội ngũ chuyên viên hành chính chưa rạch ròi, dẫn đến tình trạng Thẩm phán bị quá tải bởi các công việc sự vụ thuần túy như nhận đơn, lên lịch xét xử, cấp sao lục trích lục bản án.

So sánh với các chuẩn mực quốc tế theo Sách hướng dẫn của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC 2011), việc áp dụng mô hình phân công án ngẫu nhiên và quản trị văn phòng tập trung giúp Thẩm phán tăng hơn 40% thời gian nghiên cứu hồ sơ chuyên môn, từ đó nâng cao chất lượng bản án và hạn chế tiêu cực.

Các dữ liệu thực chứng này có thể được trình bày trực quan thông qua bảng thống kê đối sánh khối lượng thụ lý án giữa các vùng kinh tế và biểu đồ cột thể hiện mức độ sụt giảm chi phí tuân thủ trước và sau khi thành lập Tổ hành chính tư pháp "Một cửa". Biểu đồ đường thể hiện tiến độ giải quyết đơn thư khi có sự hỗ trợ của phần mềm quản lý án cho thấy tỷ lệ giải quyết đúng hạn tăng từ 65% lên mức trên 92%.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa thể chế và ban hành Quy chế thống nhất về thủ tục hành chính tư pháp: Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định chi tiết 7 nhóm thủ tục hành chính tư pháp cốt lõi. Mục tiêu chuẩn hóa 100% biểu mẫu và quy trình tiếp nhận, xử lý đơn thư trên phạm vi toàn quốc, hoàn thành trong giai đoạn 2018 - 2020.

2. Nhân rộng bắt buộc mô hình Tổ hành chính tư pháp “Một cửa”, “Một cửa liên thông”: Áp dụng mô hình một đầu mối tại 100% Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân cấp huyện. Thiết lập mục tiêu giảm ít nhất 30% thời gian tiếp nhận hồ sơ đầu vào, bảo đảm 100% người dân nộp đơn trực tiếp được cấp giấy biên nhận và giấy hẹn trả kết quả xử lý trong vòng 01 ngày làm việc do Chánh án các cấp trực tiếp chỉ đạo triển khai.

3. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa văn bản tố tụng: Thực hiện nghiêm túc Nghị quyết số 04/2016/NQ-HĐTP về việc gửi, nhận đơn và tống đạt văn bản điện tử. Phấn đấu đạt chỉ tiêu 60% giao dịch hành chính tư pháp được thực hiện trực tuyến, công khai 100% lịch xét xử và bản án có hiệu lực pháp luật trên Cổng thông tin điện tử trong lộ trình từ năm 2018 đến 2022 do Vụ Tin học Tòa án nhân dân tối cao chủ trì.

4. Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ chuyên trách: Bố trí tối thiểu từ 2 đến 5 biên chế chuyên trách cho Bộ phận Một cửa tại mỗi Tòa án địa phương. Hàng năm tổ chức ít nhất 2 khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng giao tiếp công dân, đạo đức công vụ và kỹ năng tin học tư pháp cho 100% cán bộ làm công tác hành chính tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Lãnh đạo Tòa án và Thẩm phán các cấp: Nắm bắt giải pháp tổ chức phân công công việc khoa học, giảm thiểu áp lực quản trị hành chính để tập trung nâng cao chất lượng xét xử, phòng tránh sai sót nghiệp vụ trong quá trình thụ lý án.
• Cán bộ nghiên cứu và hoạch định chính sách tư pháp: Sử dụng nguồn số liệu thực chứng phong phú từ 63 tỉnh thành để phục vụ việc xây dựng các đề án cải cách thủ tục tư pháp, hiện đại hóa Tòa án theo tinh thần cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Khai thác hệ thống lý luận hoàn chỉnh về hành chính tư pháp, phân biệt ranh giới giữa thủ tục tố tụng và thủ tục hành chính để làm tài liệu giảng dạy, học tập chuyên sâu.
• Luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Hiểu rõ quy chuẩn quy trình tiếp nhận đơn, cơ chế cấp sao lục bản án và quyền tiếp cận thông tin tại Tòa án để hỗ trợ khách hàng bảo vệ quyền lợi hợp pháp nhanh chóng, tiết kiệm tối đa thời gian và chi phí.

Câu hỏi thường gặp

1. Thủ tục hành chính tư pháp khác thủ tục tố tụng tại Tòa án ở điểm cơ bản nào?
Thủ tục hành chính tư pháp mang bản chất hành chính hỗ trợ, có thể đơn giản hóa và do chuyên viên thực hiện mà không làm thay đổi trực tiếp quyền, nghĩa vụ đương sự. Ngược lại, thủ tục tố tụng là trình tự xét xử bắt buộc theo luật, do Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử thực hiện và định đoạt trực tiếp quyền lợi của các bên tham gia tố tụng.

2. Vì sao mô hình “Một cửa” tại Tòa án lại giảm được hơn 50% chi phí cho người dân?
Mô hình "Một cửa" gom toàn bộ các đầu mối tiếp nhận đơn, khiếu nại, cấp trích lục bản án về một khu vực tập trung. Người dân được hướng dẫn hồ sơ rõ ràng, nhận giấy hẹn trả kết quả cụ thể, giảm số lần đi lại từ 4-5 lần xuống chỉ còn 1-2 lần, qua đó tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí đi lại.

3. Việc Thẩm phán trực tiếp nhận đơn khởi kiện gây ra những hệ lụy gì?
Khi Thẩm phán trực tiếp nhận đơn dễ phát sinh cơ chế xin - cho, tạo kẽ hở lựa chọn án dễ hoặc từ chối thụ lý trái luật do áp lực giải quyết án. Hơn nữa, việc Thẩm phán tiếp xúc riêng với đương sự trước khi thụ lý làm suy giảm tính khách quan, vô tư trong quá trình xét xử sau này.

4. Ứng dụng công nghệ thông tin giải quyết bài toán quá tải án tại Tòa án như thế nào?
Số hóa quy trình nhận đơn trực tuyến và phần mềm tự động hóa phân công án giúp rút ngắn trên 40% thời gian xử lý hồ sơ. Hệ thống giám sát điện tử cảnh báo tự động các vụ án sắp hết thời hạn chuẩn bị xét xử, giúp lãnh đạo Tòa án điều hành công việc chính xác và minh bạch.

5. Cán bộ không có chức danh tư pháp có được phép tiếp nhận đơn khởi kiện không?
Hoàn toàn được phép. Theo Điều 191 Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 và Điều 121 Luật Tố tụng Hành chính năm 2015, Tòa án tiếp nhận đơn qua "Bộ phận tiếp nhận đơn", cho phép phân công chuyên viên hành chính tiếp nhận và kiểm tra hình thức đơn trước khi chuyển Thẩm phán xem xét thụ lý.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập hệ thống lý luận vững chắc, phân định rõ ràng ranh giới giữa thủ tục hành chính tư pháp và thủ tục tố tụng tại Tòa án nhân dân.
• Khảo sát thực trạng tại 63 Tòa án cấp tỉnh và 697 Tòa án cấp huyện, chỉ rõ những bất cập của mô hình tiếp nhận đơn phân tán truyền thống.
• Khẳng định mô hình Tổ hành chính tư pháp "Một cửa" là giải pháp đột phá, giúp giảm từ 61% đến 62% chi phí tuân thủ pháp luật và giảm từ 50% đến 51% chi phí khởi kiện của công dân.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, mô hình tổ chức Một cửa liên thông, ứng dụng công nghệ thông tin và phát triển nhân lực giai đoạn 2018 - 2022.
• Đóng góp cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ lộ trình xây dựng mô hình "Tòa án điện tử", nâng cao năng lực bảo vệ công lý của hệ thống Tòa án nhân dân Việt Nam. Các cơ quan quản lý tư pháp và Tòa án các cấp cần sớm áp dụng các khuyến nghị này vào thực tiễn để nâng cao hiệu lực hoạt động xét xử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TƯ PHÁP TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN 1. Khái niệm, ý nghĩa, vai trò của thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án 1. Khái niệm thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án Các hoạt động của Tòa án buộc phải tuân theo các quy định của pháp luật. Trong quá trình tiếp cận với đương sự phải tuân theo các quy định của luật tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, tố tụng hình sự.

Ngay cả trong mối quan hệ với các cơ quan khác trong quá trình giải quyết vụ án cũng phải tuân theo các quy định của luật tố tụng. Pháp luật về tố tụng quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng, người tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng. Tòa án buộc phải thực hiện đúng các trình tự, thủ tục luật tố tụng đã quy định.Trong quá trình hoạt động của Tòa án để tạo điều kiện cho các thủ tục tố tụng thực hiện có hiệu quả, các thủ tục hành chính tư pháp hỗ trợ cho thủ tục tố tụng được thực hiện. Bản thân Tòa án trong quá trình hoạt động cũng thực hiện các hoạt động hành chính thông thường như các cơ quan hành chính khác nhưng không phải là thủ tục hành chính tư pháp.

Trong các văn bản quy phạm pháp luật và các văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao cũng chưa đưa ra khái niệm chính thức thế nào là thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án. Một số nghị quyết, văn bản của Đảng đề cập đến thủ tục hành chính tại Tòa ánnhư Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị có nêu “Đổi mới thủ tục hành chính trong các cơ quan tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tiếp cận công lý”. Kế hoạch số 122/BCS ngày 26/12/2005 của Ban cán sự Đảng Tòa án nhân dân tối cao có nêu “Nghiên cứu, từng bướcđổi mới thủ tục hành chính tưpháp 9 z tại Toàán theo hướng công khai, đơn giản, thuận tiện để người dân dễ dàng thực hiện quyền khởi kiện của họ trước Toàán, người dân khởi kiện ở một Toà án, Toà án có trách nhiệm xác định thẩm quyền giải quyết thuộc cơ quan nào để chuyển hồ sơ và thông báo cho người khởi kiện biết; công khai hoá thủ tục tiếp cận hồ sơ,cung cấp tài liệu, thông tin, trích lục bản án, quyết định của Toàán theo quy định của pháp luật”. Chỉ thị số 03/2016/CT-CA ngày 04/4/2016 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao có liệt kê một số thủ tục hành chính tư pháp “Các hoạt động cải cách tập trung vào việc đổi mới các quy trình, thủ tục tiếp nhận và xử lý công văn, đơn khởi kiện, hồ sơ kháng cáo, kháng nghị, hồ sơ do Viện Kiểm sát chuyển đến, đơn khiếu nại quyết định tố tụng, hành vi tố tụng, đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm; phân công giải quyết vụ án; cấp sao lục bản án, quyết định của Toà án; quản lý số lượng án thụ lý, giải quyết; tiếp công dân.

Vấn đề đặt ra là đối với các quy trình, thủ tục được quy định trong các bộ luật tố tụng thì Tòa án phải tuân thủ nghiêm ngặt. Những thủ tục, quy trình nào là thủ tục hành chính tư pháp thì mới có thể đơn giản hóa, tạo thuận lợi cho người dân khi tiếp cận Tòa án. Do đó, việc cần thiết là phải đưa ra khái niệm thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án để làm cơ sở cho việc tổ chức thực hiện. Quan điểm thứ nhấtdo nguyên Chánh án TANDTC Trương Hòa Bìnhđưa ra.

Theo đókhái niệm“Thủ tục hành chính tư pháp trong hoạt động của Tòa án”được hiểu là các quy trình, thủ tục mang tính chất hành chính hỗ trợ cho hoạt động xét xử tại Tòa án, giải quyết các yêu cầu của công dân trước và sau các phiên tòa xét xử và các hoạt động quản lý, chỉ đạo điều hành của lãnh đạo Tòa án các cấp. Hoạt động này bao gồm việc tiếp dân; tiếp nhận và xử lý đơn khởi kiện, hồ sơ kháng cáo, kháng nghị, hồ sơ do Viện Kiểm sát chuyển đến, đơn khiếu nại, công văn; phân công giải quyết vụ án; cấp sao lục bản án, quyết định của Tòa án; quản lý số lượng án đầu vào, đầu ra, án tồn; bố 10 z trí hội trường xét xử và thủ tục quản lý, trao đổi thông tin phục vụ cho sự chỉ đạo, quản lý các lĩnh vực công tác của lãnh đạo Tòa án các cấp[1,tr. Quan điểm thứ hai của tác giả Nguyễn Quang Lộccho rằng,thủ tục hành chính có liên quan đến thủ tục tư pháp là những thủ tục có tính chất của hành chính, nhưng hỗ trợ và nhằm đảm bảo thực hiện đầy đủ, nghiêm túc các quy định của pháp luật về tố tụng. Vì thế, các thủ tục hành chính mang tính chất tư pháp cũng xuyên suốt quá trình giải quyết, xét xử vụ án của Tòa án.

Theo đó, tác giả đưa ra khái niệm“Thủ tục hành chính tư pháp là thực hiện các thủ tục, trình tự pháp luật tố tụng mang tính chất hành chính trong quá trình giải quyết vụ án”. Nếu như các hoạt động tố tụng của Tòa án là hoạt động tuân thủ các quy định của pháp luật tố tụng và chỉ do người tiến hành tố tụng thực hiện, thì hoạt động hành chính tư pháp là cách thức, phương pháp tổ chức hoạt động sao cho có hiệu quả nhất trong việc hỗ trợ hoạt động tố tụng và các hoạt động này không chỉ do những người tiến hành tố tụng thực hiện mà do cả các chuyên viên, cán bộ khác của tòa án thực hiện [15, tr. Khái niệm này chưa liệt kê ra những thủ tục nào là thủ tục hành chính tư pháp. Khái niệm chỉ ra tính chất hành chính của các thủ tục hành chính tư pháp.

Điều này sẽ dẫn đến việc mỗi Tòa án khi thực hiện thủ tục hành chính tư pháp sẽ có sự không thống nhất trong việc xác định thủ tục hành chính tư pháp. Nếu các thủ tục hành chính tư pháp là “Thực hiện các thủ tục, trình tự pháp luật tố tụng” thì bản thân các thủ tục đó đã được quy định trong các bộ luật tố tụng.Tuy nhiên, theo yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp, Tòa án phải tăng cường khả năng hỗ trợ người dân tiếp cận công lý, trước yêu cầu đó các Tòa án nhân dân đã công khai các biểu mẫu tố tụng, các mẫu đơn, quy định về án phí, lệ phí Tòa án để người dân dễ thực hiện quyền khởi kiện. Hoạt động công khai các mẫu văn bản tố tụng này không được quy định trong các bộ luật tố tụng nhưng mang tính chất hành chính và hỗ trợ cho người dân 11 z trong việc tiếp cận Tòa án. Do đó, nội hàm thủ tục hành chính tư pháp theo khái niệm này còn bị bó hẹp.

Quan điểm thứ ba của tác giả Nguyễn Khuyếnđưa ra. Theo đó, khái niệm Hành chính tư pháp bao gồm những hoạt động có liên quan và bổ trợ cho hoạt động tố tụng của Tòa án. Các hoạt động sau đây được coi là công tác hành chính tư pháp tại Tòa án: - Thủ tục nộp, nhận và xử lý đơn khởi kiện, đơn khiếu nại của đương sự; - Thủ tục tống đạt các quyết định, giấy triệu tập của Tòa án; - Thủ tục cấp, sao các quyết định, giấy tờ tài liệu của Tòa án; - Các quy định, nội quy quy chế cơ quan, đơn vị, quy chế phối hợp nhằm phục vụ cho công tác giải quyết đơn thư khiếu nại, tố cáo về tư pháp và công tác xét xử được thuận lợi, đảm bảo đúng quy định của pháp luật [16, tr. Theo đó, tác giả đã chỉ ra một số thủ tục hành chính tư pháp tại Tòa án trong đó có thủ tục tống đạt các quyết định, giấy triệu tập của Tòa án.

Việc tống đạt quyết định, giấy triệu tập của Tòa án đều được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sựtại Điều182, Bộ luật tố tụng dân sựtừ Điều 170 đến Điều 191, Luật tố tụng hành chính từ Điều 99 đến Điều 103. Việc vi phạm quy định về việc tống đạt các văn bản tố tụng được xem là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng dẫn đến việc hủy quyết định, bản án của Tòa án, điều đó đòi hỏi Tòa án phải thực hiện nghiêm chỉnh các quy định về tống đạt các quyết định, giấy triệu tập của Tòa án. Do đó, thủ tục tống đạt quyết định, giấy triệu tập của Tòa án không phải là thủ tục hành chính tư pháp. Nếu việc hiểu thủ tục tống đạt các quyết định, giấy triệu tập của tác giả là việc những người tiến hành tố tụng ban hành các quyết định, giấy triệu tập và chuyển giao cho bộ phận thuộc Tòa án có nhiệm vụ chuyển đi thì đó có thể được xem là thủ tục hành chính tư pháp.

Quá trình thực hiện thí điểm đổi mới thủ tục hành chính tư pháp tại 12 z TAND tỉnh Hưng Yên, TAND tỉnh Thừa Thiên Huế, TAND tỉnh Vĩnh Long xác định “Hoạt động hành chính tư pháp có thể hiểu là những hoạt động mang bản chất hành chính, không thuộc trình tự, thủ tục tố tụng, bổ trợ cho các hoạt động tố tụng và nằm trong hoạt động chung của Tòa án. Bước đầu hoạt động hành chính tư pháp của Tòa án được xác định bao gồm: - Tiếp dân; - Tiếp nhận, xử lý đơn khởi kiện, hồ sơ kháng cáo, kháng nghị, đơn khiếu nại, công văn giấy tờ; - Phân công giải quyết các vụ án; - Lưu trữ và cấp sao lục bản án, quyết định; - Xếp lịch xét xử; - Quản lý số lượng án đầu ra, đầu vào, án tồn”[30, tr. Mỗi tác giả đều đưa ra những khái niệm khác nhau về thủ tục hành chính tư pháp nhưng đều dựa trên tính chất hành chính và bổ trợ cho hoạt động tố tụng của Tòa án. Theo quan điểm của chúng tôi khái niệm trong quan điểm thứ nhất là phù hợp hơn cả với thực tiễn thực hiện thủ tục hành chính tư pháp và yêu cầu của cải cách tư pháp đặt ra.

Các thủ tục hành chính tư pháp có thể được quy định trong Luật tố tụng nhưng không quy định cách thức thực hiện,chỉ quy định chung là Tòa án có trách nhiệm thực hiện nhưng không quy định cụ thể cho bộ phận nào thực hiện, không nằm thuộc trình tự thủ tục tố tụng bắt buộc tuân thủ và nằm trong hoạt động chung của Tòa án.Thủ tục hành chính tư pháp là những quy trình giải quyết công việc hỗ trợ cho hoạt động xét xử, bổ trợ cho hoạt động xét xử được thực hiện một cách nhanh gọn, hiệu quả.