Chương 1. Những vấn đề chung về hòa giải vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân Chương 2. Thực tiễn áp dụng pháp luật về hòa giải vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân và kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÒA GIẢI VỤ ÁN DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN NHÂN DÂN 1.
Khái niệm, ý nghĩa hòa giải vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân 1. Khái niệm về hòa giải vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân Trong xu thế hội nhập quốc tế và phát triển, các mối quan hệ pháp luật dân sự ngày càng đa dạng và phức tạp. Khi các chủ thể tham gia vào các mối quan hệ pháp luật đó, họ khó có thể tránh khỏi các tranh chấp phát sinh. Nếu các mâu thuẫn này không được giải quyết kịp thời sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến các bên tham gia vào quan hệ pháp luật cũng như toàn xã hội.
Để giải quyết mâu thuẫn trong các mối quan hệ pháp luật nói trên, các chủ thể có thể lựa chọn giải quyết bằng phương thức thương lượng, hòa giải. Hòa giải ở đây có thể là hòa giải ngoài Tòa án, hoàn toàn độc lập với thủ tục tố tụng, bên thứ ba đứng ra hòa giải sẽ do các bên tranh chấp lựa chọn có thể là cá nhân, tổ chức hành nghề Luật sư hoặc các cá nhân, tổ chức khác. Hòa giải cũng có thể là hòa giải tại Tòa án theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020, hòa giải được bắt đầu khi người khởi kiện nộp đơn đến Tòa án nhưng Tòa án chưa thụ lý như quy định của BLTTDS năm 2015 mà phải xem xét để hòa giải theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020 trước1, do Hòa giải viên tiến hành theo quy định của Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020. Một hoạt động hòa giải khác với hai loại hình hòa giải trên, và cũng là phạm vi nghiên cứu của Khóa luận, đó là hòa giải VADS tại TAND.
Đây là trường hợp các bên khởi kiện để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, hòa giải sẽ do Tòa án tiến hành sau khi Tòa án thụ lý, cụ thể là ở giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm VADS, hòa giải trong trường hợp này là một thủ tục bắt buộc đối với hầu hết các VADS2. Về khái niệm hòa giải, trên thế giới có nhiều quan điểm khác nhau: Theo Black’s Law Dictionary: “Hòa giải là sự can thiệp, sự làm trung gian hòa giải; hành vi của người thứ ba làm trung gian giữa hai bên tranh chấp nhằm thuyết phục họ hoặc dàn xếp hoặc giải quyết tranh chấp giữa họ. Việc giải quyết 1 Đặng Thanh Hoa, Nguyễn Đức Nam, “Một số vấn đề về Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án”, https://tapchitoaan.vn/mot-so-van-de-ve-luat-hoa-giai-doi-thoai-tai-toa-an, truy cập ngày 10/5/2023. 2 Trong thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án, Tòa án tiến hành hòa giải để các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án, trừ những vụ án không được hòa giải hoặc không hòa giải được quy định tại Điều 206 và Điều 207 BLTTDS năm 2015 hoặc vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn (khoản 1 Điều 205 BLTTDS năm 2015).
7 tranh chấp thông qua người trung gian hòa giải (bên trung lập)” 3. Trong Từ điển Luật học Anh - Mỹ của Black định nghĩa: “Hòa giải là một quá trình giải quyết tranh chấp mang tính chất riêng tư, trong đó, hòa giải viên là người thứ ba trung lập giúp các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận”4. Theo các khái niệm này, hòa giải được hiểu là việc các bên tranh chấp tự thỏa thuận giải quyết các mâu thuẫn phù hợp với quy định của pháp luật thông qua sự giúp đỡ của một bên thứ ba trung lập, tuy nhiên, theo các định nghĩa như trên lại không xác định được cơ sở phát sinh của bên thứ ba trung lập. Khái niệm hòa giải được đề cập trong Từ điển pháp lý của Rothenberg: “Hòa giải là hành vi thỏa hiệp giữa các bên sau khi có tranh chấp, mỗi bên nhượng bộ một ít”5.
Định nghĩa này đã nêu được bản chất của hòa giải là sự thỏa hiệp, nhượng bộ nhưng chưa nêu được hành vi, vai trò của người thứ ba làm trung gian trong hòa giải và gần như không có sự khác biệt so với phương thức thương lượng. Ở Việt Nam, trong Từ điển Tiếng Việt, hòa giải được định nghĩa như sau: “Hòa giải là việc thuyết phục các bên đồng ý chấm dứt xung đột hay xích mích một cách ổn thỏa”6 hay “Là thu xếp để chấm dứt một cuộc xung đột, một mối bất hòa”7. Khái niệm ngầm chỉ sự tham gia của một bên thứ ba nào đó để “thuyết phục” các bên, qua đó cho thấy hành động và mục đích của hòa giải nhưng chưa nêu được các yếu tố về nội dung, chủ thể của hòa giải cũng như vai trò của bên thứ ba. Từ điển Luật học cũng đề cập: “Hòa giải là tự chấm dứt việc xích mích, tranh chấp giữa các bên bằng sự thương lượng với nhau hoặc qua trung gian của một người khác” 8.
Từ điển này đã đưa ra định nghĩa về hòa giải bao gồm các yếu tố: Có sự tranh chấp giữa các bên, có sự tham gia của bên trung lập để đưa ra ý kiến tư vấn và có sự thống nhất ý chí giữa các bên để giải quyết tranh chấp. Trong khoa học pháp lý cũng có nhiều quan điểm khác nhau về hòa giải. Có quan điểm cho rằng: “Hòa giải là một chế định quan trọng của luật tố tụng dân sự, là phương pháp giải quyết vụ án bằng chính sự thỏa thuận thương lượng của các 3 Pryan A. Gamer (2004), Black’s Law Dictionary, NXB West, Thomson, tr.
4 Henry Campbell (1990), Từ điển Luật học Anh - Mỹ Black, NXB West, Thomson, tr. 5 Rothenberg (1996), Plain Language Dictionary of Law, Signet, tr. 6 Từ điển Tiếng Việt (1992), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 7 Từ điển Tiếng Việt (1999 - 2000), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.
8 Từ điển Luật học (1999), NXB Từ điển Bách Khoa, tr. Ngoài ra cũng có quan điểm khác như: “Hòa giải là việc tự thân các bên trong quan hệ hòa giải với nhau để đạt được thỏa thuận về mọi mặt của tranh chấp hoặc là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân với tư cách là trung gian thuyết phục, hướng dẫn các bên đạt được thỏa thuận mang tính thỏa đáng nhất trong việc giải quyết vụ kiện”10. Quan điểm này đã nhìn nhận hòa giải là một phương thức giải quyết tranh chấp, được giúp đỡ bởi bên thứ ba để các bên tranh chấp tìm ra hướng giải quyết xung đột. Nhìn chung, các khái niệm về hòa giải có những điểm khác nhau nhưng tựu chung, khái niệm hòa giải được hiểu: Hòa giải là biện pháp, phương thức giải quyết tranh chấp, với sự thống nhất ý chí giữa các bên để giải quyết tranh chấp và sự tác động của bên thứ ba đóng vai trò là trung gian hòa giải hỗ trợ các bên tự do thỏa thuận và quyết định phương án giải quyết thuận lợi, thích hợp.
Dưới góc độ xem xét hòa giải ở một giai đoạn trong giải quyết VADS tại TAND, pháp luật chưa có khái niệm về hòa giải VADS11. Theo Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, hòa giải VADS tại TAND được hiểu: “Hòa giải vụ án dân sự là một thủ tục tố tụng do Tòa án tiến hành nhằm giúp đỡ các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết các vấn đề của vụ án dân sự”12. Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam của Trường Đại học Kinh tế - Luật cũng đưa ra khái niệm: “Hòa giải vụ án dân sự là hoạt động mà Tòa án có trách nhiệm phải tiến hành trong quá trình giải quyết vụ án dân sự nhằm giúp các đương sự thỏa thuận với nhau trong việc giải quyết quan hệ tranh chấp”13. Quan điểm khác cũng cho rằng: “Hòa giải vụ án dân sự là một hoạt động tố tụng do Tòa án tiến hành nhằm giúp đỡ các đương sự thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án dân sự”14.
Theo góc nhìn này, có thể nhận thấy hòa giải 9 Đặng Quang Huy (2017), “Những điểm mới của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 về hòa giải vụ án dân sự”, Tạp chí Nghề Luật, số 06, tr. 10 Nguyễn Thị Thanh Vân (2019), “Thể chế hòa giải tại Việt Nam”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 4, tr. 11 Hòa giải vụ án dân sự ở đây là hòa giải vụ án dân sự sau khi Tòa án đã thụ lý, khác với hòa giải trước khi Tòa án thụ lý theo Luật Hòa giải đối thoại tại Tòa án năm 2020. 12 Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội (2019), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr.
13 Trường Đại học Kinh tế - Luật (2016), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự, NXB Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 14 Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Giáo trình Luật Tố tụng dân sự Việt Nam, NXB Công an nhân dân, tr. 9 VADS tại TAND là một khái niệm mà nội hàm của nó bao gồm dấu hiệu cơ bản đó là hoạt động do Tòa án chủ động tổ chức và trực tiếp tiến hành với vai trò hướng dẫn, giúp đỡ các đương sự thỏa thuận giải quyết tranh chấp. Từ những phân tích trên, tác giả có thể khái quát: Hòa giải vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân là một thủ tục bắt buộc được diễn ra trong giai đoạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm (trừ những vụ án không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được quy định tại Điều 206 và Điều 207 BLTTDS năm 2015 hoặc vụ án được giải quyết theo thủ tục rút gọn quy định tại khoản 1 Điều 205 BLTTDS năm 2015).
Đây là hoạt động tố tụng do Tòa án trực tiếp tiến hành theo trình tự, thủ tục pháp luật tố tụng dân sự quy định nhằm giúp các bên đương sự hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình, tạo điều kiện thuận lợi để các bên tự nguyện thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ án phù hợp với quy định của pháp luật. Ý nghĩa của hòa giải vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân Qua nghiên cứu, hòa giải VADS tại TAND có những ý nghĩa cơ bản sau: Thứ nhất, ý nghĩa về mặt tố tụng. Chế định hòa giải là cơ sở pháp lý, là những chuẩn mực pháp luật mà Tòa án áp dụng để bảo đảm thực hiện đúng đắn và nghiêm chỉnh pháp luật.