CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN NGUYÊN VẬT LIỆU TRONG CÁC DOANH NGHIỆP 1. Những vấn đề chung về kế toán nguyên vật liệu trong doanh nghiệp 1. Khái niệm Nguyên vật liệu là những đối tượng lao động thể hiện dưới dạng vật hóa. Trong các doanh nghiệp, nguyên vật liệu được sử dụng phục vụ cho việc sản xuất, chế tạo sản phẩm hoặc thực hiện dịch vụ hay sử dụng cho bán hàng, cho quản lý doanh nghiệp.
Đặc điểm - Nguyên vật liệu là một trong ba yếu tố cơ bản của quá trình sản xuất và là cơ sở vật chất để hình thành nên sản phẩm mới. Trong doanh nghiệp, nguyên vật liệu là hàng tồn kho thuộc tài sản ngắn hạn. - Nguyên vật liệu chỉ tham gia vào một chu trình sản xuất kinh doanh nhất định và toàn bộ chi phí nguyên vật liệu được chuyển hết một lần vào chi phí sản xuất kinh doanh trong kỳ. - Khi tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh, nguyên vật liệu bị biến dạng hoặc tiêu hao hoàn toàn và thay đổi về hình thái vật chất ban đầu để cấu thành thực thể của sản phẩm.
- Về mặt giá trị, nguyên vật liệu chuyển dịch một lần toàn bộ giá trị vào giá trị của sản phẩm mới tạo ra chứ không hao mòn dần như tài sản cố đinh. - Nguyên vật liệu được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau như mua ngoài, tự sản xuất, vốn góp của các thành viên tham gia công ty,…, trong đó, chủ yếu là do doanh nghiệp mua ngoài. - Nguyên vật liệu dùng trong doanh nghiệp xây dựng rất đa dạng, phong phú về chủng loại, phức tạp về kỹ thuật. - Nguyên vật liệu thường chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm ở các công ty.
Nhiệm vụ - Tổ chức ghi chép, phản ánh tổng hợp số liệu về tình hình thu mua, vận chuyển, bảo quản, nhập, xuất, tồn nguyên vật liệu. 5 - Tính giá thực tế của nguyên vật liệu đã mua, thực hiện phân loại đánh giá nguyên vật liệu phù hợp với các chuẩn mực kế toán đã quy định và yêu cầu quản trị của doanh nghiệp. - Kiểm tra tình hình thực tế kế hoạch thu mua nguyên vật liệu về số lượng, chất lượng, chủng loại,… nhằm đảm bảo cung cấp kịp thời, đầy đủ nguyên vật liệu cho quá trình sản xuất kinh doanh, phát hiện và xử lý kịp thời vật liệu ứ đọng, thừa, kém phẩm chất. - Vận dụng đúng các phương pháp hạch toán nguyên vật liệu; mở sổ, thẻ chi tiết cho từng loại nguyên vật liệu.
- Kiểm tra việc chấp hành chế độ bảo quản, dự trữ, sử dụng nguyên vật liệu trong doanh nghiệp. - Tham gia kiểm kê và đánh giá lại nguyên vật liệu theo chế độ quy định của Nhà nước, lập đầy đủ các báo cáo về nguyên vật liệu, phục vụ công tác lãnh đạo và quản lý điều hành, phân tích kế toán trong doanh nghiệp. - Phân tích tình hình thu mua, dự trữ, bảo quản và sử dụng nguyên vật liệu nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên vật liệu trong sản xuất kinh doanh. Vai trò - Nguyên vật liệu có vai trò là cơ sở vật chất hình thành nên sản phẩm, là một trong ba yếu tố không thể thiếu trong quá trình sản xuất kinh doanh.
Việc cung cấp nguyên vật liệu kịp thời, đầy đủ, đúng chất lượng, quy cách, chủng loại có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sản xuất kinh doanh. - Nguyên vật liệu là yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất, nó còn quyết định chất lượng sản phẩm đầu ra. Ngoài ra, chi phí nguyên vật liệu thường chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi phí sản xuất. Do đó, để hoạt động kinh doanh có hiệu quả, có lợi nhuận, doanh nghiệp cần theo dõi chặt chẽ, đồng thời có biện pháp tiết kiệm nguyên vật liệu ở các khâu thu mua, bảo quản, dự trữ và sử dụng.
Như vậy, nguyên vật liệu là một trong những thành phần quan trọng nhất trong công tác xây dưng, lắp đặt các công trình, hệ thống điện. Mỗi doanh nghiệp cần xây dựng và hoàn thiện công tác quản lý và sử dụng nguồn nguyên vật liệu một cách hợp lý. Phân loại nguyên vật liệu Nguyên vật liệu có nhiều cách phân loại khác nhau và thường xuyên biến động trong quá trình sản xuất. Để quản lý một cách chặt chẽ, hạch toán chính xác khối lượng nguyên vật liệu, đảm bảo quá trình sản xuất một cách liên tục và ổn định, doanh nghiệp cần phải phân loại nguyên vật liệu ra chi tiết dựa trên những tiêu thức nhất định mà các loại nguyên vật liệu được sắp xếp vào các nhóm khác nhau.
Nhờ đó, kế toán có thể theo dõi chính xác và kịp thời cho việc lập kế hoạch thu mua và dự trữ vật tư. Căn cứ vào vai trò và tác dụng của nguyên vật liệu trong sản xuất, nguyên vật liệu được chia làm các loại sau: - Nguyên vật liệu chính: là những thứ nguyên vật liệu mà sau quá trình gia công, chế biến sẽ cấu thành nên thực thể vật chất chủ yếu của sản phẩm. Cần chú ý rằng, nguyên vật liệu là những vật phẩm tự nhiên chưa qua một sự chế biến nào và cần được tác động của lao động, máy móc, kỹ thuật biến hóa mới thành sản phẩm hoặc đã qua chế biến nhưng là yếu tố chính để cấu thành sản phẩm cho công đoạn sản xuất tiếp theo; [2,7] - Vật liệu phụ: là những vật liệu chỉ có tác dụng phụ trợ trong sản xuất, được sử dụng kết hợp với vật liệu chính để làm thay đổi màu sắc, hình dáng, mùi vị hoặc dùng để bảo quản, phục vụ cho hoạt động của các tư liệu lao động hay phục vụ cho lao động của người lao động (dầu nhờn, hồ keo, thuốc nhuộm, thuốc tẩy, thuốc chống rỉ, hương liệu, xà phòng, giẻ lau,…); [2,7] - Nhiên liệu: là những thứ vật liệu được dùng để cung cấp nhiệt lượng trong quá trình sản xuất kinh doanh như than, củi, xăng, dầu, hơi đốt, khí đốt,…; [2,8] - Phụ tùng thay thế: gồm các chi tiết, phụ tùng dùng để sửa chữa và thay thế cho máy móc thiết bị,…; [2,8] - Vật liệu và thiết bị xây dựng cơ bản: bao gồm các vật liệu và thiết bị (cần lắp, không cần lắp, vật kết cấu, công cụ, khí cụ,…) mà doanh nghiệp mua vào nhằm mục đích đầu tư cho xây dựng cơ bản; [2,8] - Phế liệu: là các loại vật liệu thu được trong quá trình sản xuất hay thanh lý tài sản, có thể sử dụng hay bán ra ngoài (phôi bào, vải vụng, gạch, sắt,…); [2,8] 7 - Vật liệu khác: gồm các loại vật liệu còn lại ngoài các thứ chưa kể trên như: bao bì, vật đóng gói, các loại vật tư đặc chủng… [2,8] 1. Phương pháp tính giá nguyên vật liệu - Đánh giá nguyên vật liệu là xác định giá trị của nguyên vật liệu theo một nguyên tắc nhất định.
Đánh giá nguyên vật liệu nhằm mục đích thực hiện chức năng hạch toán ghi chép và lập báo cáo kế toán bằng tiền các loại vật tư. - Đánh giá vật tư xuất: đánh giá theo giá nhập thực tế, có thể xác định tương đương giá nhập thực tế bằng các phương pháp tính giá. - Đánh giá vật tư nhập: cơ sở đánh giá là chứng từ kế toán thực tế phát sinh nghiệp vụ, nguyên tắc chung là tính theo giá phí thực tế, cơ cấu giá nhập của vật tư tùy thuộc vào nguồn thu nhập để xác định số tiền tính và giá nhập. - Tùy theo đặc điểm của từng doanh nghiệp mà có thể lựa chọn tính giá nguyên vật liệu theo một trong hai phương pháp: giá thực tế và giá hạch toán.
Giá thực tế được xem là một loại nguyên tắc, giá hạch toán mang tính chất là giá thủ tục, nghĩa là sử dụng giá hạch toán chỉ để thuận tiện cho việc cung cấp thông tin. Vào cuối mỗi kỳ hạch toán thì kế toán phải tiến hành điều chỉnh giá trị nguyên vật liệu xuất kho trong kỳ từ giá đang ghi sổ là giá hạch toán về giá nguyên tắc là giá thực tế. - Theo quy định, nguyên vật liệu được tính theo giá thực tế (giá gốc), tức là nguyên vật liệu khi nhập kho hay xuất kho đều được phản ánh trên sổ sách theo giá thực tế. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp để đơn giản và giảm bớt khối lượng ghi chép, tính toán hàng ngày có thể sử dụng giá hạch toán để hạch toán tình hình nhập xuất vật liệu.
Phương pháp tính giá nguyên vật liệu nhập kho Nguyên tắc chung: Giá thực tế của nguyên vật liệu nhập kho là tập hợp tất cả những chi phí mà doanh nghiệp đã bỏ ra để có được nguyên vật liệu đó tính đến thời điểm vật liệu sẵn sàng xuất kho để đưa vào sử dụng. Do nguyên vật liệu của doanh nghiệp được nhập từ nhiều nguồn khác nhau, chi phí bỏ ra cho từng nguồn nhập là khác nhau, cho nên giá thực tế vật liệu nhập kho được tính riêng cho từng nguồn nhập. - Đối với nguyên vật liệu mua ngoài: 8 Trường hợp mua nguyên vật liệu trong nước nhập kho: Giá thực tế bao gồm: + Giá mua trên hóa đơn: gồm thuế giá trị gia tăng áp dụng hạch toán theo phương pháp trực tiếp, không gồm thuế giá trị gia tăng áp dụng hạch toán theo phương pháp khấu trừ. + Chi phí liên quan đến quá trình thu mua: chi phí vận chuyển, bốc dỡ,… Với những doanh nghiệp có quy mô lớn thì việc thu mua nguyên vật liệu thường được một bộ phận cung ứng vật tư đảm nhận.
Trong trường hợp này, tất cả những chi phí phục vụ cho hoạt động của bộ phận này phải được phân bổ để tính giá thực tế của nguyên vật liệu nhập kho. Trường hợp nhập khẩu nguyên vật liệu: Giá thực tế bao gồm: + Giá mua + Chi phí vận chuyển, bốc dỡ + Chi phí liên quan đến bộ phận thu mua + Thuế nhập khẩu + Phí làm thủ tục hải quan Công thức: Giá thực tế của Giá mua ghi trên hóa đơn Các chi phí thu nguyên vật liệu = (kể cả thuế nhập khẩu, + mua thực tế nhập kho nếu có) Trong đó, các chi phí thu mua thực tế bao gồm: chi phí vận chuyển, bốc dỡ, bảo quản,… nguyên vật liệu từ nơi mua về đến kho của doanh nghiệp; công tác phí của nhân viên thu mua, hao hụt tự nhiên trong định mức (nếu có).