Luận văn: Phân tích hệ thống biểu tượng trong Then Tày - Hoàng Thu Trang

Luận văn thạc sĩ phân tích hệ thống biểu tượng trong Then Tày. Khám phá giá trị văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc của dân tộc Tày qua các biểu tượng.

• Tác giả: Hoàng Thu Trang
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Đức Ngôn
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Và Văn Hóa Việt Nam
• Đề tài: Hệ Thống Biểu Tượng Trong Then Tày
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử vấn đề
• 3. Mục đích nghiên cứu
• 4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 6. Phương pháp nghiên cứu
• 7. Những đóng góp của luận văn
• 8. Bố cục của luận văn
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ KHÁI QUÁT VỀ THEN TÀY
• 1.1. Cơ sở lý luận về biểu tượng
• 1.1.1. Khái niệm biểu tượng
• 1.1.2. Cấu trúc ngữ nghĩa của biểu tượng
• 1.1.3. Phân loại biểu tượng
• 1.1.4. Vai trò, vị trí của biểu tượng trong thơ ca
• 1.2. Khái quát về Then Tày
• 1.2.1. Khái niệm Then
• 1.2.2. Nguồn gốc và phân loại Then Tày
• 1.2.3. Những nội dung cơ bản của Then Tày
• 1.3. Phân loại các biểu tượng trong Then Tày
• 2. Chương 2: CỘI NGUỒN VÀ Ý NGHĨA TRỰC TIẾP CỦA CÁC NHÓM BIỂU TƯỢNG TRONG THEN TÀY NHÌN TỪ BÌNH DIỆN CÁI BIỂU HIỆN
• 2.1. Cội nguồn và ý nghĩa trực tiếp của các nhóm biểu tượng có nguồn gốc tự nhiên trong môi trường sinh thái Tày
• 2.1.1. Biểu tượng cây
• 2.1.2. Biểu tượng chim
• 2.1.3. Biểu tượng hoa
• 2.2. Cội nguồn và ý nghĩa trực tiếp của các nhóm biểu tượng có nguồn gốc nhân tạo trong môi trường văn hóa Tày
• 2.2.1. Nhóm biểu tượng Đàn Tính và Nhạc Xóc
• 2.2.2. Biểu tượng cầu
• 2.2.3. Nhóm biểu tượng mụ Dả Dỉn và lão Pú Cấy
• 3. Chương 3: Ý NGHĨA GIÁN TIẾP CỦA CÁC NHÓM BIỂU TƯỢNG TRONG THEN TÀY NHÌN TỪ BÌNH DIỆN CÁI ĐƯỢC BIỂU HIỆN
• 3.1. Ý nghĩa gián tiếp của các nhóm biểu tượng có nguồn gốc tự nhiên trong môi trường sinh thái Tày
• 3.1.1. Ý nghĩa gián tiếp hay ký hiệu mật ngôn của biểu tượng cây
• 3.1.2. Ý nghĩa gián tiếp hay ký hiệu mật ngôn của biểu tượng chim
• 3.1.3. Ý nghĩa gián tiếp hay ký hiệu mật ngôn của biểu tượng hoa
• 3.2. Ý nghĩa gián tiếp của nhóm biểu tượng có nguồn gốc nhân tạo trong môi trường văn hóa Tày
• 3.2.1. Ý nghĩa gián tiếp hay ký hiệu mật ngôn của biểu tượng Đàn Tính và Nhạc Xóc
• 3.2.2. Ý nghĩa gián tiếp hay ký hiệu mật ngôn của biểu tượng cầu
• 3.2.3. Ý nghĩa gián tiếp hay ký hiệu mật ngôn của biểu tượng mụ Dả Dỉn và lão Pú Cấy
• 4. Chương 4: GIÁ TRỊ CỦA BIỂU TƯỢNG TRONG THEN TÀY
• 4.1. Giá trị của biểu tượng trong Then Tày với tư cách một phương thức nghệ thuật
• 4.1.1. Là cách diễn đạt hình ảnh, là hư cấu nghệ thuật độc đáo
• 4.1.2. Là nội dung và mục đích biểu trưng mang tư duy mẫn cảm tộc người
• 4.2. Giá trị của biểu tượng với tư cách một thực thể văn hóa Tày
• 4.2.1. Biểu tượng trong Then là ký hiệu văn hóa, văn học truyền thống của người Tày
• 4.2.2. Biểu tượng trong Then mang bản sắc văn hóa tộc người Tày
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám phá hệ thống biểu tượng trong Then Tày Cơ sở lý luận

Then Tày là một loại hình văn hóa tín ngưỡng dân gian độc đáo, nơi chứa đựng thế giới quan và nhân sinh quan của người Tày. Để giải mã sâu sắc giá trị của di sản này, việc tìm hiểu hệ thống biểu tượng trong Then Tày là một hướng tiếp cận khoa học và cần thiết. Biểu tượng không chỉ là phương thức nghệ thuật mà còn là tín hiệu văn hóa, lưu giữ những lớp trầm tích về lịch sử, tín ngưỡng và tư duy tộc người. Luận văn Thạc sĩ của Hoàng Thu Trang đã cung cấp một nền tảng vững chắc để phân tích hệ thống phức tạp này. Nghiên cứu tập trung vào việc nhận diện, phân loại và lý giải các tầng ý nghĩa của những biểu tượng tiêu biểu, từ đó làm nổi bật bản sắc văn hóa Tày. Các biểu tượng trong Then được xem xét dưới góc độ ký hiệu học, với hai bình diện cốt lõi là cái biểu hiện (hình thức vật chất) và cái được biểu hiện (ý nghĩa trừu tượng). Mối quan hệ biện chứng giữa hai bình diện này tạo nên sức mạnh biểu đạt và giá trị thẩm mỹ cho lời Then, biến nó thành một "siêu ngôn ngữ" đầy mê hoặc, vừa che giấu vừa tiết lộ những bí ẩn của thế giới tâm linh.

1.1. Định nghĩa và cấu trúc ngữ nghĩa của biểu tượng

Biểu tượng (symbol) được định nghĩa là "những hình ảnh tượng trưng được phô bày khiến người ta có thể cảm nhận một giá trị trừu xuất nào đó đang tiềm ẩn trong lòng của nó". Về bản chất, mỗi biểu tượng đều có cấu trúc ngữ nghĩa hai tầng. Tầng thứ nhất là cái biểu hiện (Signifiant), tức là hình ảnh, sự vật, hiện tượng cụ thể được dùng làm phương tiện biểu đạt. Tầng thứ hai là cái được biểu hiện (Signifié), tức là nội dung, ý niệm, tư tưởng trừu tượng ẩn sau hình ảnh đó. Nhà triết học Trung Quốc Chu Hy từng định nghĩa một cách ngắn gọn: "Tượng là lấy hình này để tỏ nghĩa kia". Trong nghiên cứu ký hiệu học, R. Barthes đã phát triển mô hình "siêu ký hiệu", cho thấy ngôn ngữ biểu tượng là một hệ thống kép, nơi mà một ký hiệu thông thường (cái biểu hiện và cái được biểu hiện cấp 1) lại trở thành cái biểu hiện cho một ý nghĩa sâu xa hơn (cái được biểu hiện cấp 2). Việc vận dụng lý thuyết này cho phép "giải mã" hệ thống biểu tượng trong Then Tày một cách hệ thống và khoa học.

1.2. Khái quát về Then Tày và vai trò trung tâm của biểu tượng

Then Tày là một hình thức văn hóa tín ngưỡng tổng hợp, kết hợp giữa nghi lễ, lời hát, âm nhạc, điệu múa và hội họa. Then không chỉ là một buổi lễ mà còn phản ánh đời sống xã hội, quan niệm vũ trụ và những bài học đạo đức của người Tày trong quá khứ. Trong thế giới nghệ thuật đó, biểu tượng đóng vai trò trung tâm. Chúng không phải là những yếu tố trang trí đơn thuần mà là phương tiện cốt lõi để truyền tải những thông điệp tâm linh, kết nối thế giới trần gian với cõi trời. Như trong tài liệu gốc đã chỉ ra: “Tìm hiểu sâu về biểu tượng - một trong những phương diện nằm trong thế giới nghệ thuật Then để nhận diện, lý giải về giá trị của loại hình nghệ thuật độc đáo này vẫn đem lại cho ta những tri thức mới”. Các biểu tượng giúp diễn đạt những khái niệm trừu tượng, những mong ước sâu xa một cách hình ảnh và đầy sức gợi, làm nên giá trị nghệ thuật và bản sắc văn hóa tộc người Tày.

II. Thách thức khi giải mã ý nghĩa biểu tượng trong Then Tày

Việc phân tích hệ thống biểu tượng trong Then Tày đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết, tính nguyên hợp của Then, nơi văn học, tín ngưỡng và nghi lễ hòa quyện làm một, khiến việc bóc tách các lớp nghĩa trở nên phức tạp. Một biểu tượng có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh của buổi lễ (Then cầu an, Then giải hạn, Then cấp sắc). Thứ hai, các biểu tượng này bắt nguồn sâu sắc từ môi trường sinh thái và môi trường văn hóa đặc thù của người Tày. Người ngoài cộng đồng khó có thể cảm nhận và lý giải đầy đủ nếu không có tri thức nền về văn hóa, lịch sử và phong tục của họ. Hơn nữa, ý nghĩa của biểu tượng luôn biến ảo, "nó bộc lộ ra trong cái vừa gãy vỡ vừa là nối kết, vừa xuất hiện lại vừa mất đi". Điều này đòi hỏi một phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa văn học, văn hóa học, dân tộc học và ký hiệu học để có thể giải mã một cách toàn diện và khách quan, tránh những suy diễn chủ quan. Việc phân loại biểu tượng một cách khoa học là bước đầu tiên để vượt qua những thách thức này, tạo ra một khung phân tích rõ ràng và hiệu quả.

2.1. Phân loại biểu tượng Nguồn gốc tự nhiên và nhân tạo

Để hệ thống hóa nghiên cứu, luận văn đã đề xuất tiêu chí phân loại biểu tượng dựa trên nguồn gốc. Theo đó, hệ thống biểu tượng trong Then Tày được chia thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất là các biểu tượng có nguồn gốc từ môi trường sinh thái Tày, bao gồm những hình ảnh lấy từ thế giới tự nhiên như cây, chim, hoa. Những biểu tượng này phản ánh mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa con người và thiên nhiên. Nhóm thứ hai là các biểu tượng có nguồn gốc từ môi trường văn hóa Tày, gồm những vật thể, nhân vật do con người sáng tạo ra trong quá trình lao động và sinh hoạt văn hóa như Đàn Tính, Nhạc Xóc, cây cầu, hay các nhân vật huyền thoại. Cách phân loại này không chỉ giúp nhận diện đối tượng mà còn là chìa khóa để tìm hiểu mối liên hệ giữa biểu tượng với môi trường sản sinh ra nó, từ đó lý giải sâu hơn về tư duy và văn hóa Tày.

2.2. Mối liên hệ phức tạp giữa cội nguồn và ý nghĩa biểu tượng

Thách thức lớn nhất nằm ở việc làm rõ mối liên hệ giữa cội nguồn (cái biểu hiện) và ý nghĩa tiềm ẩn (cái được biểu hiện). Một hình ảnh cụ thể như chim én không chỉ đơn thuần là một loài chim báo hiệu mùa xuân. Trong Then, nó còn mang ý nghĩa về sự may mắn, là sứ giả của thần linh, là biểu trưng cho hành trình tìm kiếm hạnh phúc. Tương tự, cây cầu không chỉ là phương tiện giao thông mà còn là con đường nối liền cõi trần và cõi trời, là biểu tượng cho sự kết nối tâm linh. Việc lý giải được sự chuyển hóa từ ý nghĩa trực tiếp sang ý nghĩa gián tiếp, hay "ký hiệu mật ngôn", đòi hỏi phải đặt biểu tượng trong toàn bộ bối cảnh của nghi lễ Then và thế giới quan của người Tày. Đây chính là quá trình "giải mã" cốt lõi để làm sáng tỏ giá trị của hệ thống biểu tượng trong Then Tày.

III. Phân tích nhóm biểu tượng từ môi trường sinh thái Tày

Các biểu tượng bắt nguồn từ môi trường sinh thái Tày chiếm một vị trí quan trọng và có tần suất xuất hiện cao trong các lời Then. Điều này phản ánh đời sống gắn bó sâu sắc với thiên nhiên của cộng đồng người Tày. Rừng núi, cây cỏ, muông thú không chỉ là không gian sinh tồn mà còn là nguồn cảm hứng vô tận, là nơi gửi gắm những suy tư, tình cảm và khát vọng. Luận văn đã khảo sát và chỉ ra ba nhóm biểu tượng tiêu biểu nhất từ môi trường tự nhiên: biểu tượng cây, biểu tượng chim, và biểu tượng hoa. Mỗi nhóm biểu tượng này đều mang những lớp nghĩa phong phú, bắt đầu từ ý nghĩa trực tiếp (miêu tả sự vật) và phát triển thành những ý nghĩa gián tiếp, mang đậm triết lý nhân sinh và tín ngưỡng dân gian. Chẳng hạn, cây không chỉ là thực vật mà còn là biểu tượng của sự sống, sự vững chãi. Chim không chỉ là động vật mà còn là sứ giả tâm linh. Hoa không chỉ đẹp mà còn tượng trưng cho cuộc đời, số phận con người. Việc phân tích sâu các biểu tượng này giúp làm rõ cách người Tày tri nhận và biểu đạt thế giới xung quanh.

3.1. Ý nghĩa biểu tượng cây Sự sống và chỗ dựa tinh thần

Biểu tượng cây xuất hiện với tần suất rất cao (806 lần/3.359 lần khảo sát), cho thấy vai trò quan trọng của nó trong tư duy người Tày. Ở tầng nghĩa trực tiếp, cây là hình ảnh của rừng, là nguồn tài nguyên quý giá gắn liền với đời sống vật chất. Lời Then miêu tả: "Mỗi cây cao đến hơn trăm sải / Ngay thẳng vút lên ngọn rõ ràng". Nhưng vượt lên trên ý nghĩa đó, cây trở thành biểu tượng cho sức sống mãnh liệt, sự vững chãi và là nơi nương tựa tinh thần. Cây còn được nhân hóa, gắn liền với số phận con người, với những buồn vui, trăn trở của kiếp người. Đoạn Then "Lựa cây để đậu" khuyên răn: "Chớ đậu vào cây Rồm bờ sông / Có hoa mà lại không kết trái". Qua đó, biểu tượng cây trong Then không chỉ là một hình ảnh thiên nhiên mà còn là một ẩn dụ sâu sắc về cuộc đời và những lựa chọn của con người.

3.2. Biểu tượng chim và hoa Phản ánh thế giới quan người Tày

Bên cạnh cây, biểu tượng chim (đặc biệt là chim én) và biểu tượng hoa là những phương tiện biểu đạt nghệ thuật đặc sắc. Chim én được coi là sứ giả của trời, mang lại điềm lành và hy vọng. Trong Then Hỉn én, chim én là nhân vật trung tâm, dẫn dắt con người trên hành trình khám phá số mệnh. Biểu tượng hoa là biểu tượng xuất hiện nhiều nhất (1.359 lần), thể hiện sự trân quý cái đẹp của người Tày. Hoa không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn là biểu tượng cho cuộc đời con người, đặc biệt là người phụ nữ. Có những loài hoa gắn với sự may mắn, tốt lành như hoa Mậu đơn, hoa Kim quí, nhưng cũng có loài hoa mang điềm gở như hoa ngón: "Trừ hoa ngón bỏ để ngoài rừng / Hoa ngón đẹp trong lòng hại độc…". Thông qua các biểu tượng này, hệ thống biểu tượng trong Then Tày đã phác họa một thế giới quan phong phú, nơi con người, thiên nhiên và thần linh có mối liên hệ mật thiết.

IV. Giải mã nhóm biểu tượng từ môi trường văn hóa Tày

Nếu các biểu tượng từ thiên nhiên thể hiện mối giao hòa giữa con người và vũ trụ, thì các biểu tượng từ môi trường văn hóa Tày lại phản ánh chiều sâu sáng tạo và đời sống xã hội của tộc người. Đây là những sản phẩm vật chất và tinh thần do chính con người tạo ra, mang trong mình những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và thẩm mỹ riêng biệt. Luận văn của Hoàng Thu Trang đã tập trung phân tích các biểu tượng nhân tạo tiêu biểu như Đàn Tính và Nhạc Xóc, biểu tượng cầu, và cặp nhân vật huyền thoại Mụ Dả Dỉn - Lão Pú Cấy. Những biểu tượng này không chỉ là đạo cụ trong nghi lễ mà còn là những "vật linh", những ký hiệu mang thông điệp sâu sắc về hành trình tâm linh. Ví dụ, cây Đàn Tính không chỉ là nhạc cụ, mà còn là phương tiện để thầy Then giao tiếp với thế giới thần linh. Cây cầu không chỉ để qua sông, mà còn là con đường nối liền hai cõi âm dương. Việc giải mã nhóm biểu tượng này là chìa khóa để hiểu rõ hơn về cấu trúc của một buổi lễ Then và những quan niệm cốt lõi trong tín ngưỡng dân gian của người Tày.

4.1. Đàn Tính và Nhạc Xóc Nhạc cụ linh thiêng của người Tày

Đàn Tính (Tính Tẩu) và chùm Nhạc Xóc là hai nhạc cụ không thể thiếu, được xem là linh hồn của hát Then. Về mặt vật chất, Đàn Tính được chế tác từ các nguyên liệu tự nhiên như quả bầu khô, gỗ cây dâu, sợi tơ tằm, thể hiện sự hòa hợp với thiên nhiên. Tuy nhiên, trong không gian nghi lễ, chúng vượt lên vai trò nhạc cụ thông thường để trở thành vật thiêng. Âm thanh của Đàn Tính được miêu tả "như tiếng ong tìm ve", có sức mạnh kết nối con người với cõi trời, dẫn dắt đoàn quân Then trên hành trình lên thiên giới. Đàn Tính và Nhạc Xóc trở thành biểu tượng cho tiếng nói của thần linh, là phương tiện chuyên chở lời khấn nguyện của con người. Chúng là những sản phẩm văn hóa độc đáo, kết tinh tài năng sáng tạo và đời sống tâm linh phong phú của văn hóa Tày.

4.2. Ý nghĩa biểu tượng cầu trong hành trình tâm linh Then

Biểu tượng cầu tuy có tần suất xuất hiện không quá cao (183 lần) nhưng lại có mặt trong hầu hết các loại Then, cho thấy vai trò nền tảng của nó. Trong đời sống thực, cầu là phương tiện giao thông nối liền các không gian bị chia cắt. Trong thế giới tâm linh của Then, cây cầu mang một ý nghĩa biểu trưng sâu sắc hơn. Nó là con đường bắt buộc phải đi qua trong hành trình của đoàn quân Then từ hạ giới lên mường trời. Cây cầu trong Then là biểu tượng của sự kết nối, sự chuyển giao giữa các thế giới: trần gian và thượng giới, sự sống và cái chết, con người và thần linh. Lời Then mô tả cây cầu rất vững chắc: "Đầu cầu đóng đinh gang / Cuối cầu đóng đinh thép", thể hiện niềm tin vào con đường tâm linh đã được định sẵn. Biểu tượng cầu là một phần không thể thiếu, cấu thành nên không gian nghệ thuật và không gian tín ngưỡng của hệ thống biểu tượng trong Then Tày.

V. Giá trị biểu tượng trong Then Tày Nghệ thuật và văn hóa

Việc nghiên cứu hệ thống biểu tượng trong Then Tày không chỉ dừng lại ở việc giải mã ý nghĩa mà còn nhằm khẳng định những giá trị to lớn mà nó mang lại. Các biểu tượng trong Then có giá trị trên cả hai phương diện: nghệ thuật và văn hóa. Về mặt nghệ thuật, chúng là những phương thức biểu đạt độc đáo, giúp diễn tả những ý niệm trừu tượng một cách sinh động, giàu hình ảnh và hàm súc. Chúng tạo nên một thế giới hư cấu nghệ thuật riêng biệt, nơi thực và ảo đan xen, làm nên sức hấp dẫn đặc biệt cho lời Then. Về mặt văn hóa, hệ thống biểu tượng này chính là những "ký hiệu văn hóa", là nơi lưu giữ và phản ánh chân thực bản sắc văn hóa tộc người Tày. Chúng chứa đựng trong đó quan niệm về vũ trụ, triết lý nhân sinh, những chuẩn mực đạo đức và ký ức lịch sử của cộng đồng. Vì vậy, biểu tượng không chỉ làm phong phú cho văn học dân gian mà còn là một di sản văn hóa tinh thần quý báu, cần được trân trọng, bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại.

5.1. Giá trị nghệ thuật Phương thức hư cấu độc đáo

Với tư cách là một phương thức nghệ thuật, biểu tượng trong Then Tày thể hiện tư duy mẫn cảm và óc sáng tạo của người Tày. Thay vì diễn đạt trực tiếp, người xưa đã dùng những hình ảnh gần gũi như cây, hoa, chim én để nói lên những điều lớn lao về số phận, về khát vọng hạnh phúc. Sự chuyển hóa từ nghĩa đen sang nghĩa bóng, từ cái cụ thể sang cái trừu tượng đã tạo ra một không gian thẩm mỹ đa chiều, kích thích sự liên tưởng của người nghe. Việc xây dựng một thế giới biểu tượng nhất quán, từ hành trình lên trời, qua các cây cầu, đến các vườn hoa trên tiên giới, đã tạo nên một cấu trúc nghệ thuật chặt chẽ và độc đáo cho các thiên trường ca Then. Đây là minh chứng cho trình độ tư duy nghệ thuật và khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách điêu luyện của các nghệ nhân dân gian.

5.2. Giá trị văn hóa Lưu giữ và trao truyền bản sắc Tày

Quan trọng hơn, hệ thống biểu tượng trong Then Tày là một thực thể văn hóa sống động. Mỗi biểu tượng là một "tế bào" văn hóa, chứa đựng trong nó thông tin về lịch sử, tín ngưỡng và phong tục của người Tày. Cây Đàn Tính không chỉ là một nhạc cụ, nó là biểu tượng của cả một nền văn hóa. Các loài hoa, loài chim được nhắc đến trong Then phản ánh hệ sinh thái đặc trưng của vùng núi phía Bắc và cách người Tày tương tác với nó. Theo các nhà nghiên cứu, “Biểu tượng trong Then là ký hiệu văn hóa, văn học truyền thống của người Tày”. Chúng là hạt nhân của sự di truyền xã hội, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, góp phần định hình và củng cố bản sắc văn hóa tộc người Tày, giúp cộng đồng duy trì sự gắn kết và bản sắc riêng trong dòng chảy văn hóa chung của dân tộc.

VI. Hướng bảo tồn và phát huy giá trị biểu tượng Then Tày

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, Then Tày nói chung và hệ thống biểu tượng trong đó nói riêng đang đứng trước nguy cơ mai một. Việc nhận diện, phân tích và khẳng định giá trị của các biểu tượng là bước đi quan trọng đầu tiên, tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn. Để di sản này tiếp tục sống, cần có những giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác sưu tầm, ghi chép, số hóa các bài Then cổ để lưu giữ nguồn tư liệu quý giá. Song song đó, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ, mở các lớp học hát Then, chế tác Đàn Tính là vô cùng cần thiết để duy trì sức sống của Then trong cộng đồng. Hơn nữa, cần quảng bá giá trị của Then Tày như một sản phẩm văn hóa-du lịch đặc sắc, giúp nâng cao nhận thức của xã hội và tạo sinh kế cho các nghệ nhân. Việc bảo tồn hệ thống biểu tượng trong Then Tày không chỉ là gìn giữ một loại hình nghệ thuật, mà còn là bảo vệ tâm hồn, bản sắc và di sản văn hóa của cả một tộc người.

6.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu và hệ thống hóa

Những công trình nghiên cứu chuyên sâu như luận văn "Hệ thống biểu tượng trong Then Tày" có vai trò tiên phong. Chúng cung cấp luận cứ khoa học để khẳng định giá trị di sản, từ đó đề xuất các chính sách bảo tồn phù hợp. Việc tiếp tục giải mã các "ký hiệu mật ngôn" trong Then không chỉ có ý nghĩa về mặt học thuật mà còn giúp thế hệ sau hiểu đúng và trân trọng di sản của cha ông. Cần khuyến khích các nghiên cứu liên ngành, kết hợp điền dã thực tế với phân tích lý thuyết để xây dựng một kho tư liệu đầy đủ và toàn diện về văn hóa Tày nói chung và nghệ thuật Then nói riêng. Đây là nền tảng vững chắc để các hoạt động bảo tồn và phát huy đi đúng hướng, đạt hiệu quả cao.

6.2. Gợi ý hướng phát triển di sản trong đời sống đương đại

Bảo tồn không có nghĩa là "đóng băng" di sản. Cần tạo ra không gian để Then Tày và các biểu tượng của nó tiếp tục sống và phát triển. Có thể sân khấu hóa các trích đoạn Then đặc sắc để giới thiệu đến công chúng rộng rãi, hoặc tích hợp việc tìm hiểu về Then vào chương trình giáo dục địa phương. Các biểu tượng như hoa, chim én, Đàn Tính có thể trở thành nguồn cảm hứng cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, du lịch, góp phần quảng bá văn hóa và tạo ra giá trị kinh tế. Quan trọng nhất là trao quyền cho cộng đồng người Tày - chủ thể của di sản - để họ chủ động trong việc gìn giữ và phát huy giá trị của hệ thống biểu tượng trong Then Tày theo cách phù hợp nhất với đời sống của họ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nền văn hóa Việt Nam là sự hội tụ phong phú từ bản sắc của 54 dân tộc anh em, trong đó nghệ thuật Then của người Tày nổi lên như một di sản văn hóa phi vật thể nguyên hợp đặc sắc. Then không đơn thuần là diễn xướng dân gian mà còn là không gian tín ngưỡng thiêng liêng, phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan sâu sắc của tộc người. Tuy nhiên, trước năm 2017, phần lớn các công trình chỉ tiếp cận Then dưới góc độ âm nhạc học, lịch sử phong tục hoặc sưu tầm văn bản thuần túy mà chưa có công trình nào giải mã hệ thống biểu tượng nghệ thuật một cách hệ thống theo lý thuyết ký hiệu học liên ngành.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên năm 2017 đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống học thuật này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung nhận diện, thống kê và giải mã cấu trúc ngữ nghĩa của 8 nhóm biểu tượng cốt lõi trong Then Tày trên hai bình diện: cái biểu đạt và cái được biểu đạt. Phạm vi tư liệu khảo sát bao quát các văn bản Then cổ truyền lưu hành tại 5 tỉnh trọng điểm vùng Việt Bắc gồm Thái Nguyên, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn và Hà Giang. Bằng việc phân tích 3.359 lượt xuất hiện của các biểu tượng, luận văn đã xác lập giá trị của biểu tượng vừa là phương thức nghệ thuật ngôn từ độc đáo, vừa là thực thể văn hóa bảo lưu bản sắc tộc người. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác, góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn di sản văn hóa truyền thống trong giai đoạn hội nhập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự giao thoa của 2 khung lý thuyết nền tảng: Ký hiệu học cấu trúc và Lý thuyết văn hóa học cổ mẫu. Về ký hiệu học, tác giả kế thừa mô hình phân tích của Ferdinand de Saussure và Louis Hjelmslev về mối quan hệ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt, đặc biệt ứng dụng mô hình siêu ký hiệu 2 bậc của Roland Barthes. Theo mô hình này, ngôn ngữ biểu thị thông thường đóng vai trò là cái biểu đạt ở bậc thứ nhất để sản sinh ra hệ thống siêu ngôn ngữ mang ý nghĩa biểu tượng ở bậc thứ hai.

Đồng thời, nghiên cứu vận dụng quan điểm cổ mẫu của Carl Jung và các nguyên lý văn hóa học của Georges Gurvitch để xem xét biểu tượng như một thực thể lưu giữ ký ức tập thể và điều tiết tâm lý cộng đồng. Khung nghiên cứu vận hành qua 5 khái niệm then chốt: cái biểu đạt trực tiếp, cái được biểu đạt gián tiếp, ký hiệu mật ngôn, môi trường sinh thái Tày và môi trường văn hóa nhân tạo. Các khái niệm này tạo nên trục tọa độ vững chắc để phân loại toàn bộ hệ thống biểu tượng thành 2 phân hệ lớn: biểu tượng có nguồn gốc từ tự nhiên và biểu tượng có nguồn gốc từ môi trường văn hóa xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được trích xuất từ 7 tuyển tập thư tịch Then Tày tiêu biểu đã xuất bản cùng 2 công trình khảo sát điền dã địa phương tại huyện Định Hóa và huyện Võ Nhai thuộc tỉnh Thái Nguyên. Cỡ mẫu nghiên cứu xác lập tổng cộng 3.359 lượt xuất hiện của 8 nhóm biểu tượng đặc trưng gồm: hoa, cây, chim én, cầu, đàn tính, nhạc xóc, mụ Dả Dỉn và lão Pú Cấy. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu chủ đích kết hợp chọn mẫu toàn diện từ các văn bản Then nghi lễ phổ biến như Then Kỳ yên, Then Cấp sắc, Then Giải hạn và Then Hỉn én.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính liên ngành xuất phát từ tính chất nguyên hợp phức tạp của Then Tày. Tác giả đã kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học qua phỏng vấn sâu các nghệ nhân cao tuổi tại vùng Việt Bắc, phương pháp thống kê tần suất để đo lường định lượng mật độ xuất hiện, phương pháp phân tích văn bản học và phương pháp so sánh loại hình đối chiếu giữa Then Tày với dân ca Then của người Nùng, người Giáy và người Thái. Toàn bộ lộ trình thu thập, xử lý dữ liệu và hoàn thiện luận văn được triển khai liên tục trong vòng 24 tháng, từ năm 2015 đến tháng 9 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên 3.359 lượt xuất hiện của các biểu tượng đã chỉ ra 4 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc nghệ thuật Then Tày:

• Biểu tượng hoa chiếm vị trí áp đảo tuyệt đối với 1.359 lần xuất hiện, tương đương khoảng 40,46% tổng dung lượng khảo sát. Hoa xuất hiện đậm đặc trong Then Kỳ yên với 337 lần và Then Giải hạn với 447 lần, biểu trưng cho sự sinh sôi, sức khỏe và cung số của con người nơi mường trời.
• Biểu tượng cây xếp vị trí thứ hai với 806 lần xuất hiện, chiếm tỷ lệ 23,99%. Cây đại diện cho nguồn sống đại ngàn, trục vũ trụ kết nối cõi trần với thượng giới và là nguyên liệu bắc cầu thông lộ cho các đoàn quân Then hành lễ.
• Biểu tượng chim én đứng thứ ba với 557 lần xuất hiện, chiếm tỷ lệ 16,59%. Én là loài đứng đầu bách điểu, giữ vai trò sứ giả truyền tin linh thiêng và dẫn đường trong nghi lễ Then Hỉn én cầu mùa và bói mệnh.
• Nhóm biểu tượng văn hóa nhân tạo gồm cây cầu đạt 183 lần chiếm 5,45%, đàn tính đạt 85 lần chiếm 2,53%, chùm nhạc xóc đạt 35 lần chiếm 1,04% cùng hình tượng mụ Dả Dỉn và lão Pú Cấy tạo nên chỉnh thể bảo trợ nghi lễ vững chắc.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của các biểu tượng tự nhiên như hoa, cây và chim én phản ánh sâu sắc không gian sinh thái thung lũng rừng núi Việt Bắc, nơi người Tày ngàn đời gắn bó mật thiết với thiên nhiên hoang sơ. Về mặt ký hiệu học, cái biểu đạt là những loài thực vật, động vật quen thuộc như hoa chuối, hoa mạn đan, cây thông, cây sưa hay chim én đã được chuyển hóa thành cái được biểu đạt mang tính mật ngôn, chứa đựng triết lý nhân sinh về vòng đời và khát vọng bình an. Khi so sánh với nghi lễ Mo của người Mường hoặc Then của người Thái Tây Bắc, Then Tày thể hiện tính trữ tình và tinh thần lạc quan rõ nét hơn qua việc thanh lọc các yếu tố rùng rợn, hướng con người tới cõi sáng tươi vui.

Về phương thức trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu định lượng của luận văn có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu thị phần biểu tượng với tỷ trọng hoa chiếm khoảng 40,5%, cây chiếm 24,0%, chim én chiếm 16,6% và các biểu tượng khác chiếm 18,9%. Bên cạnh đó, một bảng ma trận tương quan 2 chiều đối chiếu giữa 7 loại hình nghi lễ Then với 8 nhóm biểu tượng sẽ làm nổi bật sự biến thiên tần suất sử dụng công cụ biểu đạt theo từng mục đích tâm linh chuyên biệt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản Then Tày:

• Số hóa và chuẩn hóa 100% kho tàng tư liệu văn bản Then cổ cùng băng ghi âm diễn xướng chuẩn trước năm 2028. Cơ quan chủ trì thực hiện là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Viện Nghiên cứu Văn hóa và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch 5 tỉnh vùng Việt Bắc.
• Đưa chương trình giảng dạy thi pháp và ký hiệu học Then vào giáo trình đào tạo đại học chuyên ngành Ngữ văn và Văn hóa dân gian tại các trường đại học khu vực phía Bắc. Mục tiêu đạt 85% giảng viên và sinh viên chuyên ngành nắm vững phương pháp giải mã biểu tượng văn hóa dân tộc thiểu số vào năm 2027.
• Thành lập mạng lưới câu lạc bộ Then học đường và nghệ nhân dân gian tại 100% các huyện miền núi có đông đồng bào Tày sinh sống. Các nghệ nhân được hỗ trợ chế độ đãi ngộ thỏa đáng nhằm duy trì tối thiểu 2 lớp truyền dạy hát Then, đàn tính mỗi năm từ năm 2027.
• Phát triển mô hình du lịch di sản văn hóa trải nghiệm không gian Then gắn với du lịch sinh thái cộng đồng. Đặt mục tiêu thu hút khoảng 1,5 triệu lượt khách du lịch trong nước và quốc tế trải nghiệm không gian văn hóa Then mỗi năm trong giai đoạn 2027 đến 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và ký hiệu học: Luận văn cung cấp mô hình thực nghiệm chuẩn xác về việc ứng dụng lý thuyết siêu ký hiệu của Roland Barthes vào việc giải mã văn bản nghệ thuật dân tộc thiểu số.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Văn học, Văn hóa học: Tài liệu là nguồn tham khảo phương pháp luận khoa học về kỹ thuật kết hợp phân tích định lượng tần suất với phân tích định tính chuyên sâu.
• Nghệ nhân, cán bộ quản lý văn hóa địa phương: Công trình giúp nhận thức sâu sắc bản chất và ý nghĩa của các đạo cụ nghi lễ như đàn tính, nhạc xóc, phục vụ công tác xây dựng hồ sơ bảo tồn di sản.
• Biên kịch, đạo diễn và nhà sáng tạo nội dung văn hóa: Cung cấp nguồn thi liệu và hệ thống hình tượng giàu chất thơ của núi rừng Việt Bắc để xây dựng các tác phẩm nghệ thuật đương đại mang đậm bản sắc dân tộc.

Câu hỏi thường gặp

• Biểu tượng nào xuất hiện với tần số cao nhất trong Then Tày và mang thông điệp gì? Biểu tượng hoa dẫn đầu với 1.359 lần xuất hiện trên tổng số 3.359 lượt khảo sát, chiếm tỷ lệ khoảng 40,46%. Trong Then Tày, hoa không chỉ miêu tả vẻ đẹp tự nhiên mà còn là ký hiệu mật ngôn chỉ số mệnh, con cái và sự che chở của mường trời đối với sự sinh sôi của con người.

• Đàn tính và nhạc xóc đóng vai trò biểu tượng như thế nào trong nghi lễ Then? Đàn tính với 85 lần xuất hiện và nhạc xóc với 35 lần xuất hiện là biểu tượng của phương tiện giao tiếp tâm linh. Âm thanh đàn tính 3 dây bằng quả bầu khô kết hợp nhịp lắc xích đồng tạo nên sóng âm dẫn dắt đoàn quân Then vượt sông vượt biển lên thiên đình.

• Mô hình ký hiệu học của Roland Barthes được vận dụng như thế nào trong đề tài? Tác giả sử dụng mô hình siêu ký hiệu 2 bậc, coi lời ca miêu tả sự vật tự nhiên là hệ thống biểu thị ban đầu. Hệ thống này trở thành cái biểu đạt ở bậc cao hơn để chuyển tải cái được biểu đạt là quan niệm tâm linh và đạo lý của tộc người Tày.

• Biểu tượng cây trong Then Tày có điểm gì khác biệt so với ca dao người Kinh? Trong 806 lần xuất hiện ở Then Tày, cây không chỉ là ẩn dụ tình cảm đôi lứa mà còn là trục nối vũ trụ, nơi linh hồn trú ngụ và là nguyên liệu bắc cầu thông thiên. Cây mang tính chất thiêng liêng gắn với tín ngưỡng vạn vật hữu linh của đồng bào miền núi.

• Giá trị ứng dụng thực tiễn lớn nhất của luận văn này là gì? Luận văn đã thống kê 3.359 cứ liệu biểu tượng cụ thể, cung cấp luận cứ khoa học vững chắc khẳng định tính nhân văn của Then. Công trình góp phần quan trọng vào nỗ lực bảo vệ di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái sau khi được vinh danh quốc tế.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và thống kê khoa học 3.359 lượt xuất hiện của 8 nhóm biểu tượng nghệ thuật cốt lõi trong Then Tày.
• Công trình chứng minh tính hiệu quả vượt trội khi áp dụng lý thuyết ký hiệu học cấu trúc để giải mã tầng nghĩa mật ngôn của thi pháp dân gian.
• Nghiên cứu khẳng định Then Tày là một thực thể văn hóa nguyên hợp độc đáo, kết tinh trọn vẹn tri thức bản địa và đạo lý sống cao đẹp.
• Đề tài đóng góp nguồn dữ liệu thư mục chuẩn xác, định hình hướng tiếp cận liên ngành giữa văn học, văn hóa học và dân tộc học.
• Hệ thống giải pháp đề xuất mở ra lộ trình khả thi để số hóa và bảo tồn bền vững di sản văn hóa Then trong giai đoạn 2027 đến 2030.

Việc giải mã hệ thống biểu tượng trong Then Tày không chỉ tôn vinh trí tuệ dân gian của đồng bào vùng cao mà còn khẳng định sức sống trường tồn của văn hóa dân tộc. Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu hãy cùng chia sẻ, khai thác sâu rộng các tư liệu học thuật giá trị từ công trình này để chung tay gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu và kết thúc truyện Chí Phèo là một trong những trường hợp như thế. Trong thơ ca, nhất là thơ ca dân gian, biểu tượng được bàn tới như một phương thức nghệ thuật hữu hiệu, là nơi lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc. 17 download by : [e-mail] Khi nghiên cứu về biểu tượng trong ca dao, Nguyễn Thị Ngọc Điệp đã chỉ ra nguồn gốc, cấu tạo của biểu tượng; phân loại, miêu tả biểu tượng và tác giả cũng đã nhấn mạnh vào chức năng biểu đạt của biểu tượng trong ca dao truyền thống người Việt. [16] “Đọc thơ ca dân gian của các dân tộc ít người Việt Nam, chúng ta càng thấm thía sức ám ảnh của biểu tượng nước trong tâm thức dân gian.

Những con người miền núi quen sống giữa thiên nhiên gửi gắm những suy tưởng, những tình cảm vào biểu tượng nước. Sự đồng điệu trong cách cảm, cách nghĩ này cho thấy nước là biểu tượng lớn của văn hoá dân gian các dân tộc ít người. Những câu ca dao dân gian của người Tày thường mượn biểu tượng nước mà định giá tình cảm. Nước được xem như là một giá trị đã định hình, là cái hiển nhiên, mặc định.

Nó là cái cớ vin vào cho sự khẳng định tình cảm vững bền của đôi lứa yêu nhau: - Thương nhau đựng sọt nước vơi Không thương nước đựng cong rồi cũng khô. - Thương nhau nước đựng vào sàng Không thương nước đựng trong cang còn rò.” [89] Tìm hiểu Then Tày, ngoài giá trị nhân văn sâu sắc của nội dung, nghệ thuật lời hát và cách thức diễn xướng, Then đã được ghi nhận là độc đáo, khác lạ. Làm nên giá trị đó có phần đóng góp không nhỏ của biểu tượng, phương thức biểu đạt chứa đựng bản sắc văn hóa cộng đồng Tày. Như vậy, không thể phủ nhận vai trò của biểu tượng trong mọi lĩnh vực đời sống tinh thần nhân loại, đặc biệt là trong thơ ca.

Tìm hiểu biểu tượng trong Then Tày, một loại hình thơ ca dân gian chắc chắn sẽ là một trong những hướng tiếp cận phù hợp và hiệu quả. Khái quát về Then Tày 1. Khái niệm Then Then là loại hình văn hóa tín ngưỡng dân gian tổng hợp gồm ca, múa, nhạc…Theo một số nhà nghiên cứu, Then được hiểu là Thiên, chỉ trời. Hầu hết trong các nghi lễ cúng bái của người Tày đều có hát Then.

Hát Then không chỉ đơn thuần là 18 download by : [e-mail] một loại hình âm nhạc hay diễn xướng dân gian mà còn có sự kết hợp chặt chẽ với tín ngưỡng. Then là gì cho đến nay những người yêu thích nghệ thuật Then, ngay cả những người làm Then cũng chưa định nghĩa được rõ ràng, thống nhất. Nông Văn Hoàn trong Mấy vấn đề về Then Việt Bắc cho rằng “Then là tiên (có nơi gọi là sliên), là người của trời. Họ là người giữ mối liên hệ giữa người trần gian với Ngọc Hoàng và Long Vương…”[53].

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: Then là một lực lượng siêu nhiên sáng tạo ra thế giới theo quan niệm của một số dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam. Người làm nghề cúng bái (thường là nữ) ở vùng các dân tộc thiểu số nói trên, bà Then làm Mo, làm Then. Loại hình nghệ thuật gồm đàn hát, múa gắn liền với tín ngưỡng các dân tộc thiểu số nói trên, hát Then, múa Then. Cũng trong cuốn Mấy vấn đề về Then Việt Bắc, nhà nghiên cứu Vi Hồng cho rằng “Then là hình thức nghệ thuật dân gian “tổng hợp” Then là thơ+ múa+ thanh nhạc+ hội họa+ âm nhạc.” Ông còn nhấn mạnh thêm: “Then là loại dân ca nghi lễ phong tục…” [53,tr.

Đặng Văn Lung quan niệm: “Then là một loại hình văn hóa rất phổ biến ở hai dân tộc Tày, Nùng.