Đánh giá hiệu quả điều trị Hạng kiên thống bằng cấy chỉ kết hợp dưỡng sinh

Luận văn đánh giá hiệu quả điều trị Hạng kiên thống (đau vai gáy) bằng cấy chỉ và dưỡng sinh. Giải pháp giảm đau an toàn, không dùng thuốc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bạch Mai
• Trường học: Trường Đại học Y Dược, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả điều trị Hạng kiên thống thể phong hàn thấp bằng Cấy chỉ kết hợp bài tập Dưỡng sinh
• Loại tài liệu: Luận văn chuyên khoa cấp II
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Khái niệm và nguyên nhân gây Hạng kiên thống

Hạng kiên thống là tình trạng đau cổ gáy do các cơ vùng cổ vai gáy như cơ thang, cơ ức đòn chủm gặp lạnh co cứng gây đau và hạn chế vận động. Theo y học hiện đại, Hạng kiên thống thể phong hàn thấp chủ yếu liên quan đến thoái hóa cột sống cổ. Đây là bệnh lý phổ biến, chiếm hơn 80% các trường hợp đau cổ gáy. Theo nghiên cứu "Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2016", đau cổ gáy là nguyên nhân hàng thứ tư gây ra khuyết tật với tỷ lệ lưu hành hàng năm vượt quá 30%. Gần 50% bệnh nhân sẽ đau liên tục hoặc tái phát thường xuyên, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và hoạt động hàng ngày của họ.

1.1. Định nghĩa Hạng kiên thống theo Y học cổ truyền

Theo Y học cổ truyền, Hạng kiên thống là tình trạng đau cổ gáy do phong hàn thấp tác động vào vùng cổ vai gáy. Bệnh xảy ra khi các cơ như cơ thang, cơ ức đòn chủm tiếp xúc với lạnh kỳ hạn gây co cứng và hạn chế vận động. Triệu chứng điển hình bao gồm đau khi quay đầu, hạn chế tầm vận động cổ, cứng cơ vùng vai gáy.

1.2. Thoái hóa cột sống cổ trong Y học hiện đại

Thoái hóa cột sống cổ là quá trình thoái hóa đốt sống cổ do tuổi tác, tổn thương hoặc quá tải. Bệnh này gây ra các triệu chứng như đau cổ gáy, hạn chế vận động, có thể kèm theo chóng mặt, tê tay. Phát hiện thoái hóa cột sống ngày càng trẻ hóa, nhưng tỷ lệ cao vẫn tập trung ở người trên 55 tuổi.

II. Hiệu quả của phương pháp cấy chỉ trong điều trị

Cấy chỉ là kỹ thuật điều trị theo y học cổ truyền, sử dụng chỉ protein (chỉ dưỡng sinh) cấy vào các acupoint (h穴位) để kích thích và điều hòa khí huyết, giảm viêm, thúc đẩy lưu thông khí máu. Phương pháp này đã được chứng minh có hiệu quả cao trong giảm đau và cải thiện tầm vận động cột sống cổ. Theo luận văn chuyên khoa đại học Huế năm 2022, cấy chỉ kết hợp bài tập dưỡng sinh cho thấy kết quả đáng khích lệ. Bệnh nhân sau điều trị mức độ đau giảm đáng kể (theo thang VAS), tầm vận động cổ cải thiện, chức năng sinh hoạt hàng ngày được phục hồi.

2.1. Cơ chế tác động của cấy chỉ

Cấy chỉ hoạt động bằng cách kích thích các acupoint, giúp thông kinh lạc, giảm viêm, giảm đau. Chỉ dưỡng sinh tạo kích thích mạn tính tại vị trí cấy, kéo dài tác dụng trị liệu. Điều này giúp cải thiện lưu thông khí máu, giảm cứng cơ vùng cổ vai gáy, phục hồi chức năng.

2.2. Kết quả điều trị theo thang đánh giá VAS và NPQ

Theo nghiên cứu, mức độ đau (VAS) giảm đáng kể sau can thiệp cấy chỉ. Chức năng sinh hoạt hàng ngày (NPQ) cải thiện rõ rệt, bệnh nhân có thể quay đầu tự do hơn, đau giảm 60-80% sau 28 ngày điều trị. Tầm vận động cồn sống cổ tăng liên tục qua các thời điểm theo dõi.

III. Vai trò của dưỡng sinh trong phục hồi chức năng

Dưỡng sinh là các bài tập, động tác kết hợp huyết khí để rèn luyện thân thể, phòng ngừa bệnh tật và tăng cường sức khỏe. Trong điều trị Hạng kiên thống, các bài tập dưỡng sinh giúp tăng cường sức mạnh cơ cổ, cải thiện tầm vận động, phục hồi chức năng. Bài tập dưỡng sinh bao gồm các động tác ưỡn cổ, rắn hổ mang, chào mặt trời, thở có kê mông và giơ chân. Khi kết hợp cấy chỉ với dưỡng sinh, bệnh nhân không chỉ giảm đau mà còn phục hồi chức năng bền vững và giảm tái phát. Tác dụng dài hạn của dưỡng sinh giúp bệnh nhân duy trì kết quả điều trị tốt hơn.

3.1. Các bài tập dưỡng sinh cơ bản

Các bài tập dưỡng sinh hiệu quả bao gồm: ưỡn cổ giúp tăng tầm vận động, rắn hổ mang giãn cơ vai gáy, chào mặt trời kích thích toàn thân, thở bốn thời điều hòa khí huyết. Mỗi bài tập thực hiện 10-15 lần, lặp lại 2-3 lần mỗi ngày, giúp cơ cổ linh hoạt, giảm cứng.

3.2. Lợi ích long hạn của kết hợp cấy chỉ và dưỡng sinh

Kết hợp cấy chỉ với bài tập dưỡng sinh tạo hiệu quả giảm đau bền vững, hạn chế tái phát bệnh. Dưỡng sinh giúp tăng cường sức mạnh cơ, cải thiện tuần hoàn, duy trì kết quả điều trị. Bệnh nhân cần tuân thủ bài tập đều đặn sau điều trị để đạt hiệu quả tối ưu.

IV. Ưu điểm và ứng dụng lâm sàng của phương pháp kết hợp

Phương pháp kết hợp cấy chỉ và dưỡng sinh là một tiếp cận toàn diện trong điều trị Hạng kiên thống thể phong hàn thấp. Ưu điểm chính bao gồm giảm đau hiệu quả, cải thiện tầm vận động, phục hồi chức năng sinh hoạt, giảm tác dụng phụ so với dùng thuốc lâu dài. Phương pháp này không gây tác dụng phụ trên cơ quan tiêu hóa, tim mạch như sử dụng thuốc chống viêm lâu ngày. Theo luận văn chuyên khoa Đại học Huế 2022, bệnh nhân điều trị bằng cấy chỉ kết hợp dưỡng sinh có tỷ lệ cải thiện từ 60-80% sau 28 ngày. Phương pháp này đặc biệt phù hợp cho bệnh nhân không chịu được tác dụng phụ của thuốc hay muốn tìm giải pháp điều trị tự nhiên, an toàn.

4.1. So sánh với các phương pháp điều trị thông thường

Phương pháp cấy chỉ kết hợp dưỡng sinh có ưu điểm vượt trội so với dùng thuốc lâu dài gây tác dụng phụ, hay vật lý trị liệu có hiệu quả hạn chế. Cấy chỉ cung cấp kích thích mạn tính ở acupoint, giảm viêm bền vững. Kết hợp dưỡng sinh giúp bệnh nhân chủ động phục hồi, tăng cường thể chất và duy trì kết quả dài hạn một cách hiệu quả.

4.2. Chỉ định và áp dụng lâm sàng

Phương pháp này chỉ định cho bệnh nhân đau cổ gáy do thoái hóa cột sống cổ, phong hàn, hạn chế vận động. Phù hợp với mọi lứa tuổi, đặc biệt hiệu quả ở người trên 40 tuổi. Bệnh nhân cần tuân thủ điều trị đầy đủ 2-4 tuần cấy chỉ kết hợp thực hiện bài tập dưỡng sinh hàng ngày để đạt kết quả tối ưu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hạng kiên thống do phong hàn thấp là tình trạng đau cổ gáy do các cơ vùng cổ vai gáy như cơ thang, cơ ức đòn chủm gặp lạnh co cứng gây đau và hạn chế vận động khi quay đầu, cổ [35]. Hạng kiên thống thể phong hàn thấp theo Y học hiện đại là đau cổ gáy do thoái hóa cột sống cổ. Theo nghiên cứu “Gánh nặng bệnh tật toàn cầu năm 2016” [48], đau cổ gáy là nguyên nhân hàng thứ tư gây ra khuyết tật, với tỷ lệ lưu hành hàng năm vượt quá 30%; gần 50% cá nhân sẽ đau liên tục hoặc tái phát thường xuyên gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống [47], [48]. Đau cổ gáy do nhiều nguyên nhân khác nhau và gặp ở nhiều lứa tuổi tuy nhiên các đối tượng có bệnh lý thoái hóa cột sống là thường gặp nhất, chiếm trên 80% [7], [36].

Độ tuổi thoái hóa cột sống được phát hiện ngày càng trẻ hóa nhưng tỷ lệ cao vẫn tập trung ở nhóm người trên 55 tuổi [36]. Giảm đau là điều trị đầu tay trong các trường hợp đau cổ gáy. Tuy nhiên việc dùng thuốc lâu dài và không đúng chỉ định thường mang lại nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng trên cơ quan tiêu hóa, tim mạch, nội tiết…[43] Quận Bình Tân là nơi tập trung các khu công nghiệp lớn, là một trong những quận có mật độ dân cư cao so với các quận huyện khác tại thành phố Hồ Chí Minh [2]. Tại bệnh viện quận Bình Tân, năm 2019, có hơn 48.000 lượt khám về bệnh lý do thoái hóa cột sống, trong đó thoái hóa cột sống cổ chiếm 17% và năm 2020 chiếm 25,5% [3].

Riêng khoa Y học cổ truyền tỷ lệ bệnh nhân điều trị đau cổ gáy năm 2020 chiếm 65,2% [3]. Số lượng ca tiếp nhận điều trị bằng các thủ thuật không dùng thuốc qua hai năm cũng tăng. Từ đó cho thấy vai trò và nhu cầu lớn trong điều trị các bệnh lý đau cột sống nói chung hay đau cổ gáy nói riêng bằng Y học cổ truyền của người dân ở một bệnh viện đa khoa tuyến quận là cần thiết và đáng quan tâm. Ngày nay, việc phối hợp điều trị đa mô thức đang được khuyến khích.

Cấy chỉ là phương pháp đưa chỉ tự tiêu vào huyệt nhằm duy trì sự kích thích lâu dài; một trong các phương pháp điều trị đau hiệu quả đã được chứng minh và sử dụng rộng rãi trong các khoa lâm sàng ở nhiều nơi trên thế giới [69], [72]. Cấy chỉ giúp người 2 bệnh tiết kiệm được thời gian, chi phí điều trị, đi lại. Bên cạnh đó, để có một cơ thể dẻo dai khỏe mạnh, đẩy lùi các đợt tái phát của bệnh lý đau do thoái hóa; việc duy trì tập luyện được xem là cần thiết. Phương pháp dưỡng sinh của bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng đã được nghiên cứu và áp dụng giảng dạy trong các chương trình đào tạo bác sĩ Y học cổ truyền ở các trường đại học Y khoa tại Việt Nam [40].

Kết hợp các động tác dưỡng sinh với Thở bốn thời có kê mông và giơ chân của Bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng cùng với cấy chỉ ở người bệnh Hạng kiên thống thể phong hàn thấp không những điều trị mà còn giúp người bệnh xây dựng và duy trì thói quen tự tập luyện tại nhà. Từ đó lan tỏa tinh thần tự tập luyện không chỉ của cá nhân mà còn gia đình, cộng đồng để chủ động phòng ngừa những đợt tái phát của thoái hóa cột sống, duy trì cơ thể khỏe mạnh; nâng cao sức khỏe, chất lượng cuộc sống. Tại Khoa Y học cổ truyền Bệnh viện quận Bình Tân, chúng tôi thực hiện việc kết hợp phương pháp Cấy chỉ và hướng dẫn bài tập Dưỡng sinh cho các bệnh nhân Hạng kiên thống thể phong hàn thấp tự tập tại nhà đã ghi nhận nhiều kết quả khả quan. Tuy nhiên chúng tôi chưa phân tích đánh giá hiệu quả của việc kết hợp này bằng thống kê cụ thể vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả điều trị Hạng kiên thống thể phong hàn thấp bằng Cấy chỉ kết hợp bài tập Dƣỡng sinh”.

Mục tiêu nghiên cứu: 1. Khảo sát một số đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân Hạng kiên thống thể phong hàn thấp. Đánh giá hiệu quả điều trị Hạng kiên thống thể phong hàn thấp bằng Cấy chỉ kết hợp bài tập Dưỡng sinh. 3 Chƣơng 1 TỒNG QUAN TÀI LIỆU 1.

TỔNG QUAN VỀ HẠNG KIÊN THỐNG THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN 1. Quan niệm và nguyên nhân sinh bệnh Trong các từ điển về Hán văn, “Hạng” (項) có nghĩa là vùng sau cổ hay gọi là gáy; “Kiên” (肩) nghĩa là cái vai. Như vậy “Hạng kiên thống” là chỉ tình trạng đau mỏi vùng cổ vai gáy [29]. Đau cổ gáy có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi khác nhau với các tính chất và nguyên nhân khác nhau như phong hàn thấp thừa cơ xâm nhập, chấn thương, vẹo cổ…[35], [41].

Tình trạng đau cổ gáy có thể xuất hiện đột ngột hoặc âm ỉ kéo dài hay có những đợt cấp tái phát. Thông thường kiểu đau cổ gáy âm ỉ, có những đợt tái phát thường thấy ở các đối tượng có bệnh lý thoái hóa khớp đặc biệt là thoái hóa cột sống. Thoái hóa khớp theo YHCT thường được xếp vào phạm vi chứng “tý” [17]. Trong y học cổ truyền, “Tý” nghĩa là đóng lại, là bế tắc không thông.

Cơ thể có sức đề kháng kém là yếu tố thuận lợi tạo sơ hở cho phong hàn thấp thừa cơ xâm nhâp gây tổn thương kinh lạc, cản trở lưu thông khí huyết và gây đau. Bệnh lâu ngày không chữa hoặc chữa không tốt sẽ làm tổn thương cân cơ gây yếu và teo cơ [17]. Theo Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, điều cốt yếu của chứng tý là do bên trong cơ thể bị hư suy, hai kinh can thận bị suy yếu khiến cho tinh huyết giảm, không nuôi dưỡng được gân xương, tà khí thừa cơ xâm nhập vào cơ thể mà gây nên bệnh. Sách Nội kinh có chia ra 5 chứng tý, nhưng tóm lại không ngoài ba khí phong, hàn, thấp gây nên [17].

Như vậy, về nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh gây thoái hóa khớp theo Y học cổ truyền bao gồm: 1. Phong hàn thấp tà Những người sống trong môi trường lạnh ẩm kéo dài, lúc ra mồ hôi mà gặp gió lạnh hoặc nhiệt độ hạ thấp đột ngột khiến cho phong hàn thấp tà có cơ hội xâm nhập vào vai gáy, dẫn đến khí huyết tại chỗ không thông mà phát sinh đau nhức vùng cổ, vai, lưng, chi trên. Huyết ứ Cột sống cổ có phạm vi hoạt động lớn, dễ bị chấn thương trực tiếp hoặc gián tiếp hoặc các vi chấn thương trong sinh hoạt và lao động cũng khiến cho gân xương kinh mạch tổn thương, khí huyết tại vùng vai gáy vận hành không thông, khí trệ huyết ứ gây đau. Can thận bất túc, tinh huyết thiếu Trẻ nhỏ tiên thiên bất túc, thận khí chưa đủ hoặc người già thận khí hư, bệnh lâu ngày hại thận khiến can thận hư, thận tinh bất túc, gân xương không được nuôi dưỡng gây đau nhức.

Khí huyết hư Người già cơ thể hư suy; bệnh lâu ngày hoặc thể chất hư nhược; tỳ vị hư, thiếu nuôi dưỡng sau bệnh; các nguyên nhân gây mất máu hoặc thận khí bất túc, tiên thiên không đủ nuôi dưỡng sinh hậu thiên bất túc, tất cả những nguyên nhân này đều khiến cho khí huyết bất túc không nuôi dưỡng được cơ nhục vùng vai gáy mà phát sinh đau nhức. Thất tình nội thương Sự biểu hiện thái quá của bảy loại tình chí khiến cho rối loạn hoạt động khí cơ, tạng phủ khí huyết thất điều, can khí uất kết dẫn đến khí trệ huyết ứ tại vùng vai gáy mà sinh ra đau nhức. Ăn uống không điều độ, đàm thấp nội sinh Hoạt động hoá sinh thuỷ cốc từ đồ ăn thức uống thành chất tinh vi là cơ sở hoá sinh khí huyết, duy trì sự sinh trưởng và phát triển của cơ thể, đảm bảo các chức năng sinh lý. Nếu ăn uống không đầy đủ hoặc quá dư thừa hoặc ăn quá nhiều đồ ăn béo ngọt, sống lạnh… có thể gây tổn thương tỳ vị, công năng vận hoá thất thường, hoá sinh khí huyết bất túc khiến cho cơ nhục vùng vai gáy không được tư dưỡng hoặc thuỷ thấp nội đình, lâu ngày hoá đàm ứ trệ tại kinh lạc gân xương vùng vai gáy, từ đó phát sinh đau nhức.

Các nguyên nhân này có mối quan hệ chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau trong việc phát sinh và làm nặng thêm tình trạng đau vai gáy. Trên lâm sàng bệnh 5 có thể phát sinh do 1 nguyên nhân, nhưng cũng có thể do 2 hoặc nhiều nguyên nhân kết hợp với nhau, cần biện chứng rõ ràng để có phép điều trị thích hợp. Triệu chứng biểu hiện với tình trạng đau vùng cổ gáy, tăng khi trời lạnh, khi vận động. Đau cổ gáy thường đi kèm với tình trạng co cứng, căng các gân cơ vùng cổ gáy hay còn gọi gáy cứng [7], [35], [41].

Tổng quan các thể bệnh và phƣơng pháp điều trị theo Y học cổ truyền Thầy thuốc YHCT chẩn bệnh đều căn cứ vào bát cương và điều trị bệnh theo bát pháp. Điểm nổi bật trong YHCT là các thể hóa điều trị. Dù cùng một tên bệnh nhưng mỗi bệnh nhân lại là một cơ thể khác nhau nên cách điều trị sẽ khác nhau tuy nhiên tất cả đều được xem xét một cách toàn diện và thống nhất. Chứng hạng kiên thống trong YHCT tùy theo nguyên nhân được phân thành các thể bệnh khác nhau sau đây [17], [41].

Thể phong hàn [7], [41]  Triệu chứng - Đau nhức vùng cổ, vai, có điểm đau cố định ở cổ, có thể sờ thấy co cơ ở cổ vai gáy, cứng cổ, hạn chế vận động. Đau, tê, nhức tứ chi, có thể có cảm giác nặng mỏi, tê, đau nặng đầu. Đau cổ gáy có thể lan xuống vai tay. - Sợ lạnh, gặp lạnh hoặc thì đau tăng, chườm ấm nóng thì giảm đau, thích ấm.

- Lưỡi nhợt, rêu trắng mỏng. Mạch phù khẩn. - Tiểu nhiều, nước tiểu trong.  Pháp trị: Khu phong, tán hàn, thông kinh hoạt lạc.

 Phƣơng dƣợc: Quế chi gia cát căn thang gia giảm hoặc Quyên tý thang.  Châm cứu: Châm tả Hậu khê, Phong trì, Đại chùy, Liệt khuyết, Kiên tĩnh, Hợp cốc, Thiên trụ, Giáp tích C4-C7, A thị huyệt. Thể phong hàn thấp  Triệu chứng: Cổ, gáy, vai và lưng trên đau nhức, hạn chế vận động; tay chân tê mỏi, mình mẩy nặng nề không có sức; thích ấm sợ lạnh, ghét lạnh, cảm giác lạnh cổ gáy, xoa bóp đỡ đau; tiểu tiện trong dài, đại tiện thường; chất lưỡi nhạt màu, rêu lưỡi trắng nhờn dính; mạch phù hoạt.