Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách nhà nước cấp huyện 1. Ngân sách nhà nước cấp huyện 1. Khái niệm ngân sách nhà nước cấp huyện - Khái niệm ngân sách nhà nước Ngân sách Nhà nước ra đời và phát triển với tư cách là một phạm trù kinh tế gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước và sự tồn tại, phát triển của nền kinh tế hàng hóa tiền tệ.
Ngân sách Nhà nước là khâu chủ đạo, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc duy trì sự tồn tại của bộ máy quyền lực Nhà nước. Theo Luật Ngân sách Nhà nước được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 25 tháng 6 năm 2015 thì “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” (Luật Ngân sách Nhà nước, 2015). Từ khái niệm ngân sách Nhà nước nêu trên cho thấy, thu - chi ngân sách Nhà nước là hai nội dung quan trọng của Ngân sách Nhà nước. Xét theo góc độ quản lý thì NSNN là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước hay bảng cân đối thu - chi chủ yếu của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm và được gọi là năm ngân sách).
Tại hầu hết các nước trong đó có Việt Nam, năm ngân sách trùng với năm dương lịch, bắt đầu từ 01/01 kết thúc vào 31/12. Về bản chất của NSNN, đằng sau những con số thu, chi đó là các quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nước. Đối tượng phân phối để tạo lập nguồn thu cho NSNN là giá trị của cải xã hội. Mục đích phân phối, sử dụng nguồn vốn NSNN là đáp ứng cho Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 các nhu cầu gắn liền với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời gian cụ thể.Vì vậy, nghiệp vụ chủ yếu của NSNN là thu - chi nhưng không đơn thuần là việc tăng giảm số lượng tiền tệ mà còn phản ánh quan hệ kinh tế - tài chính giữa Nhà nước với các tác nhân khác nhau của nền kinh tế trong quá trình phân bổ các nguồn lực và phân phối thu nhập mới được tạo ra.
- Khái niệm ngân sách nhà nước cấp huyện Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách trung ương cung ứng nguồn tài chính cho các nhiệm vụ, mục tiêu chung cho cả nước trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại và hỗ trợ chuyển giao nguồn tài chính cho ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Ngân sách địa phương là tên chung để chỉ ngân sách của các cấp chính quyền địa phương phù hợp với địa giới hành chính các cấp. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của các đơn vị hành chính các cấp có hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân.
Theo quy định của Luật Tổ chức hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân hiện hành bao gồm: + Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách tỉnh) bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách của các huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh. + Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện) bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách các xã, thị trấn. + Ngân sách xã, thị trấn (gọi chung là ngân sách xã). Qua phân tích ở trên cho thấy, ngân sách xã, phường, thị trấn vừa là một cấp ngân sách, vừa là một bộ phận cấu thành ngân sách cấp huyện và quận.
Ngân sách huyện, quận vừa là một cấp ngân sách, vừa là một bộ phận cấu thành của ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Như vậy, ngân sách nhà nước cấp huyện là một cấp ngân sách thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 của NSNN trên phạm vi địa bàn huyện. Ngân sách nhà nước cấp huyện được hiểu là toàn bộ các khoản thu, chi được quy định đưa vào dự toán trong một năm do Hội đồng nhân dân huyện quyết định và giao cho Ủy ban nhân dân huyện tổ chức cấp hành nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ chính quyền cấp huyện. Ngân sách nhà nước cấp huyện mang bản chất của NSNN, đó là mối quan hệ giữa chính quyền Nhà nước cấp huyện với các tổ chức, cá nhân trên địa bàn huyện trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách của huyện.
Trên cơ sở đó mà đáp ứng các nhu cầu chi nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp huyện. Mối quan hệ đó được điều chỉnh, điều tiết sao cho phù hợp với bản chất Nhà nước xã hội chủ nghĩa. Đó là Nhà nước của dân, do dân và vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đặc điểm của ngân sách nhà nước cấp huyện - Ngân sách nhà nước cấp huyện là một cấp ngân sách có nguồn thu và nhiệm vụ chi riêng.Đó là một lối đi đúng đắn trong quá trình phát triển nền tài chính quốc gia.
Trướctiên, nó giúp cho ngân sách cấp tỉnh, trung ương giảm được khối lượng công việc.Tiếp theo, nó giúp cho ngân sách cấp chính quyền có thể nắm bắt được tình hìnhkinh tế nói chung và tài chính nói riêng từ cơ sở. - Ngân sách nhà nước cấp huyện mang bản chất của NSNN: đó là mối quan hệ giữa ngânsách nhà nước cấp huyện với các tổ chức, cá nhân trên địa bàn huyện trong quá trình phân bổ, sửdụng các nguồn lực kinh tế của huyện. - Các hoạt động thu - chi của ngân sách huyện luôn gắn với chức năng, nhiệm vụ của chính quyền huyện theo luật định, đồng thời luôn chịu sự kiểm tra,giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp huyện. Chính vì vậy các chỉ tiêuthu - chi của ngân sách huyện luôn mang tính pháp lý.
- Ngân sách huyện vừa là một cấp trong hệ thống NSNN vừa là một đơn vịdự toán. Bởi vì ngân sách huyện thực hiện nhiệm vụ thu - chi của một cấp ngânsách và là đơn vị nhận bổ sung từ ngân sách cấp trên, đồng thời cấp bổ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 sung cho ngân sách cấp xã. Ngoài ra, ngân sách nhà nước cấp huyện còn thể hiện bản chất chính trị củaNhà nước ta thông qua việc thực hiện đúng đắn, hiệu quả, có sáng tạo các chủtrương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Vai trò của ngân sách nhà nước cấp huyện - Ngân sách nhà nước cấp huyện bảo đảm thực hiện vai trò quản lý của Nhà nước, bảo vệan ninh trật tự trên địa bàn huyện.
Là một cấp chính quyền, huyện cũng tổ chức ra cho mình một hệ thống cáccơ quan, đoàn thể hành chính nhằm thực hiện các chức năng quản lý của Nhà nước.Điều đó cũng có nghĩa là để cho các cơ quan, đoàn thể đó hoạt động được cần phảicó một quỹ tài chính tập trung cho nó - đó chính là ngân sáchnhà nước cấp huyện. Mặc dù khônglớn mạnh như ngân sách Trung ương nhưng ngân sáchnhà nước cấp huyện cũng tạo cho mìnhmột vị thế nhất định nhằm chủ động trong việc thực hiện chức năng Nhà nước ở địaphương. Tùy theo phạm vi địa lý, tình hình kinh tế - xã hội trên từng huyện mà nhucầu đảm bảo này khác nhau.Trong các chức năng của Nhà nước, chức năng đảm bảo an ninh trật tự, quốc phòng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là công cụ quyền lực của Nhà nước,nhằm bảo vệ ý chí của Nhà nước, tạo điều kiện an toàn để huyện phát triển mọi mặt.Để đảm bảo cho chức năng đặc biệt này, ngân sách huyện cần phải có kế hoạch cụthể, chi tiết, có các khoản dự phòng hợp lý.
- Ngân sách nhà nước cấp huyện là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hộitại địa phương. Vai trò này xuất hiện trước nhu cầu cần khắc phục những khuyết điểm củakinh tế thị trường, giúp cho nền kinh tế phát triển cân đối và hợp lý. Nhà nướcthực hiện vai trò này trong hoạt động thu chi NSNN, cụ thể trong các lĩnh vựckinh tế, xã hội như sau: + Về mặt kinh tế: NSNN cấp huyện có vai trò rất quan trọng trong việc địnhhướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh doanhvà chống độc quyền. Thông qua các khoản chi kinh tế và chi cho các công trìnhkết cấu hạ tầng kinh tế.
Đồng thời chính quyền cấp huyện có thể tạo Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 điều kiện vàhướng nguồn vốn đầu tư của các doanh nghiệp vào những lĩnh vực, nhữngngành có tỷ suất lợi nhuận cao, ưu tiên những ngành mũi nhọn có khả năng cạnhtranh trên thị trường. + Về mặt xã hội: đầu tư của NSNN để thực hiện các chính sách xã hội về giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, thể thao, chi đảm bảo xã hội nhằm giúp đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao hơn. Việc đầu tư này nhằm khắc phục và bù đắp khiếm khuyết của nền kinh tế thị trường như thất nghiệp, phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường. - Ngân sách nhà nước cấp huyện là phương tiện bù đắp khiếm khuyết của nền kinh tế thịtrường, đảm bảo công bằng xã hội, gìn giữ môi trường trên địa bàn huyện.
Đây là vai trò không thể thiếu đối với ngân sách quốc gia. Nó có tác dụngxoa dịu nền kinh tế thị trường. Như chúng ta đã biết, kinh tế thị trường là chạy theolợi nhuận bất chấp hậu quả. Do đó, một loạt các vấn đề xảy ra như thất nghiệp,khoảng cách giàu nghèo tăng, ít quan tâm đến người già, trẻ em, người tàn tật, lừađảo, chiếm đoạt, môi trường ô nhiễm…Những điều này tạo ra cho nền kinh tế - xãhội một vực thẳm phía trước.
Cấp huyện theo dõi các báo cáo tổng hợp từ cấp xã, thị trấn phải có biện pháp khắc phục, giải quyết.