CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Khái niệm, phân loại chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm 1.Khái niệm, phân loại chi phí sản xuất 1. Khái niệm và bản chất chi phí sản xuất Doanh nghiệp sản xuất là doanh nghiệp tổ chức kết hợp các yếu tố đầu vào, tiến hành sản xuất để tạo ra các sản phẩm đầu ra, hay nói một cách khác, doanh nghiệp sản xuất là đơn vị tổ chức thực hiện các hoạt động sản xuất. Không riêng gì doanh nghiệp sản xuất, tất cả các doanh nghiệp đều phải đối mặt với những khó khăn và thách thức trong nền kinh tế thị trường.
Các doanh nghiệp phải tự thân phấn đấu không ngừng trước áp lực của sự cạnh tranh. Tồn tại hay không tồn tại, phát triển hay bị đào thải? Đó luôn là những câu hỏi lớn đối với các doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp sản xuất nói riêng. Để trả lời cho câu hỏi đó, đối với riêng doanh nghiệp sản xuất, việc quản lý chi phí sản xuất tiết kiệm, có hiệu quả và xác định được mức giá thành hợp lý, chính xác là nhân tố quan trọng hàng đầu. Việc quản lý hiệu quả chi phí sản xuất, một mặt sẽ giúp doanh nghiệp xác định được giới hạn của sự bù đắp và là cơ sở để xác định giá bán.
Mặt khác, đó là một trong các yếu tố để tổng hợp chi phí của doanh nghiệp trong một thời kỳ nhất định, từ đó sẽ góp phần xác định chính xác kết quả kinh doanh của doanh nghiệp. Trên góc độ của kế toán tài chính, chi phí được nhìn nhận như những khoản phí tổn đã phát sinh gắn liền với hoạt động của doanh nghiệp, bao gồm Nguyễn Thanh Nhàn Khoa Kế toán – Kiểm toán Khóa Luận Tốt Nghiệp 4 Học Viện Ngân Hàng các chi phí phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh thông thường của doanh nghiệp và các chi phí khác. Trên góc độ của kế toán quản trị, chi phí có thể là phí tổn thực tế đã chi ra trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh hàng ngày khi tổ chức thực hiện, kiểm tra, ra quyết định, và cũng có thể là chi phí ước tính khi thực hiện dự án hay giá trị lợi ích mất đi khi lựa chọn phương án, hoạt động này mà bỏ qua các cơ hội kinh doanh khác. Tựu chung lại, chúng ta có thể đưa ra khái niệm chung nhất về CPSX kinh doanh như sau: “CPSX là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ những hao phí về lao động sống và lao động vật hóa phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp trong một thời kì nhất định”.
Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, các doanh nghiệp luôn phải quan tâm đến CPSX vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận, đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Về bản chất, CPSX là sự chuyển dịch vốn của doanh nghiệp vào đối tượng tính giá thành nhất định nhưng nó khác với chi tiêu và cũng khác với vốn: chi tiêu là sự giảm đi đơn thuần các loại vật tư, tài sản, tiền vốn của doanh nghiệp bất kể nó được dùng vào mục đích gì. Còn vốn lại là biểu hiện bằng tiền của tất cả các tài sản được sử dụng vào hoạt động sản xuất với mục đích sinh lời nhưng không phải đều là phí tổn. Chi phí và chi tiêu là hai khái niệm khác nhau nhưng có quan hệ mật thiết với nhau.
Chi tiêu là cơ sở phát sinh của chi phí, không có chi tiêu thì không có chi phí. Tổng số chi phí trong kỳ của doanh nghiệp bao gồm toàn bộ giá trị tài sản hao phí dùng hết cho quá trình sản xuất kinh doanh tính vào kỳ này. Chi phí và chi tiêu không những khác nhau về lượng mà còn khác nhau về thời gian, có những khoản chi tiêu kỳ này nhưng tính vào chi phí kỳ sau (chi phí mua nguyên Nguyễn Thanh Nhàn Khoa Kế toán – Kiểm toán Khóa Luận Tốt Nghiệp 5 Học Viện Ngân Hàng vật liệu về nhập kho nhưng chưa sử dụng) và có những khoản tính vào chi phí kỳ này nhưng thực tế chưa chi tiêu ( chi phí trích trước,. Phân loại chi phí sản xuất Phân loại chi phí sản xuất là việc sắp xếp chi phí sản xuất vào từng nhóm khác nhau theo từng đặc trưng nhất định.
Có nhiều cách phân loại chi phí sản xuất khác nhau, mỗi cách phân loại đều đáp ứng cho mục đích quản lý, hạch toán, kiểm tra, kiểm soát chi phí sản xuất phát sinh ở các góc độ khác nhau. Trong phạm vi khóa luận, em xin trình bày một số cách phân loại chủ yếu như sau: a) Phân loại chi phí theo nội dung kinh tế - Chi phí nhân công (CPNC) Yếu tố CPNC bao gồm các khoản tiền lương phải trả cho người lao động và các khoản trích theo lương như kinh phí công đoàn (KPCĐ), bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT) của người lao động. - Chi phí nguyên vật liệu(CPNVL) Yếu tố CPNVL bao gồm giá mua, chi phí mua của nguyên vật liệu dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh. Yếu tố này bao gồm: CPNVL chính, CPNVL phụ, chi phí nhiên liệu, chi phí phụ tùng thay thế… - Chi phí công cụ, dụng cụ Yếu tố này bao gồm giá mua và chi phí mua của các công cụ dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh.
- Chi phí khấu hao tài sản cố định: Yếu tố này bao gồm khấu hao của tất cả tài sản cố định, tài sản dài hạn dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh. - Chi phí dịch vụ mua ngoài Yếu tố này bao gồm giá dịch vụ mua từ bên ngoài cung cấp cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp như giá dịch vụ điện nước, giá bảo Nguyễn Thanh Nhàn Khoa Kế toán – Kiểm toán Khóa Luận Tốt Nghiệp 6 Học Viện Ngân Hàng hiểm tài sản, giá thuê nhà cửa, phương tiện, giá phí quảng cáo… - Chi phí khác bằng tiền Yếu tố này bao gồm tất cả các CPSX kinh doanh bằng tiền tại doanh nghiệp. Phân loại chi phí theo nội dung, tính chất kinh tế của chi phí có tác dụng cho biết nội dung, kết cấu tỷ trọng từng loại chi phí mà doanh nghiệp đã sử dụng vào quá trình sản xuất trong tổng CPSX của doanh nghiệp, là cơ sở để kế toán tập hợp CPSX theo yếu tố, phục vụ việc lập thuyết minh báo cáo tài chính. b) Phân loại theo công dụng của chi phí - Chi phí nguyên vật liệu trực tiếp (CPNVLTT) Khoản mục chi phí này bao gồm toàn bộ CPNVL sử dụng trực tiếp trong từng quy trình sản xuất sản phẩm như CPNVL chính, CPNVL phụ…CPNVLTT tuy thường chiếm tỷ lệ lớn trên tổng chi phí và đóng vai trò quyết định chi phí, GTSP nhưng dễ nhận diện, định lượng chính xác.
- Chi phí nhân công trực tiếp (CPNCTT) Khoản mục chi phí này bao gồm tiền lương và các khoản trích theo lương tính vào CPSX như kinh phí công đoàn, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội của công nhân trực tiếp thực hiện trong quá trình sản xuất. - Chi phí sản xuất chung (CPSXC) Chi phí này bao gồm tất cả các CPSX ngoài hai khoản mục CPSX trên. CPSXC thường bao gồm: Chi phí lao động gián tiếp, CPNVL dùng trong máy móc thiết bị, chi phí công cụ dụng cụ dùng trong sản xuất, chi phí khấu hao máy móc, chi phí thuê ngoài… - Chi phí bán hàng Chi phí này thường bao gồm: Chi phí lương và các khoản trích theo lương của toàn bộ lao động trực tiếp, gián tiếp, quản lý, chi phí về nguyên liệu, vật Nguyễn Thanh Nhàn Khoa Kế toán – Kiểm toán Khóa Luận Tốt Nghiệp 7 Học Viện Ngân Hàng liệu dùng trong việc bán hàng, vận chuyển tiêu thụ… - Chi phí quản lý doanh nghiệp: Chi phí này bao gồm các chi phí liên quan đến công việc hành chính, quản trị ở phạm vi toàn doanh nghiệp. - Chi phí khác: Bao gồm những khoản ngoài những khoản chi phí liên quan đến hoạt động sản xuất kinh doanh chức năng của doanh nghiệp.
Cách phân loại này phục vụ cho yêu cầu quản lý CPSX theo định mức, công tác kế hoạch hóa, phân tích GTSP theo khoản mục, giám sát tình hình thực hiện kế hoạch giá thành, định mức chi phí… c) Phân loại theo mối quan hệ với khối lượng sản phẩm hoàn thành Theo cách này, chi phí được phân loại theo cách ứng xử của chi phí hay là xem xét sự biến động của chi phí khi mức độ hoạt động thay đổi. Chi phí được phân thành ba loại: Chi phí biến đổi: là những khoản chi phí có quan hệ tỷ lệ thuận với khối lượng công việc hoàn thành, thường bao gồm: chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công, chi phí bao bì,… Biến phí trên một đơn vị sản phẩm luôn là một mức ổn định. Chi phí cố định: là những chi phí mà tổng số không đổi khi có sự thay đổi về mức độ hoạt động của đơn vị. Tuy nhiên, nếu tính trên một đơn vị sản phẩm thì định phí lại biến đổi.
Chi phí hỗn hợp: là loại chi phí mà bản thân nó gồm cả yếu tố biến phí và định phí. Ở mức độ hoạt động căn bản, chi phí hỗn hợp thể hiện các đặc điểm của định phí, quá mức căn bản lại thể hiện đặc tính của biến phí. Phân loại chi phí sản xuất theo tiêu chí này có ý nghĩa quan trọng trong việc thiết kế, xác định mô hình chi phí trong mối quan hệ giữa chi phí và lợi nhuận, xác định điểm hòa vốn cũng như đưa ra các quyết định kinh doanh quan trọng. Nguyễn Thanh Nhàn Khoa Kế toán – Kiểm toán Khóa Luận Tốt Nghiệp 8 Học Viện Ngân Hàng 1.Khái niệm, bản chất và phân loại giá thành sản phẩm 1.
Khái niệm và bản chất giá thành sản phẩm Chi phí sản xuất kinh doanh, xét về bản chất, là sự chuyển dịch vốn của doanh nghiệp vào đối tượng tính giá thành nhất định. Xuất phát từ mục đích và nguyên tắc kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp luôn luôn quan tâm đến hiệu quả kinh tế các sản phẩm do mình tạo ra. Vì vậy, để quản lý có hiệu quả và kịp thời hoạt động sản xuất kinh doanh của mình, các doanh nghiệp luôn cần phải theo dõi chính xác và kịp thời các chi phí đã bỏ ra cho từng hoạt động, từng sản phẩm, dịch vụ, số chi phí đã chi ra được cấu thành trong từng sản phẩm, dịch vụ, lao vụ đã hoàn thành, tỷ trọng từng loại chi phí và khả năng hạ thấp các loại chi phí này.