CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HÀNG HÓA 1.1 Những vấn đề chung về hàng hóa 1.1 Khái niệm và phân loại hàng hóa 1.1 Khái niệm Hàng hóa là một trong những khía cạnh tiêu biểu, mang tính phổ biến trong bất kỳ nền kinh tế nào. Trên những phương diện và góc nhìn khác nhau, hàng hóa mang những định nghĩa khác nhau. Từ điển Việt Nam định nghĩa hàng hóa là một trong những phạm trù cơ bản của nền kinh tế chinh trị. Theo nghĩa hẹp, hàng hóa là vật chất tồn tại có hình dạng xác định trong không gian và có thể trao đổi, mua bán được.
Theo nghĩa rộng, hàng hóa là tất cả những gì có thể trao đổi mua bán được. Theo Luật giá năm 2013, hàng hóa là tài sản có thể trao đổi, mua, bán trên thị trường, có khả năng thỏa mãn nhu cầu của con người, bao gồm các loại động sản và bất động sản. Theo chủ nghĩa Mac-Lenin, hàng hóa là sản phẩm của lao động, nó có thể thỏa mãn những nhu cầu nhất định nào đó của con người thông qua trao đổi, mua bán. Hàng hóa khi đó được phân chia thành tư liệu sản xuất – tiêu dùng; hàng hóa đặc biệt (hàng hóa sức lao động); hàng hóa hữu hình là hàng hóa có hình dáng, kích thước, có thể nhìn bằng mắt thường (gạo, sắt, thực phẩm…); hàng hóa vô hình là hàng hóa không có hình dạng cụ thể, không nhìn thấy bằng mắt thường (phi vật thể như dịch vụ, vận tải, thương mại…) Hàng hóa trong doanh nghiệp thương mại là những vật tư, sản phẩm mà doanh nghiệp mua vào để bán ra phục vụ cho nhu cầu sản xuất và tiêu dùng của xã hội.2 Phân loại hàng hóa Viêc phân loại hàng hóa mang lại nhiều ý nghĩa khác nhau trong bối cảnh kinh tế ngày càng phát triển theo đó các sản phẩm hàng hóa cũng ngày càng gia tăng về mẫu mã, chủng loại… Trên tầm vĩ mô, giúp cho việc xây dựng các quy định về chính sách, khuôn khổ pháp lý để hướng dẫn và điều tiết các hoạt động trao đổi mua bán hàng hóa cụ thể ở phạm vi từng quốc gia, từng khu vực và toàn cầu.
Trên tầm vi mô, các chủ thể kinh doanh đầu tư và sử dụng các nguồn lực trong lĩnh vực thương mại hàng hóa phù hợp với môi trường thể chế. Bên cạnh đó, việc Học viện Ngân Hàng Khóa luận tốt nghiệp phân loại hàng hóa ảnh hưởng trực tiếp đến cách doanh nghiệp bảo quản và đánh giá giá trị hàng hóa, từ đó tác động đến tính trung thực trong công tác phản ánh các chỉ tiêu trên bảng cân đối kế toán và báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Phân loại hàng hóa theo nguồn hình thành Theo tiêu thức phân loại này, hàng hóa được chia thành: Hàng hóa mua từ bên ngoài: Là những hàng hóa được doanh nghiệp mua từ bên ngoài hệ thống tổ chức kinh doanh của doanh nghiệp. Hàng hóa mua từ nội bộ: Là những hàng hóa được doanh nghiệp mua từ những đơn vị thuộc hệ thống tổ chức kinh doanh của doanh nghiệp, như: công ty con, công ty mẹ, công ty liên doanh – liên kết… Hàng hóa được nhập từ các nguồn khác: Hàng hóa được tài trợ, hàng hóa được sử dụng để góp vốn, hàng hóa được biếu tặng… Việc phân loại hàng hóa theo nguồn hình thành giúp cho công tác xác định giá gốc hàng hóa được chính xác, đầy đủ.
Từ đó, những thông tin chỉ tiêu liên quan đến hàng hóa có thể được xác định, trình bày một cách xác thực và hợp lý hơn trên các báo cáo tài chính, đặc biệt đối với việc lập báo cáo tài chính hợp nhất. Phân loại hàng hóa theo mục đích sử dụng Theo tiêu chí phân loại này, hàng hóa được hình thành: Hàng hóa phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh: Hàng hóa phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh là những hàng hóa được dữ trữ, sử dụng hợp lý, đảm bảo hoạt động sản xuất kinh doanh diễn ra bình thường. Hàng hóa phục vụ cho các hoạt động bên ngoài: biếu tặng, từ thiện, tài trợ… Hàng hóa đang trong quá trình xử lý, chưa đem vào sử dụng: Hàng hóa chưa được sử dụng là những hàng hóa vẫn còn lưu kho và chưa có kế hoạch đem ra kinh doanh hoặc sử dụng cho mục đích khác. Thông thường, giá trị của những hàng hóa này xuất hiện do công tác xác định mức dự trữ hàng bán không được chính xác.
Hàng hóa không được sử dụng: Hàng hóa không được sử dụng là những hàng hóa kém hoặc đã mất phẩm chất, hàng hóa bị trả lại không còn giá trị sử dụng nữa, … 6 Học viện Ngân Hàng Khóa luận tốt nghiệp Cách phân chia hàng hóa theo mục đích sử dụng thường mang lại lợi ích về việc tính toán, xác định mức lập dự phòng hàng hóa. Đồng thời, qua việc đánh giá giá trị hàng hóa chưa đem vào sử dụng và không được sử dụng, các nhà quản trị cũng đánh giá được phần nào hiệu quả của quá trình sản xuất và quản lý trong doanh nghiệp. Phân loại theo địa điểm bảo quản: Theo tiêu chí phân loại này, hàng hóa bao gồm: Hàng hóa tồn tại bên trong doanh nghiệp: Giá trị của hàng hóa tồn tại bên trong doanh nghiệp được phản ánh bởi tổng những hàng hóa đang được bảo quản và sử dụng tại doanh nghiệp Hàng hóa tồn tại bên ngoài doanh nghiệp: Hàng hóa được ghi nhận là tồn tại bên ngoài doanh nghiệp bao gồm các loại hàng như hàng gửi bán, hàng đang đi đường… Phân loại hàng hóa theo địa điểm bảo quản là cách thức để quản lý chặt chẽ hàng hóa thực có của doanh nghiệp, tránh tình trạng thất thoát hoặc đánh giá sai sự thật. Theo tính chất thương phẩm kết hợp với đặc trưng kỹ thuật Theo tiêu chí này, hàng hóa được phân loại thành các loại sau: Hàng kim khí điện máy, hàng hóa chất mỏ; hàng xăng dầu; hàng dệt may, bông vải sợi; hàng da cao su; hàng gốm sứ, thủy tinh; hàng mây, tre đan; hàng rượu bia, thuốc lá… Hàng hóa được phân loại theo đặc trưng thường phản ánh những đặc điểm măt hàng kinh doanh của doanh nghiệp.
Đây cũng chính là tiêu chí đầu tiền mà bất kì doanh nghiệp nào cũng phải đề cập khi bắt đầu quá trình sản xuất kinh doanh. Theo nguồn gốc sản xuất Hàng hóa được phân loại theo nguồn gốc sản xuất bao gồm: ngành hàng nông sản; hàng lâm sản; hàng thủy sản; hàng công nghệ phẩm. Theo khâu lưu thông: hàng hóa ở khâu bán buôn; hàng hóa ở khâu bán lẻ. Thương mại hàng hóa bán buôn, là sự trao đổi mua bán hàng hóa giữa các nhà sản xuất với sản xuất, sản xuất với thương nhân hoặc nội bộ thương nhân.
Hoạt động bán buôn hàng hóa diễn ra chủ yếu ở các chợ đầu mối, đầu nguồn, các thị trường, trung tâm bán buôn trong nước và quốc tế. 7 Học viện Ngân Hàng Khóa luận tốt nghiệp Thương mại hàng hóa bán lẻ, phản ánh quan hệ trao đổi mua bán trực tiếp về hàng hóa giữa những người sản xuất hoặc thương nhân bán lẻ với người tiêu dùng cuối cùng không có sự tham gia của trung gian. Hoạt động mua bán lẻ diễn ra trên thị trường bán lẻ bao gồm các chợ, cửa hàng chuyên doanh, bách hóa, tổng hợp, các siêu thị, hội chợ,. Nguồn gốc sản xuất là tiêu chí phân loại hàng hóa giúp hoàn thiện và quản lý các công tác tại các cơ quản nhà nước và doanh nghiệp.
Việc phân loại này thường liên quan đến việc tính thuế, nộp thuế, xác định chi phí và sự bảo quản hàng hóa. Theo phương thức vận động của hàng hóa Hàng hóa được phân chia theo phương thức vận động hay cách thức giao hàng trong hoạt động mua bán hàng bao gồm 2 loại sau: hàng hóa luân chuyển qua kho và hàng hóa mua bán thẳng. Hàng hóa được phân loại theo phương thức vận động là cách thức góp phần giảm áp lực cho nhà quản lý về công việc kiểm soát hàng hóa, xác định chi phí và cách thức thanh toán, vận chuyển, xác định kết quả kinh doanh. Mỗi nhóm hàng đều có đặc điểm riêng, có lợi thế thương mại và vị trí quan trọng khác nhau trong nền kinh tế.
Trong mỗi nhóm hàng lại phân ra những mặt hàng cụ thể, trong đó có những mặt hàng chủ yếu. Thông thường những nhóm, mặt hàng chủ yếu được hiểu là những nhóm, mặt hàng có khả năng cạnh tranh, tỷ trọng thương mại lớn, đóng góp quan trọng vào quá trình hội nhập thương mại và phát triển.2 Đặc điểm của hàng hóa trong doanh nghiệp ảnh hưởng tới công tác kế toán hàng hóa Hàng hóa trong mỗi doanh nghiệp, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp có hoạt động chính là kinh doanh thương mại giữ vai trò to lớn trong việc cấu thành nên kết quả, lợi nhuận thu được. Hàng hóa có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, có vai trò và công dụng khác nhau. Do đó, đòi hỏi các doanh nghiệp có những công tác quản lý, tổ chức và hạch toán đặc thù phù hợp với đặc điểm hàng hóa kinh doanh.
Nhìn chung, hàng hóa có những đặc điểm chung như sau: Một là, hàng hóa là một bộ phận trong hàng tồn kho, thuộc tài sản lưu động của doanh nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả kinh doanh. 8 Học viện Ngân Hàng Khóa luận tốt nghiệp Hai là, hàng hóa đa dạng, phong phú và luôn thay đổi: Hàng hóa được sản xuất ra để phục vụ các nhu cầu của con người. Cuộc sống ngày càng được năng cáo thì nhu cầu về hàng hóa cũng càng trở nên đa dạng. Vì thế, sản xuất không ngừng phát triển để đáp ứng những nhu cầu tiêu dùng luôn biến đổi và có xu hướng đa dạng, phong phú cả về số lượng, chủng loại và chất lượng.
Bên cạnh đó, sự cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp cũng tác động không nhờ đến tần suất và tốc độ thay đổi mẫu mã, chất lượng, thông số kỹ thuật, … của hàng hóa trên thị trường. Ba là, hàng hóa có đặc tính lý, hóa, sinh học: Mỗi loại hàng hóa có các đặc tính lý, hóa, sinh học riêng. Những đặc tính này có ảnh hưởng đến số lượng, chất lượng hàng hóa trong quá trình thu mua vận chuyển dự trữ, bảo quản và bán ra. Nói cách khác, đặc tính hàng hóa là nhắn tố cần được xem xét kỹ để đảm bảo tác tốt nhất tới kết quả kinh doanh.
Bốn là, hàng hóa gắn liền với các hoạt động của doanh nghiệp, đặc biết là với hoạt động kinh doanh thương mại. Hàng hóa được lưu chuyển với quá trình: mua hàng, dự trữ bảo quản hàng hóa trong đó bán hàng là nghiệp vụ kinh doanh cơ bản.