Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP 1.1 Khái niệm và phân loại công nghiệp 1.1 Khái niệm Công nghiệp là ngành kinh tế th uộc lĩnh vực sản xuất vật chất – một bộ phận cấu thành nền sản xuất vật chất của xã hội. Công nghiệp bao gồm ba loại hoạt động chủ yếu: - Khai thác tài nguyên thiên nhiên tạo ra nguồn nguyên liệu nguyên thủy; - Chế biến các loại sản phẩm của công nghiệp khai thác và của nông, lâm, ngư nghiệp thành các loại sản phẩm khác nhau đáp ứng nhiều nhu cầu khác nhau của xã hội; - Hoạt động sửa chữa các loại sản phẩm công nghiệp nhằm khôi phục giá trị sử dụng của chúng. Để thực hiện các hoạt động đó, dưới sự tác động của phân công lao động xã hội trên cơ sở phát triển khoa học c ông nghệ, trong nền kinh tế quốc dân đã hình thành hệ thống các ngành công nghiệp: khai thác, chế biến và dịch vụ sửa chữa. Xét trong tổng thể quá trình sản xuất xã hội, khai thác là hoạt động khởi đầu toàn bộ quá trình sả n xuất công nghiệp.
Chế biến là hoạt động sử dụng các tác động cơ học, lý học, hóa học và sinh học làm thay đổi hình thức, tính chất, kíc h thước của các loại nguyên liệu nguyên th ủy để tạo ra các sản phẩm trung gian và tiếp tục chế biến các sản phẩm cuối cùng đưa vào sử dụng trong sản xuất và sinh hoạt. Sửa chữa là một hoạt động dịch vụ quan trọng nhằm phục hồi giá trị sử dụng của một số loại máy móc thiết bị và vật phẩm tiêu dùng sau một thời gian sử dụng nhất định. Dịch vụ sửa chữa công nghiệp ra đời sau so với hoạt động kh ai thác và chế biến. Lúc đầu hoạt động This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 7 này được thực hiện trực tiếp bằng người sử dụng máy móc và th iết bị, vật phẩm tiêu dùng, sau đó do yêu cầu sửa chữa tăng lên, hoạt động này được tách khỏi quá trình sử dụng trực tiếp.2 Phân loại công nghiệp Phân loại công nghiệp thực chất là xác định các tiêu chí để phân chia công nghiệp thành những bộ phận khác nhau, làm cơ sở để xác định những nội dung và phương thức quả n lý phù hợp hướng tới mục tiêu phát triển hài hòa và có hiệu quả các bộ phận quản lý ấy.
Hiện nay phân loại công nghiệp Việt Nam đang sử dụng một số các tiêu chí cơ bản sau: - Theo mức độ thâm dụng vốn và tập trung lao động: Sản xuất công nghiệp được chia thành công nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ. - Theo sản phẩm và ngành nghề: Công nghiệp dầu khí, công nghiệp ô tô, công nghiệp dệt, công nghiệp năng lượng, v. - Theo phân cấp quản lý: Công nghiệp địa phương, công nghiệp trung ương. Hệ thống phân loại hoạt động kinh tế của Anh và Hoa Kỳ không có mục công nghiệp riêng.
Thay vào đó, cách phân loại dựa vào hoạt động kinh tế. Cũng theo cách sắp xếp các ngành kinh tế, công nghiệp là thành phần chủ yếu của khu vực thứ hai của nền kinh tế. Việc xếp chung công nghiệp chế biến với xây dựng, lắp đặt vào khu vực thứ hai này là do đặc thù hoạt động khá giống nhau và khó xác định ranh giới giữa chúng.2 Vai trò của công nghiệp 1.1 Vai trò của công nghiệp trong đời sống kinh tế xã hội của đất nước Công nghiệp đóng vai trò chủ đạo trong sự phát triển kinh tế quốc dân của hầu hết các quốc gia. Trên từng khía cạnh cụ thể, sự phát triển của sản This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 8 xuất công nghiệp tác động đến sự phá t triển kinh tế - xã hội trên một số vấn đề chủ yếu như sau: - Công nghiệp tăng trưởng nhanh và làm gia tăng nhanh thu nhập quốc gia: Năng suất lao động của khu vực công nghiệp cao hơn hẳn các ngành kinh tế khác, mà năng suất lao động là yếu tố quyết định nâng cao thu nhập, thúc đẩy nhanh tăng trưởng công nghiệp và đóng góp ngày càng lớn vào thu nhập quốc gia.
Công nghiệp có vai trò quan trọng này là do thường xuyên đổi mới và ứng dụng công nghệ tiên tiến, hơn nữa, giá cả sản phẩm công nghiệp thường ổn định và cao hơn so với các sản phẩm khác ở cả thị trường trong và ngoài nước. - Công nghiệp cung cấp tư liệu sản xuất và trang bị kĩ thuật cho các ngành kinh tế: Xuất phát từ đặc điểm của sản phẩm công nghiệp, một bộ phận sản phẩm công nghiệp sản xuất có chức năng là tư liệu sản xuất. Do đó, nó còn là ngành tạo ra tác động hiệu quả dây chuyền đến các ngành kinh tế khác và tạo ra cơ sở vật chất kĩ thuật của nền kinh tế. - Công nghiệp cung cấp đại bộ phận hàng tiêu dùng cho dân cư: Nông nghiệp cung cấp những sản phẩm tiêu dùng thiết yếu đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người.
Công nghiệp khác hơn, cung cấp những sản phẩm tiêu dùng ngày càng phong phú và đa dạng (ăn, mặc ở, đi lại, vui chơi, giải trí. Khi thu nhập dân cư tăng gắn với quá trình phát triển kinh tế thì nhu cầu con người lạ i cao hơn và mới hơn. Chính sự phát triển của công nghiệp mới đáp ứng những nhu cầu thay đổi này và đồng thời nó lại hướng dẫn tiêu dùng của con người. - Công nghiệp cung cấp nhiều việc làm cho xã hội: Dưới tác động của công nghiệp, năng suất lao động nông nghiệp được nâng cao tạo điều kiện dịch chuyển lao động ra khỏi khu vực nông nghiệp, nhưng không ảnh hưởng đến sản lượng nông nghiệp.
Sự phát triển của công nghiệp làm mở rộng nhiều This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 9 ngành sản xuất mới, khu công nghiệp mới và cả các ngành dịch vụ đầu vào và đầu ra sản phẩm công nghiệp, và như vậy thu hút lao động nông nghiệp và giải quyết việc làm cho xã hội. - Công nghiệp thúc đẩy nông nghiệp phát triển: Vì công nghiệp cung cấp cho nông nghiệp những yếu tố đầu vào quan trọng như phân bón hóa học, thức ăn gia súc, thuốc trừ sâu bệnh, máy móc, phương tiện vận chuyển làm tăng năng suất. Hơn nữa, công nghiệp còn góp phần làm tăng giá trị sản phẩm nông nghiệp, bằng cách cho phép vận chuyển nông sản nhanh chóng tới thị trường tránh hư hỏng, tăng gia sản xuất nhiều hơn; bảo quản, dự trữ lâu hơn để chờ cơ hội tăng giá. Mặt khác, công nghiệp còn có vai trò rất lớn trong việc tạo ra cơ sở hạ tầng, làm thay đổi bộ mặt nông thôn.2 Vai trò của công nghiệp địa phương Phát triển công nghiệp tại địa phương là những nội dung quan trọng, là hợp phần của công nghiệp của mỗi quốc gia.
Cho dù có nhiều cách tiếp cận và nhận định khác nhau về phát triển công nghiệp tại địa phương nhưng hầu hết các quan điểm này đều thống nhất đề cao vai trò của phát triển công nghiệp tại địa phương, đó là: - Phát triển công nghiệp tại địa phương đóng góp vào sự tăng trưởng phương nói riêng và nền kinh tế quốc dân nói chung Phát triển công nghiệp tại địa phương góp phần huy động vốn tích luỹ, đồng thời tác động đến phát triển ngành nông nghiệp và các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp khác tại chỗ, giúp hiện đại hoá trong nông nghiệp và tăng thu nhập của người dân. Chính sách phát triển công nghiệp nông thôn là một phần quan trọng trong chính sách phát triển công nghiệp tại địa phương hướng vào sử dụng các sản phẩm của nông nghiệp cung cấp như nguyên liệu đầu vào và bán sản phẩm của nó ra thị trường nông thôn. Công nghiệp nông thôn cũng có This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 10 thể tạo ra mối liên kết giữa thành thị và nông thôn bằng những mối liên kết với công nghiệp lớn ở thành thị, giúp giảm khoảng cách giữa thành thị và nông thôn không chỉ về thu nhập và mà còn cả kỹ thuật. Sự phát triển công nghiệp hiện đại tập trung theo vùng trong từng địa phương có tác động lan toả về kinh tế và xã hội của vùng, lãnh thổ tạo áp lực lên hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật, tạo nên hiện tượng di dân và tập trung lao động, làm hạt nhân hình thành đô thị công nghiệp.
Tác động lan toả này kích thích sự phát triển cho cả vùng, từng địa phương. Bởi vậy, tạo ra sự phát triển không chỉ kết cấu hạ tầng kỹ thuật cho các ngành công nghiệp mà còn kích thích xây dựng các công trình hạ tầng xã hội như nhà ở, bệnh viện, trường học, khu vui chơi giải trí, trung tâm thương mại. Từ đây tạo dựng sự phát triển đồng bộ kinh tế - xã hội của vùng, địa phương. - Phát triển công nghiệp tại địa phương góp phần giải quyết việc làm, giảm nghèo và giải quyết vấn đề xã hội.
Phát triển công nghiệp tại địa phương tạo công ăn việc làm, thu nhập, xoá đói giảm nghèo và góp phần tiến tới phân phối thu nhập công bằng hơn. Tạo việc làm được coi như một mục tiêu hàng đầu của công nghiệp hoá ở địa phương vì khu vực nông thôn trong các nước đang phát triển tương đối lạc hậu và đang gặp phải tình trạng thất nghiệp và bán thất nghiệp. Phát triển công nghiệp tại địa phương đóng góp vào chương trình công nghiệp hoá nông thôn như là những phương thức tạo ra việc làm phi nông nghiệp trong khu vực nông thôn. Ở một số quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ và In-đô-nê-xia, có nhiều người làm việc trong các xí nghiệp công nghiệp nông thôn hơn là trong các xí nghiệp công nghiệp lớn.
Công nghiệp nông thôn có xu hướng sử dụng nhiều lao động. Tuy vậy, khu vực công nghiệp truyền thống ở các nước đang phát triển có năng suất lao động thấp thường trả tiền công cho công nhân rẻ, điều kiện làm việc không tốt. Do đó, cần có những chính sách trợ giúp từ This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.