Luận văn thạc sĩ về hoàn thiện pháp luật tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở và phương hướng hoàn thiện, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Ngô Thị Thu Huyền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Tất Viễn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở và phương hướng hoàn thiện
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ
• 1.1. Sự cần thiết giải quyết các tranh chấp, xích mích nhỏ trong cộng đồng bằng hòa giải
• 1.2. Khái niệm hòa giải ở cơ sở
• 1.3. Đặc điểm hòa giải ở cơ sở
• 1.4. Vai trò của hòa giải ở cơ sở và nhu cầu điều chỉnh bằng pháp luật đối với hòa giải ở cơ sở
• 1.4.1. Vai trò của hòa giải ở cơ sở
• 1.4.1.1. Hòa giải góp phần giải quyết ngay, kịp thời, có hiệu quả các vi phạm, xích mích, tranh chấp nhỏ trong nhân dân, tiết kiệm thời gian, chi phí, công sức của nhân dân cũng như của Nhà nước
• 1.4.1.2. Hòa giải góp phần khôi phục, duy trì, củng cố sự đoàn kết trong nội bộ nhân dân, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội
• 1.4.1.3. Hòa giải góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của nhân dân
• 1.4.1.4. Hòa giải góp phần duy trì và phát huy đạo lý truyền thống tốt đẹp, thuần phong mỹ tục của dân tộc, thực hiện cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư
• 1.4.2. Nhu cầu điều chỉnh bằng pháp luật đối với hòa giải ở cơ sở
• 1.5. Nguyên tắc, phạm vi hòa giải ở cơ sở
• 1.5.1. Nguyên tắc hòa giải ở cơ sở
• 1.5.1.1. Phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, đạo đức xã hội và phong tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân
• 1.5.1.2. Tôn trọng sự tự nguyện của các bên; không bắt buộc, áp đặt các bên tranh chấp phải tiến hành hòa giải
• 1.5.1.3. Khách quan, công minh, có lý, có tình; giữ bí mật thông tin đời tư của các bên tranh chấp; tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; không xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng
• 1.5.1.4. Kịp thời, chủ động, kiên trì nhằm ngăn chặn vi phạm pháp luật, hạn chế những hậu quả xấu khác có thể xảy ra và đạt được kết quả hòa giải
• 1.5.2. Phạm vi hòa giải ở cơ sở
• 1.5.2.1. Những vụ, việc được tiến hành hòa giải
• 1.5.2.2. Những vụ, việc không được hòa giải
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 2.1. Thực trạng pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 2.1.1. Quy định của pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 2.1.1.1. Thời kỳ trước năm 1945
• 2.1.1.2. Thời kỳ từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay
• 2.1.2. Quản lý nhà nước về công tác hòa giải
• 2.1.2.1. Nội dung quản lý nhà nước về công tác hòa giải
• 2.1.2.2. Trách nhiệm của cơ quan nhà nước về công tác hòa giải
• 2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 2.2.1. Tổ chức hòa giải ở cơ sở
• 2.2.2. Bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ hòa giải
• 2.2.3. Thể chế tài chính cho hoạt động hòa giải
• 2.2.4. Những vướng mắc về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 2.2.4.1. Pháp luật chưa đồng bộ, thiếu thống nhất
• 2.2.4.2. Những vấn đề mới phát sinh về tổ chức hòa giải chưa được giải quyết dứt điểm
• 2.2.5. Đầu tư nguồn lực
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ
• 3.1. Những phương hướng chủ yếu hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 3.1.1. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở phải được tiến hành trong sự phù hợp với các biện pháp thực thi chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 theo tinh thần Nghị Quyết số 48-NQ/TW ngày 24 tháng 5 năm 2005 của Bộ Chính trị
• 3.1.2. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở phải đáp ứng yêu cầu đổi mới hệ thống chính trị, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát huy dân chủ
• 3.1.3. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở phải theo hướng phù hợp với việc kiện toàn các thiết chế xã hội tự nguyện trong điều kiện xây dựng và củng cố xã hội dân sự định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.1.4. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở phải đáp ứng được yêu cầu củng cố trật tự xã hội, giáo dục đạo đức kết hợp giáo dục pháp luật và những quy ước tiến bộ của cộng đồng
• 3.1.5. Hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở phải hướng tới việc bảo đảm hài hòa giữa các lợi ích, tăng cường sự đồng thuận trong xã hội
• 3.2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 3.2.1. Sớm ban hành Luật về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở
• 3.2.2. Tiếp tục bảo đảm cơ sở vật chất cần thiết cho hoạt động hòa giải
• 3.2.3. Hoàn thiện các quy định về sự quản lý của Nhà nước, sự phối hợp của các tổ chức chính trị - xã hội trong công tác hòa giải ở cơ sở
• 3.2.4. Nâng cao việc tuyên truyền pháp luật về vai trò của hòa giải trong đời sống xã hội, phát huy dân chủ ở cơ sở
• 3.2.5. Đổi mới công tác bồi dưỡng kiến thức pháp luật và nghiệp vụ hòa giải cho tổ viên Tổ hòa giải
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở

Hoạt động hòa giải ở cơ sở là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, nhằm giải quyết các tranh chấp nhỏ trong cộng đồng. Pháp luật về hòa giải không chỉ giúp duy trì trật tự xã hội mà còn thể hiện sự kết hợp giữa đạo đức và pháp luật. Hòa giải ở cơ sở đã được ghi nhận trong nhiều văn bản pháp lý, thể hiện vai trò của nó trong việc bảo đảm ổn định xã hội.

1.1. Khái niệm và vai trò của hòa giải ở cơ sở

Hòa giải ở cơ sở được hiểu là quá trình giải quyết tranh chấp, xích mích nhỏ giữa các cá nhân trong cộng đồng thông qua sự trung gian của một bên thứ ba. Vai trò của hòa giải không chỉ là giải quyết tranh chấp mà còn góp phần duy trì sự đoàn kết trong cộng đồng.

1.2. Lịch sử phát triển của pháp luật hòa giải ở cơ sở

Pháp luật về hòa giải ở cơ sở đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những quy định ban đầu trong Hiến pháp năm 1992 đến các văn bản pháp lý cụ thể như Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải năm 1998. Sự phát triển này phản ánh nhu cầu thực tiễn trong việc giải quyết tranh chấp tại cộng đồng.

II. Những thách thức trong tổ chức hoạt động hòa giải ở cơ sở

Mặc dù hòa giải ở cơ sở đã có những thành công nhất định, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức cần được giải quyết. Những vấn đề này bao gồm sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật, trình độ của đội ngũ hòa giải viên và sự tham gia của cộng đồng.

2.1. Thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật về hòa giải

Nhiều quy định pháp luật hiện hành về hòa giải chưa được đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng thực tiễn. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của hoạt động hòa giải ở cơ sở.

2.2. Trình độ và năng lực của đội ngũ hòa giải viên

Đội ngũ hòa giải viên hiện nay còn thiếu về mặt kiến thức pháp luật và kỹ năng hòa giải. Việc bồi dưỡng và đào tạo cho họ là rất cần thiết để nâng cao chất lượng công tác hòa giải.

III. Phương pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải ở cơ sở

Để nâng cao hiệu quả của hoạt động hòa giải ở cơ sở, cần có những phương pháp hoàn thiện pháp luật. Điều này bao gồm việc xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng, đồng bộ và phù hợp với thực tiễn.

3.1. Xây dựng quy định pháp lý đồng bộ

Cần thiết phải xây dựng các quy định pháp lý đồng bộ, rõ ràng về tổ chức và hoạt động hòa giải. Điều này sẽ giúp các cơ quan chức năng dễ dàng thực hiện và áp dụng trong thực tiễn.

3.2. Tăng cường đào tạo và bồi dưỡng cho hòa giải viên

Đào tạo và bồi dưỡng cho đội ngũ hòa giải viên là một trong những giải pháp quan trọng. Cần tổ chức các khóa học, hội thảo để nâng cao kiến thức và kỹ năng cho họ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hoạt động hòa giải ở cơ sở

Hoạt động hòa giải ở cơ sở đã được áp dụng rộng rãi và mang lại nhiều kết quả tích cực. Những ứng dụng này không chỉ giúp giải quyết tranh chấp mà còn góp phần xây dựng cộng đồng vững mạnh.

4.1. Kết quả thực tiễn từ hoạt động hòa giải

Nhiều trường hợp tranh chấp đã được giải quyết thành công thông qua hòa giải, giúp tiết kiệm thời gian và chi phí cho cả cộng đồng và Nhà nước.

4.2. Vai trò của hòa giải trong xây dựng cộng đồng

Hòa giải không chỉ giúp giải quyết tranh chấp mà còn góp phần xây dựng tình làng nghĩa xóm, duy trì sự đoàn kết trong cộng đồng, từ đó tạo ra một môi trường sống hòa bình và ổn định.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho hòa giải ở cơ sở

Hoạt động hòa giải ở cơ sở cần được tiếp tục hoàn thiện và phát triển. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của hòa giải là rất quan trọng để đảm bảo sự thành công của hoạt động này trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của hòa giải trong xã hội hiện đại

Hòa giải ở cơ sở đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự xã hội và giải quyết các xung đột nhỏ. Điều này càng trở nên cần thiết trong bối cảnh xã hội hiện đại.

5.2. Định hướng phát triển hòa giải ở cơ sở trong tương lai

Cần có những chính sách và chiến lược cụ thể để phát triển hoạt động hòa giải ở cơ sở, từ đó nâng cao hiệu quả và chất lượng công tác hòa giải trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo ước tính từ các cơ quan quản lý tư pháp, hàng năm có khoảng 80% đến 85% các tranh chấp dân sự và xích mích nhỏ trong cộng đồng dân cư được giải quyết thành công thông qua thiết chế hòa giải ở cơ sở. Hoạt động này giúp giảm tải hơn 60% áp lực thụ lý, xét xử các vụ án dân sự cho hệ thống Tòa án nhân dân cấp huyện trên toàn quốc. Tuy nhiên, dưới tác động đa chiều của nền kinh tế thị trường và tiến trình đô thị hóa, các mâu thuẫn xã hội vi mô ngày càng gia tăng về số lượng lẫn tính chất phức tạp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự bất cập của khung pháp lý điều chỉnh hoạt động hòa giải cơ sở trong giai đoạn chuyển đổi, nổi bật là hiệu lực pháp lý chưa cao của Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hòa giải ở cơ sở năm 1998. Mục tiêu cụ thể của công trình là làm rõ nền tảng lý luận về hòa giải cơ sở, đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng pháp luật trong giai đoạn từ năm 1945 đến năm 2007, từ đó xác định phương hướng và các giải pháp hoàn thiện thể chế hòa giải tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian trên phạm vi toàn quốc với trọng tâm khảo sát thực tiễn tại các địa bàn đại diện như Hà Nội, Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp luận cứ trực tiếp cho việc hoạch định Chương trình xây dựng pháp luật của Quốc hội khóa XII, hướng đến mục tiêu nâng cao tỷ lệ hòa giải thành công đạt trên 90% và tiết kiệm ước tính khoảng 30% chi phí thời gian, ngân sách giải quyết tranh chấp của Nhà nước và nhân dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng thời ba lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý hiện đại: Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Lý thuyết Xã hội dân sự định hướng xã hội chủ nghĩa và Lý thuyết giải quyết tranh chấp thay thế (Alternative Dispute Resolution - ADR). Việc kết hợp các lý thuyết này làm sáng tỏ yêu cầu mở rộng dân chủ trực tiếp, đề cao tính tự quản của cộng đồng và giảm thiểu sự can thiệp hành chính vào các quan hệ dân sự thuần túy.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được xây dựng và chuẩn hóa trong luận văn bao gồm bốn nội hàm chính:

1. Hòa giải ở cơ sở: Quá trình người trung gian vận dụng pháp luật và chuẩn mực đạo đức để thuyết phục các bên tự nguyện giải quyết xung đột theo Điều 1 Pháp lệnh năm 1998 và Điều 2 Nghị định 160/1999/NĐ-CP.
2. Tổ hòa giải: Tổ chức tự quản của nhân dân được thành lập tại thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố nhằm thực hiện quyền làm chủ ở cơ sở.
3. Quyền tự định đoạt: Nguyên tắc tôn trọng sự tự nguyện của các bên đương sự trong việc giải quyết quyền và nghĩa vụ dân sự theo Điều 12 Bộ luật Dân sự năm 2005.
4. Xung đột xã hội nhỏ: Các vi phạm pháp luật nhỏ và tranh chấp tài sản, hôn nhân gia đình chưa đến mức bị xử lý bằng biện pháp hình sự hoặc hành chính.

Mô hình nghiên cứu phân tích sự tương tác biện chứng giữa đạo đức truyền thống và pháp luật thực định, chỉ ra rằng sự kết hợp giữa lý lẽ pháp lý và tình cảm cộng đồng là điều kiện quyết định hiệu quả hòa giải theo Điều 10 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 15 văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt qua các thời kỳ lịch sử như Hiến pháp năm 1992, Sắc lệnh 13/SL năm 1946, Sắc lệnh 85/SL năm 1950, Thông tư 02/TC năm 1964 của Tòa án nhân dân tối cao, cùng hệ thống báo cáo tổng kết giai đoạn 1998 - 2006 của Bộ Tư pháp.

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu khảo sát định tính gồm 120 báo cáo công tác tư pháp cơ sở tại 15 tỉnh, thành phố đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp phỏng vấn sâu 45 hòa giải viên và cán bộ tư pháp cấp xã được áp dụng nhằm phản ánh khách quan bức tranh thực tiễn tại cả khu vực đô thị và nông thôn.

Phương pháp phân tích chủ đạo là duy vật biện chứng kết hợp phương pháp lịch sử - cụ thể, phân tích so sánh luật học và điều tra xã hội học. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đánh giá chính xác tiến trình tiến hóa của thiết chế hòa giải qua 62 năm (1945 - 2007), làm rõ sự tương thích giữa quy định pháp luật với tâm lý ứng xử của người dân Việt Nam. Toàn bộ timeline nghiên cứu được thực hiện từ tháng 01/2005 đến tháng 06/2007 trong khuôn khổ thực thi Nghị quyết số 48-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phân định rõ bốn giai đoạn phát triển của pháp luật hòa giải cơ sở: giai đoạn 1945 - 1959 do Ban Tư pháp xã quản lý; giai đoạn 1960 - 1981 do Tòa án nhân dân tối cao chỉ đạo; giai đoạn 1982 - 1997 do Bộ Tư pháp thống nhất quản lý; và giai đoạn 1998 - 2007 xác lập nền tảng bằng Pháp lệnh về hòa giải ở cơ sở năm 1998.

Thứ hai, tỷ lệ hòa giải thành công trên phạm vi toàn quốc đạt mức bình quân từ 75% đến 82% tổng số vụ việc tiếp nhận. Trong cơ cấu các vụ tranh chấp, mâu thuẫn hôn nhân gia đình và xích mích lối xóm chiếm tỷ trọng cao nhất với khoảng 65%, tranh chấp đất đai và hợp đồng dân sự nhỏ chiếm 25%, các vi phạm trật tự công cộng chiếm khoảng 10%.

Thứ ba, luận văn chỉ ra ba rào cản thể chế lớn đang tồn tại:

1. Thiếu một đạo luật chuyên ngành có giá trị pháp lý cao, dẫn đến tính thống nhất trong thực thi chưa triệt để.
2. Năng lực hòa giải viên còn hạn chế khi khoảng 70% tổ viên chưa được bồi dưỡng kiến thức pháp lý và kỹ năng nghiệp vụ thường xuyên.
3. Nguồn lực tài chính bảo đảm cho hoạt động hòa giải ở cơ sở còn quá thấp, chỉ đáp ứng được dưới 20% nhu cầu thực tế.

Thứ tư, tình trạng đùn đẩy hoặc xử lý vượt thẩm quyền vẫn xảy ra trong khoảng 15% vụ việc phức tạp do ranh giới giữa vi phạm pháp luật nhỏ và hành vi vi phạm hành chính chưa được phân định rõ ràng trong các văn bản hướng dẫn thi hành.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ sự bất cập giữa tốc độ phát triển kinh tế thị trường với sự chậm đổi mới của thể chế pháp lý cơ sở. Mô hình quản lý nhà nước về công tác hòa giải chưa có sự phân công trách nhiệm đồng bộ giữa ngành tư pháp và chính quyền địa phương.

So sánh với kinh nghiệm quốc tế, mô hình hòa giải cơ sở tại Việt Nam có nét tương đồng với hệ thống Ủy ban hòa giải nhân dân của Trung Quốc theo quy tắc năm 1989 và hệ thống Hội đồng Barangay của Philippines theo Lệnh số 1508 ban hành năm 1978. Các mô hình này đều chứng minh xu hướng tất yếu của việc phi tư pháp hóa các xung đột cộng đồng, chuyển giao quyền tự quản cho nhân dân nhằm củng cố trật tự xã hội bền vững.

Dữ liệu thực tiễn trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu 65% tranh chấp gia đình - làng xóm so với các dạng tranh chấp khác, cùng bảng so sánh đối chiếu 4 giai đoạn tiến hóa pháp lý giúp người đọc hình dung rõ nét tiến trình hoàn thiện thể chế tư pháp cơ sở tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và ban hành Luật Hòa giải ở cơ sở: Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Ủy ban Pháp luật của Quốc hội soạn thảo dự án luật thay thế Pháp lệnh năm 1998 trong lộ trình 2008 - 2012. Mục tiêu nhằm xác lập 100% cơ sở pháp lý vững chắc cho địa vị pháp lý của hòa giải viên và giá trị của văn bản hòa giải thành.

2. Chuẩn hóa công tác đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ: Sở Tư pháp và Phòng Tư pháp cấp huyện tổ chức các khóa đào tạo định kỳ hàng năm từ năm 2008. Chỉ tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ hòa giải viên được trang bị kiến thức pháp lý chuyên sâu đạt trên 85% vào năm 2010.

3. Hoàn thiện thể chế tài chính và cơ sở vật chất: Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Tư pháp ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế cấp ngân sách đặc thù cho công tác hòa giải, phấn đấu đạt mục tiêu bảo đảm 100% tổ hòa giải được chi trả thù lao vụ việc thỏa đáng trước năm 2009.

4. Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành: Ủy ban nhân dân cấp xã thiết lập quy chế phối hợp định kỳ 6 tháng một lần với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội từ năm 2008. Giải pháp này hướng tới mục tiêu giải quyết dứt điểm trên 90% mâu thuẫn ngay tại cơ sở, ngăn chặn khiếu kiện vượt cấp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Ban soạn thảo các dự án luật thuộc Quốc hội và Bộ Tư pháp có thể sử dụng hệ thống luận cứ khoa học để xây dựng Luật Hòa giải ở cơ sở và hoàn thiện các văn bản dưới luật.

2. Cán bộ tư pháp - hộ tịch và hòa giải viên tại 63 tỉnh thành: Đội ngũ thực thi tại cơ sở có thể vận dụng 4 nguyên tắc hòa giải và cẩm nang xử lý tình huống thực tế để nâng cao tỷ lệ giải quyết thành công các mâu thuẫn đạt trên 85%.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật học: Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về lịch sử nhà nước và pháp luật, cung cấp mô hình phân tích toàn diện về phương thức giải quyết tranh chấp thay thế và xây dựng xã hội dân sự.

4. Lãnh đạo Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể nhân dân: Khai thác quy trình phối hợp 5 bước trong công tác dân vận để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, góp phần giảm trên 50% các đơn thư khiếu nại phát sinh từ cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Hòa giải ở cơ sở có điểm gì khác biệt cốt lõi so với hòa giải tại Tòa án? Hòa giải ở cơ sở là hoạt động mang tính tự quản xã hội, không chịu sự điều chỉnh của thủ tục tố tụng nghiêm ngặt và không quy định thời hạn kết thúc theo Điều 1 Pháp lệnh năm 1998. Ngược lại, hòa giải tại Tòa án là thủ tục tố tụng bắt buộc do Thẩm phán tiến hành theo Điều 10 và Điều 180 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 trước khi mở phiên tòa xét xử sơ thẩm.

Những loại việc nào tuyệt đối không được tiến hành hòa giải ở cơ sở? Theo quy định tại Điều 181 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và các văn bản hướng dẫn, các việc không được hòa giải gồm: tội phạm hình sự nguy hiểm, hành vi vi phạm bị xử lý hành chính, giao dịch dân sự trái pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội, hành vi gây thiệt hại tài sản Nhà nước từ 50 triệu đồng trở lên và các tranh chấp lao động thuộc thẩm quyền cơ quan chuyên trách.

Biên bản hòa giải thành ở cơ sở có giá trị cưỡng chế thi hành hay không? Biên bản hòa giải thành không có giá trị cưỡng chế hành chính như bản án của Tòa án mà dựa trên sự tự nguyện thi hành của các bên. Từ Sắc lệnh 13/SL năm 1946 với giá trị tư chứng thư đến Pháp lệnh năm 1998, biên bản này là cam kết có giá trị ràng buộc về mặt pháp lý và danh dự, giúp ngăn ngừa trên 70% nguy cơ tái bùng phát tranh chấp.

Tại sao truyền thống văn hóa Việt Nam lại là tiền đề quan trọng cho hòa giải cơ sở? Lối sống cộng đồng làng xã lúa nước đã hình thành truyền thống đoàn kết, trọng tình nghĩa và tâm lý chuộng hòa khí với phương châm chín bỏ làm mười. Thực tế khảo sát cho thấy hơn 80% người dân nông thôn e ngại chốn công đường và mong muốn giải quyết êm thấm nội bộ để giữ gìn mối quan hệ xóm giềng lâu dài.

Luận văn có đóng góp quan trọng nào đối với sự ra đời của Luật Hòa giải ở cơ sở sau này? Luận văn đã đề xuất mô hình luật hóa toàn diện các quy định của Pháp lệnh năm 1998, định hình khung chính sách hỗ trợ kinh phí và chuẩn hóa nghiệp vụ cho hơn 600.000 hòa giải viên trên cả nước. Đây là luận cứ thực tiễn quan trọng phục vụ trực tiếp cho việc ban hành Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 theo tinh thần Nghị quyết 48-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện quá trình hình thành và phát triển 62 năm của pháp luật hòa giải cơ sở tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2007.
• Khẳng định hòa giải cơ sở là thiết chế tự quản dân chủ trực tiếp, giải quyết hiệu quả từ 75% đến 82% các tranh chấp dân sự nhỏ.
• Luận giải sâu sắc sự kết hợp giữa chuẩn mực pháp luật thực định và đạo lý truyền thống trong giải quyết mâu thuẫn xã hội vi mô.
• Chỉ rõ ba điểm nghẽn về hiệu lực văn bản, chất lượng đội ngũ hòa giải viên và nguồn lực tài chính cấp xã.
• Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính đột phá, trọng tâm là xây dựng Luật Hòa giải ở cơ sở và hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học nền tảng cho tiến trình cải cách tư pháp giai đoạn 2008 - 2013. Để nghiên cứu chi tiết toàn văn tài liệu và số liệu khảo sát, bạn đọc và các nhà nghiên cứu có thể tra cứu trực tiếp tại Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội nhằm ứng dụng hiệu quả vào công tác giảng dạy, nghiên cứu và quản lý tư pháp cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT ĐỐI VỚI TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HÒA GIẢI Ở CƠ SỞ 1. SỰ CẦN THIẾT GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP, XÍCH MÍCH NHỎ TRONG CỘNG ĐỒNG BẰNG HÒA GIẢI Trong đời sống xã hội, mối quan hệ giữa con người với con người rất đa dạng, phong phú, bao gồm tổng hòa các mối quan hệ xã hội: quan hệ giữa các thành viên trong gia đình (quan hệ vợ chồng, ông bà, bố mẹ, con cái, anh chị em.), quan hệ giữa các thành viên trong môi trường giáo dục: quan hệ thầy trò; quan hệ của những nhóm người trong xã hội: quan hệ đồng nghiệp, quan hệ bạn bè, quan hệ đồng hương.Các quan hệ này có thể hình thành dưới nhiều góc độ khác nhau như quan hệ huyết thống được pháp luật quy định (quan hệ gia đình), các quan hệ xã hội khác được hình thành và chi phối bởi các quy phạm đạo đức xã hội và được tồn tại dưới hình thức khác nhau. Thực tiễn cho thấy, qua các giai đoạn, qua các thời kỳ lịch sử, trong xã hội, tồn tại và phổ biến là những quan hệ xã hội tốt đẹp, lành mạnh. Chính những quan hệ tốt đẹp, lành mạnh đó là nền tảng, là cơ sở, động lực cho việc xây dựng lối sống văn hóa, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.

Tuy 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhiên, bên cạnh những quan hệ xã hội tốt đẹp kể trên, còn tồn tại những mối quan hệ không lành mạnh, tiêu cực, lệch chuẩn, những quan hệ bị biến dạng theo chiều hướng xấu, thậm chí đi ngược lại với lợi ích chung của cộng đồng, của xã hội. Những quan hệ đó có thể là những nguyên nhân trực tiếp làm nảy sinh những hiện tượng tiêu cực trong xã hội như những tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật thậm chí là những hành vi phạm tội. Trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước hòa mình trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đa dạng hóa các mối quan hệ, chủ động xây dựng kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, bên cạnh những thành tựu, kết quả trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội mà nền kinh tế thị trường mang lại, sự phát triển của đời sống xã hội trên các lĩnh vực cũng kéo theo những hạn chế, tiêu cực và những mặt trái của nó: sự xung đột về lợi ích, sự xuống cấp về đạo đức, lối sống thực dụng. Chính những yếu tố đó đã trực tiếp hoặc gián tiếp làm ảnh hưởng, biến dạng những quan hệ truyền thống tốt đẹp vốn có của dân tộc ta.

Trong một chừng mực nào đó, ở những hoàn cảnh cụ thể, các quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, dòng tộc, thầy trò, bạn bè. cũng có những xáo trộn nhất định, bị chi phối bởi những yếu tố về lợi ích, quan điểm khác nhau, hay có thể gọi chung là những "xung đột xã hội nhỏ". Các xung đột xã hội được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó có các tranh chấp, xích mích nhỏ ở cộng đồng. Những va chạm, xích mích giữa các thành viên trong gia đình, trong cộng đồng là điều không thể tránh khỏi, có điều kiện nảy sinh, tồn tại thậm chí phát triển.

Có thể là mâu thuẫn ngay giữa các thành viên trong gia đình, giữa hai hay nhiều hộ gia đình, có khi là mâu thuẫn giữa một dòng họ, một dòng tộc, xóm này với xóm kia, mâu thuẫn giữa làng với làng. Mâu thuẫn đó xảy ra khá đa dạng, phong phú trên các lĩnh vực kinh tế, dân sự, hôn nhân và gia đình. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Những mâu thuẫn, xích mích, tranh chấp này dù là nhỏ nhưng nếu không có biện pháp giải quyết sẽ gây mất ổn định xã hội, ảnh hưởng đến sự phát triển của xã hội. Để giữ gìn trật tự xã hội, việc giải quyết xung đột có thể được tiến hành theo năm phương pháp: giải quyết bằng sự tác động của dư luận xã hội; thông qua các tổ chức tự quản; giải quyết bằng các phán quyết của trọng tài; bằng các quyết định của cơ quan hành pháp và thông qua cách giải quyết của cơ quan tư pháp - Tòa án.

Như vậy, có rất nhiều cách giải quyết xung đột trong xã hội, trong số những cách giải quyết đó, hòa giải nói chung và hòa giải ở cơ sở nói riêng - hình thức giải quyết thông qua các tổ chức tự quản được coi là một trong những phương pháp giải quyết rất hiệu quả. Đây là hình thức giải quyết đang ngày càng khẳng định được vai trò của nó trong đời sống xã hội đối với các mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ trong nhân dân. Khái niệm hoà giải ở cơ sở Trước khi đi sâu vào khái niệm hòa giải ở cơ sở, cần tìm hiểu các quan niệm về hòa giải nói chung. Tùy theo cách tiếp cận phù hợp với từng loại hình hòa giải mà có rất nhiều quan niệm về hòa giải trong khoa học cũng như trong thực tiễn: quan niệm hòa giải như một hình thức, một quá trình giải quyết tranh chấp.

Theo ý kiến của một số luật gia, hòa giải được coi là một chế định pháp luật, coi hòa giải như trình tự, thủ tục giải quyết các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh tế, lao động. Đối với các nhà thực tiễn thì coi hòa giải là những hành vi thuyết phục các bên tranh chấp xóa bỏ những bất đồng, mâu thuẫn. Trên thế giới có rất nhiều quan niệm về hòa giải. Hiệp hội hòa giải Hoa Kỳ quan niệm "Hòa giải là một quá trình, trong đó bên thứ ba giúp hai bên tranh chấp ngồi lại với nhau để cùng giải quyết vấn đề của họ" [39].

Như vậy, vai trò của người hòa giải là người trung gian giúp hai bên tranh chấp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] giải quyết những mâu thuẫn, bất đồng của họ trên cơ sở tự nguyện, chứ người hòa giải không tham gia vào quá trình, vào việc thỏa thuận các giải pháp. Từ điển thuật ngữ của ILO/EASMAT về quan hệ lao động và các vấn đề có liên quan thì cho rằng: Hòa giải là sự tiếp nối của quá trình thương lượng, trong đó các bên cố gắng làm điều hòa những ý kiến bất đồng. Bên thứ ba đóng vai trò người trung gian hoàn toàn độc lập với hai bên., không có quyền áp đặt., hành động như một người môi giới, giúp hai bên ngồi lại với nhau và tìm cách đưa các bên tranh chấp tới những điểm mà họ có thể thỏa thuận được [39]. Quan niệm khác thì cho rằng: "Mục đích của hòa giải là chuyển cuộc đấu tranh hai bên thành cuộc khảo cứu ba bên, nhằm kiến tạo một kết quả chung" [39].

Theo Từ điển tiếng Việt của Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 1995, hòa giải được hiểu là "hành vi thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hoặc xích mích một cách ổn thỏa" [60]. Theo Từ điển Luật học do Nhà xuất bản Tư pháp, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa và Viện nghiên cứu Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp xuất bản năm 2006 thì hòa giải "là thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa" [59, tr. Như vậy, có rất nhiều quan niệm về hòa giải cả trong lý luận cũng như trong thực tiễn. Dựa trên những khái niệm về hòa giải ở trên cũng như qua thực tiễn hoạt động hòa giải, có thể khái quát được đặc trưng của hòa giải cụ thể như sau: Hòa giải là hình thức giải quyết tranh chấp giữa các bên, trong đó có sự tham gia của bên thứ ba làm trung gian.

Bên thứ ba này không áp đặt ý chí của mình lên sự thỏa thuận của hai bên tranh chấp mà chỉ giải thích, thuyết phục, giúp hai bên đạt được sự thỏa thuận, chấm dứt bất đồng, mâu thuẫn. Sự 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thỏa thuận đó của hai bên - chủ thể của tranh chấp, mâu thuẫn là kết quả được hình thành trên cơ sở nguyên tắc tự nguyện của mỗi bên, phù hợp với quy định của pháp luật và đạo đức xã hội. Với nhiều quan niệm về hòa giải, các luật gia cho rằng rất khó có thể đưa ra một khái niệm hòa giải chung, thống nhất cho tất cả các loại hình hòa giải do các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội hoặc cá nhân tiến hành trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, từ đặc trưng được rút ra ở trên, có thể đưa ra một khái niệm về hòa giải như sau: "Hòa giải là một quá trình giải quyết những bất đồng, tranh chấp giữa các bên, quá trình đó có sự tham gia của bên thứ ba với vai trò trung lập, giúp các bên đạt được sự thỏa thuận phù hợp với quy định của pháp luật, đạo đức xã hội và tự nguyện thực hiện những thỏa thuận đó".

Hiện nay, ở nước ta có nhiều hình thức hòa giải với những phạm vi, đối tượng, phương pháp, trình tự, thủ tục. tiến hành hòa giải khác nhau như: hòa giải tại Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự, hôn nhân và gia đình, hòa giải các tranh chấp lao động, hòa giải bằng trọng tài kinh tế, hòa giải ở cơ sở - hòa giải các tranh chấp nhỏ trong nội bộ nhân dân. Theo quy định của pháp luật, đối với các ngành luật như dân sự, kinh tế, lao động, hôn nhân gia đình., hòa giải đều được coi là một nguyên tắc, một thủ tục bắt buộc khi giải quyết các tranh chấp. Ví dụ: đối với luật dân sự, sự bình đẳng, thỏa thuận giữa các bên, quyền tự định đoạt, tự do giao kết hợp đồng dân sự là bản chất của các quan hệ pháp luật dân sự, do đó, các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự có quyền tự định đoạt và tự do thỏa thuận giải quyết tranh chấp.

Vì vậy, một mặt hòa giải là nguyên tắc trong quan hệ dân sự, mặt khác, hòa giải vừa là thủ tục bắt buộc của các cấp Tòa án trong quá trình giải quyết phần lớn các tranh chấp dân sự. Điều 12 Bộ luật Dân sự (được Quốc hội khóa XI, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 14 tháng 6 năm 2005) quy định về nguyên tắc hòa giải như sau: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] "Trong quan hệ dân sự, việc hòa giải giữa các bên phù hợp với quy định của pháp luật được khuyến khích. Không ai được dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũ lực khi tham gia quan hệ dân sự, giải quyết các tranh chấp dân sự" [33].