CHƯƠNG 1: QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ, CƠ SỞ HẠ TẦNG ĐÔ THỊ, KHOA HỌC PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG 1.1 Các khái niệm về quy hoạch phát triển giao thông đô thị: 1.1 Khái niệm về giao thông đô thị. - Giao thông là một phần nhân tố gần như quyết định đối với sự hình thành và phát triển đô thị. Khi các phương tiện đường bộ chưa phát triển thì giao thông đường thủy đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành và phát triển đô thị. Vì vậy các đô thị cổ xưa đều nằm ở những vị trí thuận lợi về giao thông đường thủy.
- Ngày nay nhờ vào cách mạng khoa học kỹ thuật, nền công nghiệp phát triển, có rất nhiều phương tiện giao thông vận tải nhất là phương tiện vận tải đường bộ phát triển nhanh về chủng loại cũng như số lượng. Và hiện nay sự phát triển đô thị không thể tách rời sự phát triển của mạng lưới giao thông đường bộ. - Mạng lưới giao thông đô thị có tác dụng nối liền tất cả các khu vực có chức năng khác nhau của đô thị thành một khối thông nhất. Thực tế chứng minh rằng nếu không có hệ thống giao thông đô thị tốt thì khó có thể thúc đẩy phát triển nhanh nền kinh tế, văn hóa, xã hội.
Trong phương pháp quy hoạch chung của một đô thị thì người ta thường định hình trước bố cục không gian đô thị, và căn cứ vào điều kiện, tiềm năng cụ thể của từng địa bàn để phân định rõ chức năng của từng khu vực trong đô thị sau đó mới kết nối lại bằng hệ thống giao thông. Cụ thể là người ta thường xác định trước đâu là khu trung tâm, đâu là các khu dân cư, đâu là các khu công nghiệp, khu đầu mối giao thông, đâu là các đô thị vệ tinh… rồi sau đó mới tạo lập hệ thống giao thông nối kết chúng lại với nhau. Tuy nhiên trong thực tế, nhiều khi do mối quan hệ giao kết với các trục giao thông chính của khu vực hay của quốc gia mà những tuyến giao thông chính của đô thị được hình thành trước rồi sau đó các khu chức năng của đô thị 5 dựa theo đó mà hình thành nên. Thế nhưng, thông thường các ý tưởng về tổ chức không gian đô thị cũng đồng thời xuất hiện với các ý tưởng về việc hình thành bộ khung chính của hệ thống giao thông, đó là những trục đường chính của đô thị.
Như vậy, là chỉ sau khi bố cục tổ chức không gian đô thị và hệ thống giao thông chính được xác định thì bộ xương cốt của đô thị coi như mới được hình thành và người ta mới có thể căn cứ vào đó để xác lập những quy hoạch trong phạm vi nhỏ hơn.2 Mạng lưới giao thông là trục chính của các đô thị lớn Mạng lưới giao thông chính của các đô thị lớn là các đường vành đai và các trục xuyên tâm. Mạng lưới này không chỉ có ý nghĩa về giao thông đơn thuần mà còn là đường ranh giới khống chế sự phát triển đô thị theo quy hoạch.1 Các mô hình phát triển đô thị. Mô hình phát triển đô thị vệ tinh của Ebenezer howard: + Ý tưởng chủ đạo của mô hình: Thành phố vườn (đô thị vệ sinh) của Ebenezer howard đề cập đến vấn đề thay đổi cơ cấu tổ chức cũng như hướng giải quyết không gian của thành phố: - Phân bố lại cư dân đô thị thành từng đơn vị thành phố vệ tinh được tập hợp xung quanh 1 thành phố trung tâm với quy mô khoảng 50. - Thành phố vườn là những thành phố vệ tinh có quy mô dân số 30.
- Thành phố được bao quang bởi các khu cây xanh và đất nông nghiệp. - Các đơn vị thành phố liên hệ với nhau bằng các tuyến đường sắt và các tuyến đường ô tô khác 6 Hình 1.1: Mô hình phát triển đô thị vệ tinhEbenezer Howard + Giao thông đô thị: Hệ thống giao thông là vấn đề được đặc biệt chú trọng trong mô hình đô thị này.Giao thông kết nối đô thị được hình thành từ việc xác định cơ cấu chức năng và mối liên hệ tầng bậc giữa các đô thị vệ tinh với nhau và với thành phố trung tâm. Đường cao tốc vành đai nối các đô thị vệ tinh với nhau. Loại đường này có chức năng liên kết các đô thị vệ tinh với nhau, không cần phải thông qua trung tâm.
7 Đường đại lộ hướng tâm là trục đường nối kết thành phố trung tâm với các đô thị vệ tinh hoặc đi các khu vực khác.Trục đường này cần thiết quan tâm vấn đề cảnh quan, môi trường và quản lý lưu thông vì có ảnh hưởng rất lớn đến trung tâm đô thị.2: Bản đồ quy hoạch khu liên hợp công nghiệp-dịch vụ- đô thị + Ưu điểm của mô hình đô thị: Thể hiện sự phát triển cân đối của đô thị trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa, dân cư phân bố đồng đều và có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Đô thị vệ tinh là một ý tưởng hợp lý trong việc xây dựng một không gian sống chất lượng cao dựa trên nền tảng phát triển hệ thống giao thông hiện đại. Phân loại đô thị cũng như chức năng giao thông một cách rõ ràng. +Nhược điểm của mô hình đô thị: Hệ thống giao thông cứng nhắc, thiếu linh hoạt sẽ khó khăn cho việc áp dụng tổ chức phát triển không gian cho các đô thị mang tính đặc thù.Ngoài ra mô hình đô thị chưa đề cập đến việc phát triển các nút giao thông đối ngoại.
8 Các đô thị vệ tinh sẽ không có khả năng phát triển do tính chất đơn thuần của các đơn vị ở, môi trường sống thụ động dẫn đến điều kiện dịch vụ thấp. Quy mô đô thị nhỏ (<100.000 dân) khó tạo được sức bật cho đô thị, khó khăn trong việc phát triển khi dân số tăng cao do nảy sinh nhiều vấn đề quản lý phức tạp. Trong mô hình đô thị chưa thấy các chức năng của đô thị hiện đại như du lịch, khoa học kỹ thuật, tài chính – dịch vụ, công nghiệp… b. Lý luận về cấu trúc đơn vị ở láng giềng của Clarence Pery: + Ý tưởng chủ đạo của mô hình: - Quan điểm mới về hình thức tổ chức không gian đô thị dựa trên những trục giao thông huyết mạch của đô thị, thường là các đường chính xuyên đô thị hoặc bao bọc đô thị, chia không gian đô thị thành nhiều mảng, gọi là Đơn vị ở, có các đặc tính: - Nằm giữa các trục giao thông chính của đô thị, bên trong được tổ chức hệ thống giao thông đường bộ nhỏ hẹp hơn - Các trục lộ chính không đi xuyên qua Đơn vị ở mà sẽ đóng vai trò là đường bao, có các trục đường đấu nối với hệ thống giao thông nội bộ.3: Mặt bằng của một khu quy hoạch - Trong Đơn vị ở, các trường phổ thông trung học.
Trung tâm thương mại, công viên cây xanh được bố trí tại các điểm tiếp giáp các Đơn vị ở. - Đơn vị ở chứa đầy đủ các chức năng và thành phần công trình công cộng phục vụ cho cư dân đô thị bên trong. + Đặc điểm của mô hình: Đô thị với mô hình phát triển cấu trúc chặt chẽ một cách tự nhiên, giúp tái thiết đô thị một cách dễ dàng. Tính tầng bậc đã được thể hiện tương đối rõ ràng giúp quá trình quản lý thuận tiện.
- Các phương tiện giao thông công cộng có thể tiếp cận với các Đơn vị ở từ các đường bao, phương tiện cá nhân sẽ đảm nhận nhiệm vụ lưu thông nội bộ. - Đơn vị ở lấy trường học làm trung tâm, đảm bảo bán kính phục vụ hợp lý cho trẻ em, tránh tai nạn và tình trạng ô nhiễm do giao thông vận tải. 10 - Việc hình thành các Đơn vị ở đã tạo cho không gian đô thị sự linh hoạt cần thiết, đảm bảo kết cấu và mối liên hệ chặt chẽ giữa khu vực ở và công cộng. - Kết nối các trung tâm của Đơn vị ở sẽ hình thành nên một trục giao thông xương sống, xuyên suốt và tạo ra các nút giao thông quan trọng.
Phát triển không gian đô thị hiện đại trên nền tảng phát triển hệ thống giao thông đô thị + Các thành phần cấu thành mô hình đô thị hiện đại: Các thành phần cấu thành đô thị: Thành phần quản lý đô thị: bao gồm bộ máy chính quyền quản lý, điều hành mọi hoạt động của đô thị Thành phần hạ tầng cơ sở phục vụ: bao gồm hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội nhằm phục vụ cho mọi hoạt động sống, phát triển của đô thị. Thành phần sản xuất và cung cấp: tập hợp các yếu tố sản xuất ra của cải vật chất để nuôi sống đô thị. Với quan niệm một đô thị hiện đại là tổng hợp các thành phần chức năng được phát triển dựa trên nền tảng một hệ thống kỹ thuật hạ tầng hoàn thiện.Mối quan hệ giữa các thành phần chức năng tạo cho đô thị tính năng động và khả năng vận hành tốt nhất.Mỗi đô thị có một động lực riêng sẽ có các chức năng đô thị tương ứng. Một đô thị hiện đại phải có mạng lưới đường giao thông khoa học và hợp lý dựa trên cơ sở nghiên cứu tổng thể kinh tế - xã hội.Quá trình vận hành của đô thị phải đồng bộ và mang tính hợp lý hóa cao, đáp ứng nhu cầu của một xã hội phát triển.
Vai trò của công tác quản lý đô thị là một yếu tố quan trọng mà ở các mô hình đô thị trước ít được đề cập đến do tính đơn giản trong cấu trúc đô thị cũ. + Quá trình phát triển mạng lưới giao thông ở các đô thị lớn và cực lớn Dưới áp lực của quá trình đô thị hóa, các đô thị lớn và cực lớn đang phải đối mặt với một tiến trình chuyển đổi mạnh mẽ, gây ra nhiều vấn đề xã hội bức xúc.Di dân ồ ạt từ nông thôn lên thành thị, từ các đô thị nhỏ lên đô thị lớn làm tăng nahnh nhu cầu ở và lưu thông, không được đáp ứng kịp thời tạo. 11 Ở các nước chậm phát triển, các đô thị lớn phát triển một cách tự phát và thiếu tính định hướng, chưa có một hệ thông giao thông đường bộ xương sống làm điểm tựa để quy hoạch giao thông tổng thể của đô thị Có nhiều quan điểm cho rằng hệ thống giao thông nhiều tầng hoặc cải tạo giao thông bằng cách mở rộng đường là giải pháp tối ưu nhưng thực tế thì nó chỉ giải quyết được một phần vấn đề khó khăn cho đô thị.Việc thay đổi cung cách quản lý và sử dụng những phương tiện giao thông hiện đại mới có tác dụng tích cực.