MỞ ĐẦU 1. Tính Cấp thiết của đề tài Huyện Thạch Thành là một huyện miền núi của tỉnh Thanh Hóa, trong những năm gần đây, tình hình thực hiện thu NSNN trên địa bàn có những chuyển biến tích cực. Kinh tế - xã hội phát triển, tổng giá trị sản xuất năm 2021 ƣớc đạt 14.212,5 tỷ đồng tăng 14,3% so với cùng kỳ, mức tăng trƣởng kinh tế khá trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 nhƣ hiện nay. Thu nhập bình quân đầu ngƣời là 47,9 triệu đồng/ngƣời/năm.
Có đƣợc những kết quả đó là sự chỉ đạo sát sao của cấp ủy, chính quyền địa phƣơng các cấp trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo để chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cơ chế quản lý tài chính ngân sách. Từ những kết quả đó qua thực hiện luật ngân sách nhà nƣớc đã khẳng định đƣợc tính đúng đắn của pháp luật mà chủ trƣơng đổi mới của Đảng đã định hƣớng nhằm góp phần thực hiện thắng lợi công nghiệp hóa - hại đại hóa nông nghiệp, nông thôn mà địa phƣơng cấp xã, ngân sách xã đóng vai trò hết sức quan trọng. Để hoàn thiện quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành, Tỉnh Thanh Hóa trong thời gian qua Phòng tài chính kế hoạch huyện đã tham mƣu cho UBND huyện chỉ đạo về mọi mặt để đổi mới nâng cao công tác quản lý ngân sách xã. Qua đó công tác quản lý ngân sách xã đã thu đƣợc những kết quả nhất định: Các khoản thu đƣợc quan tâm chỉ đạo, chú trọng thu đúng, thu đủ và nuôi dƣỡng nguồn thu, nhiệm vụ chi phải đƣợc cân đối đảm bảo cho hoạt động bộ máy và các khoản đã xây dựng dự toán, chi đúng mục đích, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức, hiệu quả, tiết kiệm, phòng chống tham nhũng, lãng phí.
Với vai trò là cơ quan chủ quản quản lý, điều hành ngân sách xã, trong những năm qua phòng tài chính đã có nhiều nỗ lực để triển khai, hƣớng dẫn các cơ chế, chính sách, cải cách thủ tục hành chính, quy trình, thủ tục về quản lý ngân sách xã góp phần hoàn thiện công tác quản lý ngân sách xã. UBND, HĐND huyện đã thƣờng xuyên tăng cƣờng công tác 1 thanh tra, kiểm tra, giám sát để kiểm soát tốt các đơn vị sử dụng NSNN đồng thời trấn chỉnh trong thời gian qua. Trong quá trình triển khai cơ quan tài chính đã có đƣợc những kết quả tốt khẳng định đƣợc vị trí, vai trò của mình trong quản lý thu, Chi ngân sách xã giúp cho các xã, thị trấn trên địa bàn huyên sử dụng NSNN ngày càng đƣợc nâng cao. Bên cạnh những kết quả đã đạt đƣợc trong những năm qua thì công tác quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện vẫn còn gắp những khó khăn, thách thức và tồn tại đó là: Công tác lập dự toán ở một số xã chƣa đƣợc chú trọng, chấp hành dự toán thu vẫn còn một số đối tƣợng nộp thuế chấp hành chƣa nghiêm, Công tác quản lý chi chƣa đƣợc chặt chẽ, trình độ cán bộ quản lý ngân sách xã ở một số đơn vị chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu công việc.
Xuất phát từ những lý do trên tôi quyết định chọn đề tài “Hoàn thiện quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa” làm đề tài nghiên cứu với mong muốn có sự đóng góp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý NSNN thông qua các cơ quan tài chính tại huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa. Mục tiêu nghiên cứu: 2. Mục tiêu chung Đánh giá, phân tích thực trạng về công tác quản lý ngân sách xã trên địa huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa, từ đó đề xuất những giải pháp để hoàn thiện quản lý ngân sách xã trên địa phƣơng này. Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý NSNN và quản lý NSX - Đánh giá thực trạng quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa.
- Đề xuất giải pháp hoàn thiện quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu: - Đối tƣợng nghiên cứu: Hoạt động quản lý ngân sách xã, thị trấn trên địa bàn huyện Thạch Thành. 2 - Phạm vi nghiên cứu: nghiên cứu quản lý NSX thông qua phòng Tài chính – Kế hoạch huyện và ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành gian đoạn 2019-2021. - Thời gian nghiên cứu: luận văn nghiên cứu quản lý ngân sách xã trên địa bàn Huyện Thạch Thành, Tỉnh Thanh Hóa trong khoảng thời gian từ 2019-2021.
Các giải pháp đề xuất cho giai đoạn 2022-2025. Phƣơng pháp nghiên cứu Việc nghiên cứu đề tài vận dụng phƣơng pháp chủ yếu sau: - Phƣơng pháp luận: Bằng phƣơng pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với đƣờng lối, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nƣớc. - Phƣơng pháp thu thập số liệu: Phƣơng pháp thu thập số liệu sơ cấp: Thông qua phát phiếu điều tra trắc nghiệm và phiếu phỏng vấn cho các Phòng nhƣ: Phòng tài chính - kế hoạch, Phòng Thống kê…. - Phƣơng pháp thu thập số liệu thứ cấp thông qua các nguồn số liệu từ UBND huyện Thạch Thành nhƣ Chi cục Thống kê, Phòng tài chính kế hoạch, và từ các công trình nghiên cứu, bài viết, báo cáo… đề tài nghiên cứu khoa học có liên quan của các tổ chức cá nhân trên tạp chí, sách báo và trên mạng Internet.
- Phƣơng pháp xử lý số liệu: Những dữ liệu sơ cấp, thứ cấp đƣợc sử dụng trong nghiên cứu bao gồm các sách, báo, tạp chí, các văn kiện, nghị quyết, các công trình đã đƣợc xuất bản, các số liệu về tình hình cơ bản của địa bàn nghiên cứu, số liệu thống kê, điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội. Những số liệu này đƣợc thu thập bằng cách sao chép, đọc, trích dẫn nhƣ trích dẫn tài liệu tham khảo. Sử dụng báo cáo tổng hợp quyết toán thu, chi NSX hàng năm do phòng Tài chính- Kế hoạch huyện tổng hợp, báo cáo thu chi, NSX của KBNN và của các xã, thị trấn. 3 - Phƣơng pháp lƣợng hóa: Bằng cách sử dụng các phần mềm nhƣ Excel, Word, sử dụng phƣơng pháp thống kê, so sánh…để tổng hợp và phân tích các dữ liệu thu thập đƣợc từ quá trình điều tra.
Nội dung nghiên cứu: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách cấp xã. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa. Chƣơng 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa. CƠ SỞ LÝ LU N VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH CẤP XÃ 1.
Tổng quan ngân NSNN và NSX 1. Khái niệm và vai trò của ngân sách Nhà nước a. Khái niệm ngân sách nhà nƣớc Ngân sách nhà nƣớc (NSNN) ra đời cùng với sự hình thành nhà nƣớc và sự phát triển của kinh tế hàng hoá và tiền tệ. NSNN luôn gắn với nhà nƣớc và quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc.
NSNN là sự phản ánh tổng hợp các mối quan hệ về kinh tế giữa nhà nƣớc với các chủ thế khác trong việc phân phối các giá trị tiền tệ trong xã hội. Bằng sức mạnh quyền lực của mình, nhà nƣớc chuyển dịch những bộ phận thu nhập của các chủ thế khác nhau thành thu nhập của nhà nƣớc qua các sắc thuế rồi phân phối, chuyến dịch khoản thu nhập đó đến đối tƣợng sử dụng để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc. Trong thực tế ngân sách nhà nƣớc dùng để chỉ tổng số thu, chi của một đơn vị trong một thời gian của năm tài chính. Có bảng tính toán các chi phí để thực hiện kế hoạch, hay chƣơng trình nào đó với mục đích chủ thể.
Nếu chủ thể là Nhà nƣớc thì đƣợc gọi là ngân sách Nhà nƣớc. Ngân sách nhà nƣớc phản ánh các nghiệp vụ hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nƣớc, khi Nhà nƣớc phân bổ các nguồn tài chính nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc theo quy định của pháp luật. Ngân sách nhà nƣớc là phạm trù kinh tế mang tính lịch sử, là thành phần trong hệ thống tài chính, thuật ngữ “ngân sách nhà nƣớc” đƣợc sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế - xã hội ở mọi quốc gia. Tuy nhiên, để định nghĩa ngân sách nhà nƣớc là gì thì lại tùy thuộc vào từng trƣờng phái, góc độ tiếp cận của ngƣời nghiên cứu [9].
Luật ngân sách Nhà nƣớc đƣợc Quốc hội khoá XIII nƣớc Cộng hoà XHCN Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ chín, năm 2015 ghi rõ: “Ngân sách nhà nước”: là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đƣợc dự toán 5 và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc [14] Cho dù góc độ tiếp cận, nghiên cứu khác nhau, nhƣng chung lại các quan điểm đều có nhận định về ngân sách nhà nƣớc đó là thu - chi tài chính; huy động - sử dụng các nguồn lực tài chính trên cơ sở luật định, nhằm thực hiện nhiệm vụ điều hành các hoạt động kinh tế - xã hội của một quốc gia. Vai trò của ngân sách nhà nƣớc Nói đến ngân sách Nhà nƣớc là gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của Nhà nƣớc. Vì vậy, ngân sách nhà nƣớc có vai trò hết sức quan trọng trong các hoạt động kinh tế, xã hội; quốc phòng, an ninh và đối ngoại của nhà nƣớc. Trong mỗi giai đoạn phát triển, ngân sách nhà nƣớc đều thể hiện vai trò của mình trong quản lý kinh tế thị trƣờng, ngân sách nhà nƣớc có vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế.
Có thể khái quát vai trò ngân sách nhà nƣớc theo một số nội dung nhƣ sau: [9; tr. 65] Thứ nhất, là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế Ngân sách Nhà nƣớc là công cụ để hình thành cơ cấu kinh tế, thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh. Chính phủ sẽ định hƣớng các hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế để tối ƣu, tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững. Qua chi ngân sách, nhà nƣớc cấp, hỗ trợ kinh phí cho đầu tƣ cơ sở, kết cấu hạ tầng, từ đó hình thành các doanh nghiệp thuộc các ngành then chốt để tạo điều kiện thuận lợi cho mọi thành phần kinh tế phát triển.
Ngân sách nhà nƣớc là công cụ để nhà nƣớc điểu chỉnh nền kinh tế của đất nƣớc.