Nghiên cứu: Nhiễm HIV và các yếu tố liên quan trên bệnh nhân loét sinh dục

Nghiên cứu về mối liên quan giữa nhiễm HIV và loét sinh dục. Phân tích các yếu tố nguy cơ, đặc điểm lâm sàng và tỷ lệ nhiễm bệnh trên bệnh nhân.

• Tác giả: Trần Lê Mai Thảo
• Người hướng dẫn: Văn Thế Trung
• Trường học: Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Da Liễu
• Đề tài: Nhiễm HIV Và Các Yếu Tố Liên Quan Trên Bệnh Nhân Loét Sinh Dục
• Loại tài liệu: Luận văn chuyên khoa cấp II
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Định Nghĩa và Tổng Quan về Loét Sinh Dục

Loét sinh dục là một hội chứng lâm sàng phổ biến trong các bệnh lây truyền qua đường tình dục (BLTQĐTD). Đây là tình trạng xuất hiện các vết loét trên vùng sinh dục, kèm theo các triệu chứng như đau, viêm hạch bẹn và sốt. Hội chứng loét sinh dục có thể gây ra bởi nhiều tác nhân khác nhau, trong đó phổ biến nhất là virus Herpes Simplex (HSV), Treponema pallidum (gây giang mai), và Haemophilus ducreyi. Theo nghiên cứu của Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh năm 2023, các yếu tố dịch tễ và lâm sàng của bệnh nhân loét sinh dục đóng vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị. Việc hiểu rõ về nguyên nhân gây bệnh giúp bác sĩ lâm sàng đưa ra các quyết định điều trị phù hợp và hiệu quả.

1.1. Các Nguyên Nhân Chính Gây Loét Sinh Dục

HSV-1 và HSV-2 là những tác nhân vi rút gây loét sinh dục tái phát và nguyên phát, với triệu chứng đau rát, rõ ràng. Giang mai thời kỳ I gây ra các vết loét cứng, không đau, có chân trắng, thường xuất hiện ở vùng sinh dục. Haemophilus ducreyi gây ra bệnh hạ cam mềm với đặc điểm loét mềm, đau đớn kèm viêm hạch bẹn. Ngoài ra, các tác nhân khác như Chlamydia trachomatis L1-L3 và Klebsiella granulomatis cũng có thể gây loét sinh dục trong các trường hợp cụ thể.

1.2. Các Đặc Điểm Lâm Sàng Quan Trọng

Bệnh nhân loét sinh dục thường có các triệu chứng như vết loét, đau, ngứa, và viêm hạch bẹn. Kích thước vết loét, thời gian bệnh, và tính chất đau là những đặc điểm quan trọng giúp phân biệt các nguyên nhân khác nhau. Thời gian từ khi tiếp xúc đến khi xuất hiện triệu chứng (thời gian ủ bệnh) cũng rất đặc trưng cho từng nguyên nhân gây bệnh, giúp hỗ trợ chẩn đoán lâm sàng.

II. Mối Liên Quan Giữa HIV và Loét Sinh Dục

Tỷ lệ nhiễm HIV ở bệnh nhân loét sinh dục cao hơn đáng kể so với dân số chung. Theo nghiên cứu của Trần Lê Mai Thảo (2023), những cá nhân có loét sinh dục có nguy cơ cao hơn để mắc HIV thông qua các quan hệ tình dục không an toàn. Hiện diện của loét sinh dục làm tăng nguy cơ lây truyền HIV gấp 2-5 lần, vì vết loét cung cấp đường vào cho vi rút HIV vào cơ thể. Các yếu tố dịch tễ như tuổi, giới tính, khuynh hướng tình dục, và số lượng bạn tình cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm HIV ở bệnh nhân loét sinh dục. Việc sàng lọc HIV định kỳ rất quan trọng cho những người mắc loét sinh dục để phát hiện sớm và điều trị.

2.1. Cơ Chế Lây Truyền HIV Thông Qua Loét Sinh Dục

Loét sinh dục tạo ra các vết mở trong niêm mạc sinh dục, cho phép HIV dễ dàng xâm nhập vào hệ thống miễn dịch. Vết loét cung cấp một cổng vào lý tưởng cho vi rút, đặc biệt là khi có vi khuẩn thứ phát. Sự viêm nhiễm tại vị trí loét làm tăng mật độ các tế bào CD4+ và những tế bào mục tiêu khác của HIV. Điều này giải thích tại sao người mắc loét sinh dục có nguy cơ nhiễm HIV cao hơn trong quá trình tiếp xúc tình dục.

2.2. Tỷ Lệ và Yếu Tố Dịch Tễ Liên Quan

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV ở bệnh nhân loét sinh dục dao động từ 10-40% tùy theo quần thể nghiên cứu. Nam giới quan hệ tình dục với nam giới (MSM) và những người có nhiều bạn tình có tỷ lệ nhiễm HIV cao nhất. Những bệnh nhân loét sinh dục do HSV-2 hoặc giang mai thời kỳ I có nguy cơ nhiễm HIV cao hơn. Tuổi trẻ, tình trạng kinh tế xã hội thấp, và thiếu kiến thức về phòng ngừa là những yếu tố nguy cơ quan trọng khác.

III. Các Yếu Tố Nguy Cơ Chính

Các yếu tố nguy cơ đối với loét sinh dục và HIV bao gồm các khía cạnh dịch tễ, hành vi, và sinh học. Quan hệ tình dục không an toàn là yếu tố nguy cơ chính, đặc biệt là khi không sử dụng bao cao su (BCS). Đối tượng MSM có nguy cơ cao hơn do tần suất quan hệ tình dục cao hơn và các thực hành tình dục chuyên sâu. Số lượng bạn tình, lịch sử BLTQĐTD trước đó, và tình trạng miễn dịch suy yếu cũng là những yếu tố quan trọng. Kiến thức hạn chế về phòng ngừa, khả năng tiếp cập dịch vụ y tế kém, và những định kiến xã hội làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.

3.1. Yếu Tố Hành Vi và Xã Hội

Hành vi tình dục là yếu tố nguy cơ chính, bao gồm không sử dụng bao cao su, quan hệ tình dục khi có các biến chứng viêm, và quan hệ tình dục bạo lực. Lạm dụng chất như rượu, thuốc lá, và các chất kích thích khác làm tăng nguy cơ hành vi rủi ro. Tình trạng kinh tế xã hội thấp và thiếu tiếp cận giáo dục tình dục chất lượng là những yếu tố nguy cơ xã hội quan trọng. Những người bị kỳ thị hoặc sống lâu đơn độc có nguy cơ cao hơn cho các hành vi tình dục không an toàn.

3.2. Yếu Tố Sinh Học và Y Tế

Tình trạng miễn dịch của cơ thể ảnh hưởng đến khả năng phòng vệ chống lại loét sinh dục và HIV. Những người có bệnh suy giảm miễn dịch hoặc bệnh mạn tính khác có nguy cơ cao hơn. Hiện diện của các BLTQĐTD khác như giang mai hoặc chlamydia làm tăng nguy cơ loét sinh dục. Vệ sinh cá nhân kém và không sàng lọc định kỳ là những yếu tố nguy cơ y tế quan trọng. Khả năng tiếp cận xét nghiệm HIV định kỳ và các dịch vụ phòng ngừa ảnh hưởng đáng kể đến outcomes sức khỏe.

IV. Phòng Ngừa và Chiến Lược Can Thiệp

Phòng ngừa loét sinh dục và HIV yêu cầu một cách tiếp cận toàn diện bao gồm giáo dục, kiểm soát lây truyền, và tiếp cận điều trị. Sử dụng bao cao su một cách nhất quán là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất cho cả loét sinh dục và HIV. Sàng lọc HIV định kỳ cho những người có nguy cơ cao là rất quan trọng để phát hiện sớm và bắt đầu thuốc kháng retrovirút (ART) kịp thời. Giáo dục tình dục trong trường học và cộng đồng giúp nâng cao nhận thức về các biện pháp phòng ngừa. Tiêm vắc-xin chống lại các tác nhân có thể phòng ngừa như HPV cũng là một phần quan trọng của chiến lược phòng ngừa.

4.1. Các Biện Pháp Phòng Ngừa Cơ Bản

Bao cao su là phương pháp phòng ngừa hiệu quả nhất, với độ bảo vệ từ 80-95% khi sử dụng nhất quán. Giáo dục tình dục cần bao gồm thông tin chính xác về các đường lây truyền, triệu chứng, và phòng ngừa. Kiểm tra định kỳ cho các BLTQĐTD giúp phát hiện sớm và điều trị nhanh chóng. Giao tiếp mở với bạn tình về lịch sử bệnh và phòng ngừa là rất quan trọng. Tránh các hành vi nguy cơ như quan hệ tình dục bạo lực hoặc khi có các triệu chứng bệnh là biện pháp cơ bản.

4.2. Chiến Lược Can Thiệp Toàn Hệ Thống

Chương trình Toàn cầu về AIDS (GPA) và Kế hoạch Khẩn cấp của Tổng thống (PEPFAR) đã hỗ trợ các quốc gia phát triển chiến lược phòng chống HIV/AIDS. Tiếp cận điều trị ART miễn phí hoặc giá rẻ giúp giảm tỷ lệ lây truyền. Dịch vụ tư vấn và xét nghiệm HIV cần được mở rộng đến các cộng đồng có nguy cơ cao. Hỗ trợ tâm lý xã hội cho những người mắc HIV/AIDS giúp cải thiện sự tuân thủ điều trị. Hợp tác quốc tế thông qua UNAIDS và WHO là rất cần thiết cho việc chia sẻ kiến thức và tài nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 HIV/AIDS Vi rút HIV có thể đã lây lan từ động vật linh trưởng sang người trong suốt những năm 1900. Tuy nhiên, chỉ đến những năm 1980, các nhà khoa học mới bắt đầu chú ý đến virus này. Đó là khi những người đàn ông đồng tính ở các trung tâm đô thị bắt đầu biểu hiện tình trạng suy giảm miễn dịch tiến triển và không tìm được nguyên nhân. Trong vòng hai năm kể từ báo cáo đầu tiên về hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS), các nhà khoa học đã phát hiện ra vi rút gây bệnh, đó chính là vi rút HIV.1 Mầm bệnh HIV là một retrovirus.

Hiện nay đã phát hiện được HIV-1 (phân lập đầu tiên năm 1983) và HIV-2 (phân lập đầu tiên năm 1985). So với HIV-1, HIV-2 ít phổ biến hơn và độc lực thấp hơn, nhưng cũng gây ra những triệu chứng lâm sàng tương tự như HIV-1.16-18 HIV có dạng hình cầu, đường kính 120nm, gồm 3 lớp: - Lớp bao ngoài là một màng lipit kép có gắn các gai nhú. Các gai nhú các phân tử glycoprotein, gồm 2 loại là glycoprotein màng ngoài (còn gọi là kháng nguyên gp120) và glycoprotein xuyên màng (còn gọi là kháng nguyên gp41). Đầu ngoài của gp 41 gắn liền với kháng nguyên gp120.

- Lớp trong gồm hai lớp protein: lớp ngoài hình cầu và lớp trong hình trụ. Đây là kháng nguyên rất quan trọng để chẩn đoán nhiễm HIV/AIDS vì tính kháng nguyên tương đối ổn định. 5 - Lớp lõi: được cấu tạo bởi protein p18, p24, bên trong có 2 chuỗi đơn RNA xoắn vào nhau, mỗi chuỗi gồm có 9200 nucleotide, có men sao chép ngược DNA polymerase và một số protein khác.1: Cấu trúc HIV18 HIV chủ yếu nhắm vào các tế bào lympho T CD4. Sau khi nhiễm, HIV sẽ tồn tại trong các niêm mạc, và sau vài ngày thì lan đến các cơ quan bạch huyết.

Vào khoảng ngày thứ 10, vi rút có thể phát hiện được trong máu và sau đó tiếp tục lan rộng theo cấp số nhân, thường đạt đỉnh vào khoảng ngày thứ 30. Đó là thời điểm có thể phát hiện kháng thể kháng HIV. Hệ thống miễn dịch có thể kiểm soát vi rút HIV trong nhiều năm. Bằng nhiều cơ chế khác nhau, HIV làm mất dần tế bào lympho T CD4.

Sau vài năm, khi tình trạng suy giảm miễn dịch trở nên trầm trọng, bệnh nhân xuất hiện các biến chứng bao gồm nhiễm trùng cơ hội hoặc ung thư.2 Dịch tễ học Từ năm 1980 đến nay HIV đã lây nhiễm cho hơn 84,2 triệu người trên toàn thế giới và theo ước tính có khoảng 40,1 triệu người chết vì các bệnh liên quan đến AIDS kể từ khi đại dịch xảy ra. Hiện nay nhiễm HIV vẫn là một trong. 6 những nguyên nhân chính của gây tử vong trên toàn thế giới. Chính vì thế từ năm 1985, WHO đã thiết lập Chương trình Toàn cầu về AIDS (Global Programme on AIDS - GPA), tiếp theo là tổ chức Ngày Thế giới phòng chống AIDS (World AIDS Day) hàng năm, với mục đích nâng cao nhận thức về HIV, huy động cộng đồng và vận động hành động trên toàn thế giới.

Năm 1996, Chương trình Phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS -UNAIDS) được thành lập để phối hợp đa ngành trong phòng chống HIV. Năm 2000, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ, cam kết ngăn chặn và đẩy lùi đại dịch AIDS vào năm 2015. Năm 2002, Quỹ Toàn cầu phòng chống AIDS, Lao và Sốt rét được thành lập như một cơ chế tài chính nhằm thu hút và đầu tư các nguồn lực để chấm dứt ba căn bệnh này. Một năm sau, vào năm 2003, Kế hoạch Khẩn cấp Cứu trợ AIDS (the U.

President’s Emergency Plan for AIDS Relief - PEPFAR) của Tổng thống Hoa Kỳ được đưa ra, là sáng kiến y tế lớn nhất từ trước đến nay, nhằm hỗ trợ các quốc gia trên thế giới phòng chống HIV. Tất cả những nổ lực của toàn thế giới đã mang lại kết quả đáng kể trong việc giảm tỷ lệ nhiễm HIV. 4 TRIỆU NGƯỜI 3 2 1 0 1990 2000 2010 2020 2030 Biểu đồ 1.1: Số ca nhiễm mới HIV trên thế giới từ năm 2000-2022 (Nguồn: UNAIDS. Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet).

7 Theo số liệu của UNAIDS, từ năm 2005 tỷ nhiễm mới HIV đã giảm trên toàn thế giới.19 Điều nay được giải thích do các chương trình phòng chống HIV trên thế giới đã đạt được những thành công đáng kể. Cụ thể, theo thống kê của UNAIDS năm 2022 trên thế giới có 39 triệu người sống cùng với HIV và 27,5 triệu người được điều trị bằng thuốc thuốc kháng retrovirút ART (Antiretroviral therapy,). Việc tăng tiếp cận với thuốc ART đã giúp số lượng nhiễm mới của HIV giảm từ 2,8 triệu người vào năm 2010 xuống còn 1,3 triệu vào năm 2022. Ngoài việc sử dụng ART hiệu quả, tỷ lệ nhiễm mới giảm còn do một số yếu tố, như việc sử dụng bao cao su tăng và tỷ lệ các bệnh lây truyền qua đường tình dục giảm.20-22 Theo UNAIDS, số ca nhiễm HIV mới trên toàn thế giới vào năm 2022 ở phụ nữ và trẻ em gái (46% tổng số ca nhiễm) ít hơn ở nam giới và trẻ em trai (54%).

Cũng theo số liệu này số ca nhiễm mới hàng năm trên toàn cầu đã giảm nhanh hơn ở phụ nữ và trẻ em gái so với nam giới và trẻ em trai.20,23 25000 20000 SỐ NGƯỜI 15000 10000 5000 0 1980 1990 2000 2010 2020 2030 Biểu đồ 1.2: Số ca nhiễm mới HIV tại Việt Nam (Nguồn: UNAIDS. Global HIV & AIDS statistics — Fact sheet). 8 Tại Việt Nam số ca nhiễm mới giảm kể từ năm 2003. Theo UNAIDS, tại Việt Nam số ca nhiễm mới HIV là 21.000 ca vào năm 2002, sau đó giảm dần từ năm 2004, và đến năm 2022 số ca nhiễm mới chỉ có 6200 ca.24-26 Theo số liệu thống kê 2022, số nam giới nhiễm HIV từ 15 tuổi trở lên là 17000 ca cao hơn số nữ giới nhiễm HIV (7300 ca).

Số ca nhiễm mới ở nam từ 15 tuổi là 4000 ca, cao hơn số ca nhiễm mới ở nam từ 15 tuổi (1100 ca).26 Theo ước tính trong phân bố nhóm đối tượng nhiễm mới HIV hàng năm giai đoạn 2000-2025, nhóm đồng tính nam (men sex with men – MSM) có tỷ lệ tăng cao nhất. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM tăng từ 8% vào năm 2016 lên 12,5% vào năm 2022. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự tăng tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm bệnh nhân MSM. Thứ nhất, một tỉ lệ nhất định có xu hướng quan hệ tình dục không an toàn, thường xuyên thay đổi bạn tình, không sử dụng biện pháp an toàn.

Đường lây của nhóm thường chồng chéo nên tình trạng khó kiểm soát. MSM có khuynh hướng có nhiều bạn tình và tìm kiếm bạn tình mới thông qua Internet. Nhiều tác giả cho rằng Internet là nơi MSM tìm kiếm bạn tình nam.27,28 Nguyên nhân thứ hai dẫn đến sự tăng tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm bệnh nhân MSM đó là do hành vi quan hệ tình dục trong nhóm này khá phức tạp. Ở nhóm này, quan hệ chủ yếu qua đường hậu môn nên nguy cơ lây nhiễm HIV rất cao do niêm mạc hậu môn mỏng, niêm mạc trực tràng có nhiều mao mạch, dễ bị tổn thương, chảy máu.

Mặt khác, sự kỳ thị của xã hội đối với căn bệnh HIV và kỳ thị với nhóm MSM là rào cản làm cho nhóm bệnh nhân MSM không thể tiếp cận với kiến thức về phòng chống bệnh cũng như các dịch vụ chăm sóc y tế.29-31 Tỷ lệ lây nhiễm HIV đã giảm ở tất cả các nhóm tuổi. Nếu trước đây nhóm bệnh nhân dưới 25 tuổi là nhóm nguy cơ lây truyền HIV HIV cao, thì theo số liệu thống kê của Hoa Kỳ, nhóm bệnh nhân từ 25-34 tuổi chiếm tỷ lệ. 9 nhiễm mới HIV cao hơn tất cả các nhóm tuổi còn lại.32 Kết quả tương tự như trong nghiên cứu của tác giả Kimanga và cộng sự.3 Đường lây HIV có thể tìm thấy trong máu và các sản phẩm của máu, tinh dịch, dịch âm đạo, nước bọt, nước mắt, dịch não tuỷ, nước tiểu, sữa mẹ. Tuy nhiên chỉ có ba đường lây truyền được xác định là: - Lây truyền qua đường tình dục: Tỷ lệ lây truyền HIV qua đường tình dục khác giới chiếm 71%, qua tình dục đồng giới chiếm 15%.

Nguy cơ lây nhiễm HIV tăng lên khi có vết sây sát xảy ra khi giao hợp hoặc có quan hệ tình dục với nhiều người. - Lây truyền qua đường máu: Truyền máu và các sản phẩm của máu, ghép tạng không kiểm soát được HIV, do dùng chung bơm tiêm kim tiêm (nguy cơ cao đối với người tiêm chích ma tuý). - Lây truyền từ mẹ sang con: Người mẹ nhiễm HIV có thể truyền cho con trong thời kỳ mang thai, trong khi đẻ và sau khi đẻ (qua sữa).4 Cơ chế bệnh sinh HIV có ái tính chủ yếu với tế bào lympho T CD4. Ngoài ra HIV còn có thể xâm nhập vào nhiều loại tế bào khác như lympho B, đại thực bào, tế bào gốc.

HIV gây huỷ diệt các tế bào lympho T CD4. Từ đó dẫn đến suy giảm miễn dịch bao gồm cả miễn dịch tế bào và miễn dịch dịch thể. Các rối loạn chính trong đáp ứng miễn dịch ở bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS gồm giảm tế bào lympho T toàn phần, đặc biệt là CD4, giảm chức năng các tế bào miễn dịch, tăng gamma globulin, tăng phức hợp miễn dịch, tăng các tự kháng thể và một. 10 số protein khác trong huyết thanh, giảm đáp ứng kháng thể nguyên phát đối với các kháng nguyên mới tiếp xúc lần đầu, giảm gamma interferon Hậu quả của nhiễm HIV/AIDS là bệnh nhân dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội (thường do các vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng sinh sản trong tế bào) hoặc mắc các loại ung thư đặc biệt.

Thời gian trung bình từ khi nhiễm HIV đến khi tiến triển thành AIDS khoảng 10 - 12 năm. Sự tiến triển rất khác nhau giữa các bệnh nhân, phụ thuộc vào cơ thể bệnh nhân, yếu tố virus và tác dụng của điều trị. Mỗi giai đoạn bệnh liên quan chặt chẽ đến số lượng tế bào lympho T CD4.5 Lâm sàng nhiễm HIV/AIDS Tiến triển từ nhiễm HIV đến AIDS là một quá trình kéo dài. Do vậy các biểu hiện lâm sàng rất phức tạp và tuỳ thuộc vào các giai đoạn khác nhau.

Đến nay có nhiều phân loại mô tả lâm sàng nhiễm HIV/AIDS. Dưới đây là cách phân loại theo diễn biến bệnh và mức độ tế bào lympho T CD4.1 Nhiễm trùng cấp ban đầu Sau khi nhiễm HIV, chỉ có khoảng 50% bệnh nhân có biểu hiện các triệu chứng nhiễm trùng cấp tính giống như cúm.