BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH ¬ ĐINH DOÃN CƯỜNG HOÀN THIỆN KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN KHAI THÁC VÀ CHẾ BIẾN THAN THUỘC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHIỆP THAN - KHOÁNG SẢN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hµ Néi – 2022 BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH ¬ ĐINH DOÃN CƯỜNG HOÀN THIỆN KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN KHAI THÁC VÀ CHẾ BIẾN THAN THUỘC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHIỆP THAN - KHOÁNG SẢN VIỆT NAM Chuyªn ngµnh: Kế toán M· sè: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Giáo viên hướng dẫn: PGS,TS. Nguyễn Thị Lời TS. Trần Văn Hồng Hµ Néi - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố ở bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đinh Doãn Cƣờng ii LỜI CẢM ƠN Trước hết, tác giả xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thị Lời và TS Trần Văn Hồng - giáo viên hướng dẫn khoa học, đã nhiệt tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tác giả xin chân thành cảm ơn tới Học viện Tài chính, Khoa Sau đại học, Ban chủ nhiệm Khoa và quý giảng viên Bộ môn Kiểm toán trường Học viện Tài chính đã tạo mọi điều kiện tốt nhất trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Tác giả xin trân trọng cảm ơn những ý kiến đóng góp chân thành và quý báu của các nhà khoa học, sự hỗ trợ nhiệt tình của các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam trong suốt quá trình khảo sát, thu thập dữ liệu phục vụ cho việc làm luận án. Cuối cùng, tác giả muốn bày tỏ sự cảm ơn tới những người thân trong gia đình đã động viên, giúp đỡ tác giả trong quá trình nghiên cứu luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đinh Doãn Cƣờng iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT . vii DANH MỤC BẢNG BIỂU . viii DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ . ix MỞ ĐẦU . 23 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG DOANH NGHIỆP . Khái quát chung về kiểm soát nội bộ . Kiểm soát trong quản lý . Kiểm soát nội bộ . Mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ với quản trị rủi ro doanh nghiệp 32 1. Những hạn chế cố hữu của kiểm soát nội bộ . Các khung và mô hình về kiểm soát nội bộ . Khung COBIT về kiểm soát nội bộ . Báo cáo Turnbull 1999 về kiểm soát nội bộ (Turnbull Report) . Khung COCO về kiểm soát nội bộ . Lý do lựa chọn mô hình kiểm soát nội bộ theo COSO 2013. Các yếu tố cấu thành kiểm soát nội bộ theo khuôn mẫu báo cáo COSO 2013 . Môi trường kiểm soát . Đánh giá rủi ro . Hoạt động kiểm soát . Thông tin và truyền thông . Tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ . Đặc điểm của các doanh nghiệp khai khoáng có ảnh hƣởng đến kiểm soát nội bộ . Kinh nghiệm quốc tế và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam khi thiết kế và vận hành kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp khai khoáng . Bài học kinh nghiệm cho doanh nghiệp khai khoáng tại Việt Nam . 69 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 . 72 THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN KHAI THÁC VÀ CHẾ BIẾN THAN THUỘC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHIỆP THAN – KHOÁNG SẢN VIỆT NAM. Khái quát chung về các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam . Khái quát chung về Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam . Đặc điểm của các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam ảnh hưởng đến việc thiết kế và vận hành kiểm soát nội bộ . Các rủi ro ảnh hưởng đến thiết kế và vận hành kiểm soát nội bộ tại các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam. Thực trạng thiết kế và vận hành kiểm soát nội bộ tại các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam. Thiết kế nghiên cứu. Thực trạng môi trường kiểm soát . Thực trạng đánh giá rủi ro . Thực trạng hoạt động kiểm soát. Thực trạng thông tin và truyền thông . Thực trạng yếu tố giám sát. Đánh giá tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ . Đánh giá thực trạng . Nguyên nhân của những hạn chế . 154 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 . 158 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC CÔNG TY CỔ PHẦN KHAI THÁC VÀ CHẾ BIẾN THAN THUỘC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHIỆP THAN – KHOÁNG SẢN VIỆT NAM . Định hƣớng và mục tiêu phát triển của các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt nam . Quan điểm phát triển . Mục tiêu phát triển . Nguyên tắc hoàn thiện kiểm soát nội bộ tại các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam . Giải pháp hoàn thiện kiểm soát nội bộ tại các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam . Giải pháp hoàn thiện môi trường kiểm soát. Giải pháp hoàn thiện đánh giá rủi ro. Giải pháp hoàn thiện hoạt động kiểm soát. Giải pháp hoàn thiện thông tin và truyền thông . Giải pháp hoàn thiện hoạt động giám sát. Điều kiện để thực hiện giải pháp hoàn thiện kiểm soát nội bộ tại các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam . Đối với Nhà nước. Đối với Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam. 203 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 . 205 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ . 207 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO . 215 vii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Ký hiệu Giải thích từ ngữ Tiếng việt BCTC Báo cáo tài chính BKS Ban kiểm soát CNTT Công nghệ thông tin CP Cổ phần CTC Công ty con CTM Công ty mẹ DN Doanh nghiệp GĐ Giám đốc HĐQT Hội đồng quản trị HĐTV Hội đồng thành viên KSNB Kiểm soát nội bộ KTNB Kiểm toán nội bộ MTV Một thành viên QTRR Quản trị rủi ro TCT Tổng công ty TGĐ Tổng Giám đốc TKV Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam Tiếng Anh AICPA American Institute of Certificated Public Accountants (Viện Kế toán Công chứng Hoa Kỳ) COBIT Control Objectives for Information and Related Technology (Khung kiểm soát về công nghệ và thông tin) COCO The Criteria of Control Board (Khung kiểm soát nội bộ của Viện kế toán viên công chứng Canada) COSO The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (Ủy ban thuộc Hội đồng quốc gia Hoa Kỳ về việc chống gian lận BCTC) ERP Enterprise Resource Planning (Hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) IT Information technology (Công nghệ thông tin) viii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Bảng mô tả các biến đo lường sử dụng trong nghiên cứu .2: Mô tả đối tượng khảo sát .3: Kết quả đánh giá độ tin cậy .4: Kết quả phân tích EFA cho các biến độc lập .5: Kết quả phân tích EFA cho biến phụ thuộc.6: Ma trận hệ số tương quan .7: Kết quả phân tích hồi quy .8: Kết quả kiểm định giả thuyết và thống kê mức độ ảnh hưởng của các các nhân tố đến tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ .9: Giá trị trung bình của các biến môi trường kiểm soát .10: Giá trị trung bình của các biến đánh giá rủi ro .11: Một số chỉ tiêu sản xuất kinh doanh của Công ty CP than Hà Lầm .12: Hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu .13: Hệ số khả năng thanh toán tại các doanh nghiệp .14: Giá trị trung bình của các biến hoạt động kiểm soát .15: Giá trị trung bình của các biến thông tin và truyền thông .16: Giá trị trung bình của các biến giám sát .1: Xác định khả năng rủi ro .2: Xác định mức độ rủi ro .3: Danh mục báo cáo phân tích tình hình tài chính . 188 ix DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Sơ đồ 2.1: Tổ chức Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam .2: Quy trình khai thác than lộ thiên .3: Quy trình khai thác than hầm lò .4: Mô hình nghiên cứu đề xuất .1: Kết quả khảo sát về tính hữu hiệu của KSNB . Tính cấp thiết của đề tài Nền kinh tế nước ta hiện nay có 4 thành phần kinh tế: Thành phần kinh tế nhà nước; thành phần kinh tế tập thể; thành phần kinh tế tư nhân và thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Trong đó, thành phần kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo với đội quân chủ lực là các tập đoàn kinh tế nhà nước được kỳ vọng thúc đẩy nền kinh tế và điều tiết hiệu quả kinh tế vĩ mô. Về cơ bản, các tập đoàn kinh tế đã nắm giữ những ngành, lĩnh vực then chốt trong nền kinh tế, quy mô vốn liên tục tăng, khẳng định vai trò cụ thể trong quá trình phát triển của đất nước. Các tập đoàn kinh tế không chỉ mang lại lợi ích to lớn cho đất nước góp phần quan trọng thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đóng góp không nhỏ vào nguồn thu cho đất nước, hạn chế nhập siêu, tạo nên sức mạnh cho nền kinh tế. mà còn góp phần giải quyết công ăn việc làm, nâng cao mức sống cho người dân, đảm bảo an sinh xã hội. Trong đó, không thể không kể đến một Tập đoàn lớn giữ vai trò chủ đạo của nền kinh tế, đó là Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam. Các công ty cổ phần khai thác và chế biến than thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam là các doanh nghiệp mũi nhọn trong quá trình thúc đẩy sự phát triển của Tập đoàn nói riêng và ngành than cả nước nói chung. Theo thực tế khảo sát những năm gần đây, các công ty cổ phần khai thác và chế biến than đang đứng trước yêu cầu bức thiết phải tái cơ cấu một cách bài bản khi vẫn còn bộc lộ những khiếm khuyết trong sản xuất, kinh doanh và chịu nhiều rủi ro từ thị trường cạnh tranh cũng như trong nội tại doanh nghiệp.
