Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Ngân sách nhà nước NSNN ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước, Nhà nước bằng quyền lực chính trị và xuất phát từ nhu cầu về tài chính để đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình đã đặt ra những khoản thu, chi NSNN. Điều này cho thấy chính sự tồn tại của nhà nước, vai trò của nhà nước đối với đời sống kinh tế xã hội là những yếu tố cơ bản quyết định sự tồn tại và tính chất hoạt động của ngân sách nhà nước. Cho đến nay, thuật ngữ ngân sách nhà nước được phổ biến rộng rãi ở mọi quốc gia tuy nhiên chưa có một khái niệm thống nhất cho NSNN.
Theo luật Ngân sách Nhà nước được Quốc hội khóa XI nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ hai năm 2002 đưa ra khái niệm Ngân sách Nhà nước “ NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” NSNN Việt Nam gồm: Ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân phù hợp với mô hình nhà nước ta hiện nay. Ngân sách địa phương bao gồm: ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh), ngân sách cấp huyện, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 thị xã, quận, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện), ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách cấp xã). Phân loại ngân sách nhà nước Ngân sách Trung ương (TW) bao gồm các đơn vị dự toán của cấp này.
Mỗi bộ, cơ quan Trung ương là một đơn vị dự toán của Ngân sách Trung ương. Ngân sách Trung ương cung ứng nguồn tài chính cho các nhiệm vụ, mục tiêu chung cho cả nước trên tất cả các lĩnh vực : Kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và hỗ trợ chuyển giao nguồn tài chính cho ngân sách tỉnh thành phố trực thuộc trung ương. Ngân sách địa phương (NSĐP) là tên chung để chỉ ngân sách của các chính quyền địa phương phù hợp với địa giới hành chính các cấp. Ngân sách xã, phường, thị trấn vừa là một cấp ngân sách, vừa là một bộ phận cấu thành của ngân sách huyện, quận, thị xã.
Ngân sách huyện, quận, thị xã vừa là một cấp ngân sách vừa là một bộ phận cấu thành của ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Ngân sách địa phương cung ứng nguồn tài chính để thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền Nhà nước ở địa phương và hỗ trợ chuyển giao nguồn tài chính cho chính quyền cấp dưới. Khái niệm thu, chi NSNN * Thu ngân sách nhà nước: Thu NSNN là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần các nguồn tài chính quốc gia để hình thành quỹ ngân sách nhà nước nhằm thoả mãn nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. * Chi ngân sách nhà nước: là quá trình phân phối và sử dụng Ngân sách nhà nước nhằm thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời kỳ.
Nội dung chi ngân sách nhà nước rất phong phú, đa dạng xuất phát từ vai trò quản lý của Nhà nước đối với phát triển kinh tế - xã hội. Chi ngân sách nhà nước bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế xã hội, chi cho quốc phòng, an ninh, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 chi hoạt động của bộ máy nhà nước, chi trả nợ của Nhà nước, chi viện trợ, các khoản chi khác. Phân loại thu, chi ngân sách nhà nước * Phân loại thu NSNN Phân loại thu NSNN có ý nghĩa thiết thực trong việc phân tích, đánh giá và quản lý các nguồn thu NSNN. Để thấy rõ sự phát triển và tính hiệu quả của nền kinh tế, chúng ta phân loại thu theo nội dung kinh tế.
Thu NSNN bao gồm: Các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và các cá nhân; các khoản viện trợ, các khoản thu khác theo quy định của Pháp luật ở mỗi quốc gia có thể chia ngân sách thành 2 nhóm. Cụ thể thể hiện qua sơ đồ dưới đây: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Thu NSNN Thu thường xuyên Thu không thường xuyên Thuế Phí, Thu từ hoạt động Các khoản Vay và VT Các khoản do lệ phí kinh tế đóng góp nước ngoài NN vay để bù đắp bội chi Các tổ chức Các cá nhân Sơ đồ 1.1: Các khoản thu ngân sách nhà nước Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 * Phân loại chi NSNN - Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động + Chi đầu tư kinh tế + Chi cho y tế + Chi cho giáo dục + Chi cho phúc lợi xã hội + Chi quản lý hành chính + Chi an ninh quốc phòng - Căn cứ vào tính chất sử dụng + Chi lĩnh vực sản xuất vật chất: là những khoản chi cho các ngành sản xuất vật chất như nông nghiệp, công nghiệp, lâm nghiệp,… + Chi trong lĩnh vực phi sản xuất vật chất: là những khoản chi về các dịch vụ công cộng, văn hoá, giáo dục, y tế, an ninh, quốc phòng, nghiên cứu khoa học,… - Căn cứ vào chức năng quản lý nhà nước + Chi nghiệp vụ: gồm các khoản chi về tiền lương, tiền công, trả nợ trong và ngoài nước, hỗ trợ và chuyển giao, hưu trí và thâm niên, cung cấp và dịch vụ,… + Chi phát triển: gồm các khoản chi về phát triển kinh tế, các dịch vụ xã hội, quản lý hành chính, an ninh quốc phòng… - Căn cứ vào mục đích kinh tế xã hội + Chi tích luỹ: gồm những khoản chi đầu tư xây dựng cơ bản, chi cấp vốn lưu động cho các doanh nghiệp nhà nước, chi dự trữ… + Chi tiêu dùng: gồm các khoản chi đa dạng và phức tạp hơn so với chi tích luỹ: chi quản lý hành chính, chi sự nghiệp. chi bù giá… - Căn cứ vào yếu tố thời hạn tác động của các khoản chi + Chi thường xuyên + Chi đầu tư phát triển + Chi trả khác Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm và vai trò của NSNN * Đặc điểm của NSNN Ngân sách nhà nước là bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia.
Nó bao gồm những quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể quan hệ tài chính quốc gia, cụ thể: - Quan hệ tài chính giữa nhà nước và công dân; - Quan hệ tài chính giữa nhà nước với doanh nghiệp; - Quan hệ tài chính giữa nhà nước với tổ chức xã hội; - Quan hệ tài chính giữa nhà nước với tài chính quốc tế; Ngân sách nhà nước có các đặc điểm cơ bản sau: - Hoạt động thu chi của ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế, chính trị của Nhà nước và thực hiện các chức năng của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định; - Hoạt động ngân sách Nhà nước là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở 2 lĩnh vực thu và chi của Nhà nước - Ngân sách Nhà nước luôn gắn liền với sở hữu nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng; - Ngân sách nhà nước cũng có đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác. Nét khác biệt của ngân sách nhà nước với tư cách là một quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới được chi dùng những mục đích đã định; - Hoạt động thu chi ngân sách nhà nước được thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. * Vai trò của NSNN Ngân sách Nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ nền kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại của đất nước. Vai trò của ngân sách nhà nước luôn gắn liền với vai trò của Nhà nước theo từng giai đoạn nhất Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đối với nền kinh tế thị trường, ngân sách Nhà nước đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với nền kinh tế, xã hội. Ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội, định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội. Ngân sách nhà nước có vai trò như sau: - Vai trò huy động các nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Vai trò này xuất phát từ bản chất kinh tế của Ngân sách nhà nước, để đảm bảo cho hoạt động của Nhà nước trong các lĩnh vực kinh tế xã hội đòi hỏi phải có những nguồn tài chính nhất định.
Những nguồn tài chính này được hình thành từ các khoản thu thuế và các khoản thu ngoài thuế. Đây là vai trò lịch sử của Ngân sách nhà nước mà trong bất kỳ chế độ xã hội nào, cơ chế kinh tế nào, ngân sách nhà nước đều phải thực hiện. - Ngân sách nhà nước là công cụ điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và chống lạm phát. Đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thị trường là sự cạnh tranh giữa các nhà doanh nghiệp nhằm đạt được lợi nhuận tối đa, các yếu tố cơ bản của thị trường là cung cầu và giá cả thường xuyên tác động lẫn nhau và chi phối hoạt động của thị trường.
Sự mất cân đối giữa cung và cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc giảm đột biến và gây ra biến động trên thị trường, dẫn đến sự dịch chuyển vốn của các doanh nghiệp từ ngành này sang ngành khác, từ địa phương này sang địa phương khác. Việc dịch chuyển vốn hàng loạt sẽ tác động tiêu cực đến cơ cấu kinh tế, nền kinh tế phát triển không cân đối.