Phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với du lịch Ninh Bình: Vai trò cộng đồng

Khám phá vai trò của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm, gắn kết với phát triển du lịch bền vững tại Ninh Bình.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại học Hoa Lư
• Chuyên ngành: Văn hóa - Du lịch
• Đề tài: Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Địa Phương Trong Phát Huy Giá Trị Nghệ Thuật Hát Xẩm Gắn Với Phát Triển Du Lịch Tại Ninh Bình
• Loại tài liệu: Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Ninh Bình

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• MỞ ĐẦU
• Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 1.1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.1.1. Một số khái niệm liên quan về sự tham gia của cộng đồng địa phương
• 1.1.2. Tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng địa phương đối với phát triển du lịch
• 1.1.3. Các hình thức và mức độ tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.2.1. Những động cơ ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.2.2. Những rào cản ảnh hưởng đến quá trình tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT HÁT XẨM GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI NINH BÌNH
• 2.1. Khái quát chung về loại hình nghệ thuật hát Xẩm tại Ninh Bình
• 2.1.1. Giới thiệu chung về nghệ thuật hát Xẩm
• 2.1.2. Loại hình nghệ thuật hát Xẩm tại Ninh Bình
• 2.1.2.1. Nguồn gốc và quá trình phát triển của nghệ thuật hát Xẩm tại Ninh Bình
• 2.1.2.2. Đặc trưng nghệ thuật hát Xẩm ở Ninh Bình
• 2.2. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình
• 2.2.1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động bảo tồn giá trị nghệ thuật hát Xẩm
• 2.2.2. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 2.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình
• 2.3.1. Những động cơ thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 2.3.2. Những rào cản sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 3. Chương 3: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT HÁT XẨM GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 3.1. Quan điểm và định hướng
• 3.2. Các giải pháp nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 3.2.1. Nâng cao nhận thức và tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương
• 3.2.2. Nâng cao hiệu quả hoạt động sưu tầm và truyền dạy hát Xẩm
• 3.2.3. Nhân rộng và đổi mới hoạt động của các mô hình câu lạc bộ Xẩm hiện nay
• 3.2.4. Tăng cường sự tham gia của các bên liên quan trong phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với du lịch
• 3.2.5. Một số giải pháp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Hát Xẩm Ninh Bình Bí quyết gìn giữ di sản văn hóa Cố đô

Hát Xẩm Ninh Bình không chỉ là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian thông thường, mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo, mang trong mình linh hồn và bản sắc văn hóa dân tộc của vùng đất cố đô Hoa Lư. Xuất phát từ nghệ thuật của người khiếm thị mưu sinh, Hát Xẩm đã phát triển thành một phương tiện biểu đạt mạnh mẽ, phản ánh đời sống, tâm tư và triết lý của người dân lao động. Theo nghiên cứu “Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình” (2022), nghệ thuật Xẩm tại đây, đặc biệt gắn liền với tên tuổi của cố Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu, được xem là báu vật cần được bảo vệ khẩn cấp trước nguy cơ mai một. Sự độc đáo của Xẩm Ninh Bình thể hiện qua các làn điệu Xẩm cổ được biến tấu tài tình, nội dung ca từ gần gũi, mộc mạc nhưng sâu sắc, và môi trường diễn xướng linh hoạt từ góc chợ, sân đình đến sân khấu chuyên nghiệp. Việc khai thác giá trị của Hát Xẩm không chỉ dừng lại ở mục tiêu bảo tồn di sản mà còn mở ra một hướng đi mới cho phát triển du lịch bền vững của tỉnh. Biến di sản này thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc là một chiến lược quan trọng, giúp thu hút khách du lịch, tạo ra những trải nghiệm du khách không thể nào quên, và đồng thời tạo ra sinh kế, nâng cao đời sống cho cộng đồng địa phương. Đây là một bài toán đòi hỏi sự chung tay của chính quyền, doanh nghiệp và đặc biệt là chủ thể của di sản – chính những nghệ nhân hát Xẩm và người dân Ninh Bình.

1.1. Nguồn gốc và đặc trưng độc đáo của nghệ thuật Xẩm

Trong kho tàng nghệ thuật diễn xướng dân gian Việt Nam, Hát Xẩm là một thể loại âm nhạc đặc biệt, ban đầu gắn liền với cuộc sống mưu sinh của những người khiếm thị. Xẩm Ninh Bình, một trong những cái nôi của nghệ thuật này, phát triển mạnh mẽ nhất vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với trung tâm là huyện Yên Mô. Đặc trưng nổi bật của văn hóa Ninh Bình qua tiếng hát Xẩm là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc và lời ca, phản ánh mọi khía cạnh của đời sống xã hội. Nhạc cụ chính gồm đàn bầu, đàn nhị, trống mảnh và sênh, tạo nên âm hưởng đặc trưng vừa da diết, vừa dí dỏm. Nội dung lời ca vô cùng phong phú, từ những bài răn dạy đạo lý như “Thập ân”, ca ngợi tình nghĩa vợ chồng trong “Anh Khoá”, đến châm biếm thói hư tật xấu trong xã hội. Theo tài liệu nghiên cứu, Ninh Bình hiện còn lưu giữ và truyền dạy khoảng 25 làn điệu Xẩm, phát triển từ 3 làn điệu cổ, cho thấy sức sống mãnh liệt của di sản này. Môi trường diễn xướng của Xẩm cũng thay đổi theo thời gian, từ các không gian dân dã như chợ, bến đò, nay đã được sân khấu hóa để phục vụ công chúng rộng rãi hơn, trong đó có khách du lịch.

1.2. Vai trò của nghệ nhân Hà Thị Cầu trong di sản hát Xẩm

Nhắc đến Hát Xẩm Ninh Bình, không thể không nhắc đến cố Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu (1928 - 2013), người được mệnh danh là “báu vật nhân văn sống” và là nghệ nhân hát Xẩm cuối cùng của thế kỷ XX. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hát Xẩm, cuộc đời bà gắn liền với những làn điệu Xẩm cổ. Bà không chỉ sở hữu một trí nhớ phi thường, thuộc lòng vô số bài Xẩm cổ, mà còn có khả năng biến tấu, ứng tác tài tình, đưa những câu chuyện thời sự vào tiếng hát một cách hóm hỉnh và sâu sắc. Những tác phẩm nổi tiếng như “Theo Đảng trọn đời” hay “Công cha ngãi mẹ sinh thành” qua giọng hát của bà đã trở thành bất hủ. Bà Hà Thị Cầu chính là người giữ lửa, truyền dạy và đặt nền móng quan trọng cho công cuộc bảo tồn di sản hát Xẩm tại Ninh Bình. Những nỗ lực không mệt mỏi của bà trong việc truyền dạy cho các thế hệ sau, bao gồm con gái là bà Bùi Thị Mận và các học trò, đã góp phần quan trọng giúp nghệ thuật này không bị thất truyền. Di sản bà để lại là nguồn tài nguyên vô giá để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng cho du lịch Ninh Bình.

II. Thách thức cho Hát Xẩm Bảo tồn di sản và du lịch song hành

Mặc dù sở hữu những giá trị to lớn, việc bảo tồn di sản Hát Xẩm Ninh Bình và tích hợp vào hoạt động du lịch di sản đang đối mặt với không ít thách thức. Báo cáo của ThS. Phạm Thị Thu Thủy (2022) chỉ rõ, quá trình đô thị hóa và sự thay đổi thị hiếu của công chúng khiến không gian diễn xướng truyền thống của Xẩm dần bị thu hẹp. Các nghệ nhân hát Xẩm thế hệ cũ ngày càng ít đi, trong khi thế hệ trẻ chưa thực sự mặn mà với nghệ thuật truyền thống, dẫn đến nguy cơ đứt gãy trong việc trao truyền. Một trong những rào cản lớn nhất là sự tham gia của cộng đồng địa phương vào các hoạt động phát huy giá trị Xẩm gắn với du lịch còn rất hạn chế và mang tính hình thức. Kết quả khảo sát cho thấy, người dân chủ yếu tham gia ở mức độ “bị lôi kéo” hoặc “được thông báo”, chưa thực sự trở thành chủ thể trong việc ra quyết định và hưởng lợi. Việc kết nối giữa các câu lạc bộ Xẩm, doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương còn lỏng lẻo. Các hoạt động biểu diễn phục vụ du lịch Ninh Bình còn mang tính tự phát, nhỏ lẻ, chủ yếu diễn ra trong các sự kiện lớn do các doanh nghiệp lớn hoặc cơ quan nhà nước tổ chức, chưa tạo thành một sản phẩm du lịch văn hóa thường xuyên, chuyên nghiệp để thu hút khách du lịch một cách bền vững. Điều này dẫn đến việc cộng đồng địa phương, những người nắm giữ di sản, chưa được hưởng lợi kinh tế tương xứng, làm giảm động lực tham gia bảo tồn.

2.1. Nguy cơ mai một các làn điệu Xẩm cổ và thế hệ kế cận

Thách thức hàng đầu trong công tác bảo tồn di sản là nguy cơ thất truyền các làn điệu Xẩm cổ. Hát Xẩm vốn được truyền dạy chủ yếu qua hình thức truyền khẩu, “nghề dạy nghề”, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi các nghệ nhân lớn tuổi như cụ Hà Thị Cầu qua đời, một phần vốn quý của Xẩm cũng mất đi vĩnh viễn. Việc tư liệu hóa, ghi âm, ghi hình đã được thực hiện nhưng chưa thể nắm bắt hết được cái “hồn” trong kỹ thuật luyến láy, nhả chữ hay ngón đàn đặc trưng. Thế hệ trẻ ngày nay tiếp xúc với nhiều loại hình giải trí hiện đại, khiến việc thu hút họ đến với nghệ thuật trình diễn dân gian trở nên khó khăn. Dù đã có các lớp truyền dạy được tổ chức tại Yên Mô, nhưng việc duy trì đam mê và theo đuổi con đường nghệ thuật chuyên nghiệp cho các em là một bài toán dài hạn. Nếu không có những chính sách hỗ trợ, đãi ngộ phù hợp, lực lượng nghệ nhân kế cận sẽ mỏng dần, đe dọa sự tồn vong của bản sắc văn hóa dân tộc này.

2.2. Sự tham gia còn hạn chế của cộng đồng địa phương

Một rào cản cốt lõi được chỉ ra trong các nghiên cứu là mức độ tham gia của cộng đồng địa phương vào phát triển du lịch còn rất thấp. Theo thang đo của Arnstein (1969), sự tham gia của người dân Yên Mô phần lớn chỉ dừng ở mức “không tham gia” hoặc “tham gia nửa vời”. Họ biết về các chủ trương, kế hoạch nhưng lại không có tiếng nói trong quá trình ra quyết định, triển khai hay phân chia lợi ích. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân như nhận thức chưa đầy đủ, thiếu thông tin, thiếu kỹ năng làm du lịch và quan trọng nhất là chưa nhìn thấy lợi ích kinh tế rõ ràng. Khi người dân – chủ thể của di sản văn hóa phi vật thể – đứng ngoài lề quá trình phát triển, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Hát Xẩm sẽ thiếu đi tính bền vững và sức sống nội tại. Để phát triển du lịch bền vững, việc trao quyền và tạo cơ chế cho cộng đồng tham gia sâu hơn là yêu cầu cấp thiết.

III. Giải pháp phát huy Hát Xẩm Nâng cao vai trò của cộng đồng

Để vượt qua các thách thức, giải pháp trọng tâm là phải đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động bảo tồn di sản và phát triển du lịch. Việc tăng cường sự tham gia của người dân không chỉ giúp bảo vệ nghệ thuật Xẩm một cách bền vững mà còn đảm bảo lợi ích kinh tế được chia sẻ công bằng, tạo động lực mạnh mẽ cho chính những người trong cuộc. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác nâng cao nhận thức và năng lực cho cộng đồng. Các chương trình tập huấn về kỹ năng làm du lịch, quản lý homestay, giao tiếp với du khách, và kiến thức về marketing sản phẩm địa phương cần được tổ chức thường xuyên. Khi người dân hiểu rõ giá trị của di sản mình đang nắm giữ và cách biến nó thành nguồn lợi kinh tế, họ sẽ chủ động hơn trong việc bảo vệ và quảng bá. Song song đó, việc nhân rộng và đổi mới hoạt động của các mô hình câu lạc bộ Xẩm là yếu tố then chốt. Cần tạo ra một cơ chế hỗ trợ về kinh phí, trang thiết bị, và không gian hoạt động để các câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa mà còn là những “doanh nghiệp xã hội” có khả năng cung cấp dịch vụ biểu diễn chuyên nghiệp cho khách du lịch. Tăng cường sự liên kết “bốn nhà” – Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp và Nhà nông (cộng đồng) – sẽ tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, giúp Hát Xẩm Ninh Bình thực sự trở thành một điểm nhấn độc đáo trong hành trình khám phá văn hóa Ninh Bình của du khách.

3.1. Nâng cao nhận thức và năng lực làm du lịch cho người dân

Giải pháp nền tảng là phải thay đổi nhận thức của cộng đồng từ việc xem Hát Xẩm chỉ là một hoạt động văn nghệ thành một nguồn tài nguyên quý giá cho du lịch di sản. Các cơ quan quản lý cần tổ chức các buổi hội thảo, đối thoại trực tiếp để phổ biến về tiềm năng kinh tế của sản phẩm du lịch văn hóa, đồng thời lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của người dân. Cần xây dựng các chương trình đào tạo cụ thể, trang bị cho người dân các kỹ năng cần thiết như: kỹ năng thuyết minh về lịch sử và giá trị của nghệ thuật Xẩm, kỹ năng tổ chức các buổi biểu diễn quy mô nhỏ, kỹ năng quản lý tài chính và marketing online. Việc trao quyền cho cộng đồng không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức, mà còn phải tạo điều kiện để họ tham gia vào quá trình lập kế hoạch và ra quyết định liên quan đến phát triển du lịch tại địa phương. Chỉ khi đó, họ mới thực sự cảm thấy mình là người chủ của di sản và của hoạt động du lịch.

3.2. Đổi mới và nhân rộng mô hình câu lạc bộ hát Xẩm hiệu quả

Các câu lạc bộ Xẩm tại Yên Mô như CLB Xẩm Hà Thị Cầu, CLB Xẩm chợ Lồng là những mô hình cần được nhân rộng. Tuy nhiên, để hoạt động hiệu quả trong bối cảnh mới, các câu lạc bộ cần có sự đổi mới. Thay vì chỉ hoạt động dựa trên tinh thần tự nguyện, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền để xây dựng quy chế hoạt động chuyên nghiệp, có cơ cấu tổ chức rõ ràng. Các câu lạc bộ có thể phát triển thành các đơn vị cung cấp dịch vụ biểu diễn theo yêu cầu cho các công ty lữ hành, các khu nghỉ dưỡng, homestay. Nội dung biểu diễn cũng cần được làm mới, bên cạnh việc trình diễn các làn điệu Xẩm cổ, có thể sáng tác các bài Xẩm mới với nội dung giới thiệu về vẻ đẹp, văn hóa, ẩm thực của du lịch Ninh Bình. Việc kết nối các câu lạc bộ với nhau để tổ chức các festival, liên hoan Hát Xẩm định kỳ sẽ tạo ra một sự kiện văn hóa hấp dẫn, thu hút khách du lịch và tạo sân chơi cho các nghệ nhân.

IV. Top 3 cách biến Hát Xẩm thành sản phẩm du lịch văn hóa

Để Hát Xẩm Ninh Bình không chỉ là một di sản được bảo tồn mà còn trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, cần có những phương pháp khai thác sáng tạo và chuyên nghiệp. Việc biến một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian thành một trải nghiệm du lịch đòi hỏi sự đầu tư bài bản vào nội dung, hình thức và kênh phân phối. Thay vì chỉ là một tiết mục xen kẽ trong các chương trình lớn, Hát Xẩm cần được định vị là một hoạt động cốt lõi, mang lại giá trị gia tăng cho chuyến đi của du khách. Ba phương pháp dưới đây là những hướng đi khả thi, giúp phát huy tối đa giá trị của di sản này. Thứ nhất là xây dựng các tour du lịch trải nghiệm chuyên sâu, nơi du khách không chỉ nghe mà còn được học hát, tìm hiểu về nhạc cụ và trò chuyện với nghệ nhân. Thứ hai là sân khấu hóa các buổi biểu diễn một cách chuyên nghiệp tại các điểm du lịch trọng điểm như Tràng An, Tam Cốc, hay Phố cổ Hoa Lư. Cuối cùng, việc tích hợp hình ảnh và giai điệu của Hát Xẩm vào các sản phẩm lưu niệm và sản phẩm OCOP sẽ giúp quảng bá di sản một cách rộng rãi và tạo thêm nguồn thu cho địa phương. Sự kết hợp đồng bộ của các phương pháp này sẽ tạo ra một hệ sinh thái sản phẩm du lịch đa dạng, đáp ứng nhu cầu của nhiều phân khúc khách hàng và góp phần vào phát triển du lịch bền vững.

4.1. Xây dựng tour du lịch trải nghiệm làn điệu Xẩm cổ

Một trong những cách hiệu quả nhất để nâng cao trải nghiệm du khách là xây dựng các tour du lịch chuyên đề về Hát Xẩm. Thay vì chỉ xem biểu diễn một cách thụ động, du khách sẽ được tham gia trực tiếp vào một hành trình khám phá văn hóa Ninh Bình. Lịch trình tour có thể bao gồm việc tham quan nhà lưu niệm của nghệ nhân Hà Thị Cầu, thăm các làng nghề truyền thống ở Yên Mô, và trung tâm là một buổi workshop tại một câu lạc bộ Xẩm. Tại đây, du khách sẽ được các nghệ nhân giới thiệu về lịch sử, ý nghĩa của từng làn điệu, được hướng dẫn thử chơi các nhạc cụ đơn giản như sênh, phách, và thậm chí được học một vài câu hát Xẩm cơ bản. Trải nghiệm này không chỉ tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa du khách và di sản, mà còn mang lại nguồn thu nhập trực tiếp cho các nghệ nhân hát Xẩm và cộng đồng. Đây chính là mô hình du lịch di sản mang tính tương tác cao và bền vững.

4.2. Sân khấu hóa nghệ thuật trình diễn dân gian tại điểm đến

Để tiếp cận lượng lớn du khách, việc tổ chức các buổi biểu diễn Hát Xẩm thường xuyên tại các khu du lịch trọng điểm là rất cần thiết. Cần xây dựng những sân khấu nhỏ, không gian mở, mang đậm chất dân gian tại các điểm dừng chân ở khu du lịch sinh thái Tràng An, bến thuyền Tam Cốc, hoặc trong không gian Phố cổ Hoa Lư. Các chương trình biểu diễn cần được thiết kế ngắn gọn (khoảng 15-20 phút), với nội dung chọn lọc, hấp dẫn, có phụ đề hoặc người dẫn chuyện bằng tiếng Anh để phục vụ du khách quốc tế. Việc “sân khấu hóa” nghệ thuật trình diễn dân gian một cách chuyên nghiệp, với lịch biểu diễn cố định, sẽ giúp Hát Xẩm trở thành một phần không thể thiếu trong lịch trình tham quan, làm phong phú thêm sản phẩm du lịch của Ninh Bình và thu hút khách du lịch ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn.

4.3. Tích hợp Xẩm vào sản phẩm OCOP và quà lưu niệm độc đáo

Để bản sắc văn hóa dân tộc của Hát Xẩm lan tỏa xa hơn, cần tích hợp di sản này vào các sản phẩm vật thể. Các sản phẩm OCOP của Yên Mô như nem chua Yên Mạc, gốm Bồ Bát có thể được thiết kế bao bì với hình ảnh các nghệ nhân Xẩm hoặc trích dẫn những câu hát nổi tiếng. Quà lưu niệm có thể là các mô hình nhạc cụ Xẩm thu nhỏ, USB chứa các bài hát Xẩm chọn lọc, hoặc các sản phẩm thủ công mỹ nghệ lấy cảm hứng từ trang phục, hoa văn của nghệ thuật Xẩm. Việc quét mã QR trên bao bì sản phẩm để nghe một làn điệu Xẩm là một ý tưởng sáng tạo, kết hợp giữa truyền thống và công nghệ. Hướng đi này không chỉ tạo ra những món quà lưu niệm ý nghĩa, khác biệt mà còn giúp quảng bá nghệ thuật Xẩm một cách tự nhiên và hiệu quả, đồng thời hỗ trợ các làng nghề địa phương.

V. Mô hình Hát Xẩm Ninh Bình thu hút khách du lịch thành công

Thực tiễn tại Ninh Bình đã ghi nhận những nỗ lực ban đầu trong việc đưa Hát Xẩm Ninh Bình vào phục vụ du lịch và đã đạt được một số kết quả đáng khích lệ. Dù chưa mang tính hệ thống, các mô hình này đã chứng minh được sức hấp dẫn của di sản văn hóa phi vật thể này đối với du khách. Điển hình là việc các câu lạc bộ Hát Xẩm tại Yên Mô được mời tham gia biểu diễn tại các sự kiện du lịch lớn của tỉnh. Những màn trình diễn của các nghệ nhân, đặc biệt là các nghệ nhân nhí, luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của công chúng và giới truyền thông. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy Hát Xẩm có tiềm năng lớn để trở thành một điểm nhấn, thu hút khách du lịch. Bên cạnh các sự kiện lớn, một số homestay tại Yên Mô cũng đã bắt đầu kết nối với các câu lạc bộ để tổ chức các buổi biểu diễn nhỏ, mang lại trải nghiệm du khách gần gũi và chân thực. Sự thành công của các mô hình này, dù ở quy mô nào, cũng đều khẳng định rằng khi được khai thác đúng cách, nghệ thuật Xẩm có thể tạo ra giá trị kinh tế, góp phần vào phát triển du lịch bền vững và quan trọng hơn là tạo ra một môi trường sống cho chính di sản.

5.1. Biểu diễn tại các sự kiện lớn Tuần lễ du lịch Sắc vàng Tam Cốc

Một trong những ứng dụng thực tiễn thành công nhất là việc đưa Hát Xẩm vào chương trình của các sự kiện du lịch quy mô lớn như Tuần lễ “Sắc vàng Tam Cốc” hay Lễ hội Tràng An. Theo báo cáo, Doanh nghiệp Xuân Trường đã chủ động liên hệ với các câu lạc bộ tại Yên Mô để xây dựng các tiết mục biểu diễn phục vụ du khách. Tại những sự kiện này, các nghệ nhân hát Xẩm, đặc biệt là các thành viên nhí của CLB Hà Thị Cầu, đã mang đến một làn gió mới, tạo ấn tượng sâu sắc cho du khách trong và ngoài nước. Những màn trình diễn này không chỉ làm phong phú thêm nội dung lễ hội mà còn là cơ hội vàng để quảng bá nghệ thuật Xẩm đến với đông đảo công chúng. Sự thành công này cho thấy sự cần thiết của việc có “bà đỡ” là các doanh nghiệp du lịch lớn, có tầm nhìn trong việc tích hợp di sản văn hóa vào các hoạt động kinh doanh của mình.

5.2. Hoạt động truyền dạy và quảng bá qua các kênh truyền thông

Công tác bảo tồn di sản thông qua truyền dạy cũng là một mô hình ứng dụng hiệu quả. Các lớp học Hát Xẩm mùa hè do huyện Yên Mô tổ chức không chỉ thu hút học sinh địa phương mà còn gây được sự chú ý của báo chí và truyền hình. Những câu chuyện về các em nhỏ say mê làn điệu Xẩm cổ đã trở thành nguồn cảm hứng, lan tỏa tình yêu với nghệ thuật trình diễn dân gian. Bên cạnh đó, việc thành lập các kênh truyền thông như fanpage “Yêu Xẩm Việt” của Sở Văn hóa – Thể thao hay các kênh Youtube của nghệ sĩ đã tạo ra một thư viện online, giúp những người yêu Xẩm có thể tiếp cận di sản một cách dễ dàng. Đây là một hình thức quảng bá thông minh, chi phí thấp nhưng có sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần xây dựng thương hiệu cho du lịch Ninh Bình gắn liền với bản sắc văn hóa dân tộc.

VI. Hướng đi cho Hát Xẩm Phát triển du lịch di sản bền vững

Tương lai của Hát Xẩm Ninh Bình gắn liền với định hướng phát triển du lịch bền vững. Để di sản này thực sự sống một cuộc đời mới trong xã hội đương đại, không thể chỉ dựa vào nỗ lực bảo tồn đơn thuần mà phải tạo ra một hệ sinh thái nơi di sản và du lịch cộng sinh, hỗ trợ lẫn nhau. Hướng đi chiến lược là xây dựng Hát Xẩm trở thành thương hiệu cốt lõi của du lịch di sản Ninh Bình, bên cạnh các giá trị cảnh quan thiên nhiên đã được khẳng định. Điều này đòi hỏi một kế hoạch tổng thể và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Chính quyền cần ban hành các cơ chế, chính sách ưu đãi cụ thể để khuyến khích cộng đồng và doanh nghiệp đầu tư vào việc phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa từ Hát Xẩm. Các doanh nghiệp lữ hành cần chủ động xây dựng và đưa các tour trải nghiệm Hát Xẩm vào chương trình bán hàng. Và quan trọng nhất, cộng đồng địa phương, các nghệ nhân hát Xẩm phải được trao quyền, được đào tạo và được hưởng lợi một cách công bằng từ các hoạt động du lịch. Khi đó, việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể không còn là gánh nặng mà trở thành niềm tự hào và là động lực phát triển kinh tế, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc cho các thế hệ mai sau.

6.1. Xây dựng chính sách hỗ trợ cộng đồng bảo tồn và khai thác di sản

Để đảm bảo phát triển du lịch bền vững, chính quyền tỉnh Ninh Bình cần xây dựng một khung chính sách đặc thù cho việc bảo tồn và khai thác nghệ thuật Xẩm. Chính sách này nên bao gồm các hạng mục cụ thể như: hỗ trợ kinh phí hoạt động thường xuyên cho các câu lạc bộ Xẩm; có chế độ đãi ngộ, tôn vinh cho các nghệ nhân có công truyền dạy; cung cấp các khoản vay ưu đãi cho các hộ gia đình muốn đầu tư làm du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm Hát Xẩm. Bên cạnh đó, cần quy hoạch các không gian biểu diễn cố định cho Hát Xẩm tại các khu du lịch trọng điểm. Việc thể chế hóa vai trò và quyền lợi của cộng đồng trong chuỗi giá trị du lịch sẽ tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc, khuyến khích người dân mạnh dạn đầu tư công sức và trí tuệ vào việc gìn giữ và phát huy di sản của cha ông.

6.2. Hướng tới đệ trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới

Một mục tiêu dài hạn và đầy tham vọng là xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận nghệ thuật Xẩm là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Hiện nay, Ninh Bình đang nỗ lực thực hiện mục tiêu này. Việc được UNESCO ghi danh không chỉ là sự công nhận ở tầm quốc tế đối với giá trị của Hát Xẩm mà còn mở ra cơ hội to lớn để quảng bá văn hóa Ninh Bình và thu hút khách du lịch quốc tế. Quá trình xây dựng hồ sơ sẽ là động lực để các cấp, các ngành và cộng đồng cùng chung tay thực hiện công tác kiểm kê, nghiên cứu, tư liệu hóa và truyền dạy một cách bài bản, khoa học hơn. Đây là hướng đi chiến lược, giúp nâng tầm giá trị của Hát Xẩm, đưa di sản văn hóa này trở thành một tài sản chung của nhân loại và đảm bảo sự trường tồn của nó trong tương lai.

Nội dung chính

Báo cáo Nghiên cứu: Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình

---

Tóm tắt nghiên cứu (Executive Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính: Mức độ và hình thức tham gia của cộng đồng địa phương (CĐĐP) tại huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình trong việc bảo tồn và chuyển hóa giá trị nghệ thuật hát Xẩm thành sản phẩm du lịch như thế nào? Những động cơ cốt lõi thúc đẩy và rào cản cản trở sự tham gia bền vững của họ là gì?
• Phương pháp nghiên cứu (Methodology Snapshot): Nghiên cứu ứng dụng phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp phân tích thứ cấp; khung lý thuyết dựa trên mô hình thang đo 8 nấc thang tham gia của Arnstein (1969) và hệ thống phân loại rào cản du lịch của Tosun (2000). Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn sâu (in-depth interviews) 14 đại diện thuộc 4 nhóm chủ thể chính tại huyện Yên Mô và Sở Văn hóa - Thể thao tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2012–2021.
• Phát hiện chính (Key Findings): Mức độ tham gia của cộng đồng dân cư hiện mới chỉ dừng lại ở các bậc thang thấp mang tính thụ động (Bị lôi kéo và Được thông báo). Mặc dù phong trào truyền dạy và phục hồi di sản diễn ra mạnh mẽ trong nội bộ cộng đồng (hơn 26 câu lạc bộ tại Yên Mô, tỷ lệ người trẻ tham gia cao), nhưng mối liên kết kinh tế giữa nghệ thuật hát Xẩm và chuỗi giá trị du lịch lữ hành vẫn còn manh mún, mang tính mùa vụ và phụ thuộc vào sự điều phối của chính quyền hoặc doanh nghiệp lớn.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Để nghệ thuật hát Xẩm trở thành sản phẩm du lịch độc bản và bền vững, tỉnh Ninh Bình cần chuyển dịch cơ chế quản lý từ "bảo tồn bao cấp hành chính" sang "quản trị du lịch di sản dựa vào cộng đồng" (Community-Based Heritage Tourism), đảm bảo quyền ra quyết định và cơ chế chia sẻ lợi ích kinh tế trực tiếp cho người dân bản địa.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Research Significance)

Thực trạng tri thức hiện hữu (Current State of Knowledge)

Hát Xẩm là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian chuyên nghiệp độc đáo của người khiếm thị và người lao động nghèo vùng châu thổ Bắc Bộ, mang giá trị nhân văn, đạo lý và tính thế sự sâu sắc. Tại Ninh Bình, vùng đất Yên Mô được xem là một trong những cái nôi lớn của Xẩm, gắn liền với huyền thoại nghệ nhân Hà Thị Cầu (1928–2013). Các công trình nghiên cứu trước đây (như của Trần Việt Ngữ, Bùi Trọng Hiền, Bùi Đình Thảo) chủ yếu tiếp cận Xẩm dưới góc độ âm nhạc học, văn bản học ca từ, kỹ thuật trình diễn hoặc phương thức bảo tồn văn hóa truyền thống thuần túy.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap Identified)

Mặc dù đã có một số nghiên cứu bước đầu đề cập đến việc khai thác Xẩm phục vụ du lịch tại Hà Nội hay Ninh Bình (Trần Thị Giang, 2017; Bùi Tuyết Phương, 2018), phần lớn các tài liệu này tiếp cận từ lăng kính của nhà quản lý nhà nước hoặc doanh nghiệp lữ hành. Nghiên cứu thực nghiệm về vai trò, vị thế, mức độ chủ động và cơ chế phân phối lợi ích của chính chủ thể văn hóa – cộng đồng địa phương khi tích hợp Xẩm vào phát triển du lịch sinh thái – văn hóa gần như chưa được hệ thống hóa bằng các khung phân tích khoa học hành vi và kinh tế du lịch.

Tính cấp thiết và tính thời điểm (Timeliness & Relevance)

Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn Ninh Bình triển khai Đề án Khôi phục, bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Xẩm (giai đoạn 2019–2022) theo Quyết định số 1274/QĐ-UBND và xây dựng hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO công nhận hát Xẩm là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại. Trong bối cảnh các nghệ nhân bậc thầy đã qua đời, việc nghiên cứu cơ chế chuyển giao di sản sang thế hệ kế cận thông qua sinh kế du lịch là giải pháp sống còn để ngăn chặn nguy cơ mai một.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Nghiên cứu vận dụng phương pháp tiếp cận đa ngành: Xã hội học văn hóa, Kinh tế du lịch và Quản trị điểm đến bền vững. Cấu trúc logic được triển khai theo mô hình chuỗi giá trị: Cơ sở lý luận $\rightarrow$ Khảo sát thực trạng thực địa $\rightarrow$ Phân tích động cơ/rào cản $\rightarrow$ Đề xuất hệ thống giải pháp.

Khung phân tích lý thuyết (Theoretical Framework)

1. Thang đo mức độ tham gia của Arnstein (1969): Đo lường sự tham gia của CĐĐP qua 3 cấp độ và 8 nấc thang:
   • Không tham gia: (1) Bị lôi kéo, (2) Được đào tạo.
   • Tham gia nửa vời (Tokenism): (3) Được thông báo, (4) Được tư vấn, (5) Tư vấn.
   • Thực sự tham gia (Citizen Power): (6) Hợp tác, (7) Trao quyền, (8) Kiểm soát.
2. Mô hình rào cản Tosun (2000): Đánh giá các trở ngại của cộng đồng theo 3 nhóm: Rào cản vận hành (Operational), Rào cản cơ chế cấu trúc (Structural) và Rào cản văn hóa - nhận thức (Cultural/Cognitive).
3. Phân loại động cơ tham gia (Nguyễn Trần Đạt, 2018): Nhóm động cơ kinh tế, nhóm văn hóa - xã hội và nhóm môi trường.

  Arnstein (1969)                  Tosun (2000)               Nguyễn Trần Đạt (2018)

Thu thập dữ liệu và kỹ thuật phân tích (Data Collection & Sampling)

• Phạm vi không gian & thời gian: Huyện Yên Mô (tâm điểm là 3 xã: Yên Phong, Yên Nhân, Yên Thành) – địa bàn lưu giữ nghệ thuật Xẩm trọng điểm của tỉnh Ninh Bình; mốc thời gian thu thập dữ liệu từ năm 2012 đến 2021.
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Báo cáo số 417/BC-UBND Huyện Yên Mô (2022), các văn bản chỉ đạo của Sở Du lịch, Sở Văn hóa & Thể thao tỉnh Ninh Bình, hồ sơ tư liệu âm thanh, phim tài liệu (như Xẩm đỏ của đạo diễn Lương Đình Dũng).
• Thu thập dữ liệu sơ cấp: Thực hiện phỏng vấn sâu bán cấu trúc ($N = 14$) phân bổ mẫu có chủ đích:
  • Khối cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện/xã/Sở: 03 người.
  • Nghệ nhân dân gian & Ban chủ nhiệm câu lạc bộ: 03 người.
  • Thành viên nòng cốt biểu diễn trong các câu lạc bộ: 03 người.
  • Quần chúng nhân dân địa phương: 05 người.

---

Các phát hiện nghiên cứu chính (Major Findings)

1. Định vị mức độ tham gia của cộng đồng: Sự thụ động trên thang đo Arnstein

Kết quả khảo sát thực chứng cho thấy mức độ tham gia của các nhóm cộng đồng tại Yên Mô có sự phân hóa rõ rệt nhưng nhìn chung còn dừng ở bậc thấp:

Nhóm chủ thể	Mức độ tham gia (Theo Arnstein, 1969)	Đặc điểm hành vi và biểu hiện thực tế
Quần chúng nhân dân	Bậc 1: Bị lôi kéo / Bậc 3: Được thông báo	Tiếp nhận thông tin thụ động qua loa truyền thanh; cho con em đi học vì phong trào; chưa nhận thức được vai trò kinh tế của Xẩm gắn với du lịch.
Thành viên CLB Xẩm	Bậc 3: Được thông báo	Tham gia học tập, tập luyện đều đặn; biểu diễn phục vụ nội bộ hoặc giao lưu quần chúng; không có quyền quyết định kịch bản du lịch.
Nghệ nhân & Ban chủ nhiệm	Bậc 4: Được tư vấn / Bậc 5: Tư vấn	Nắm giữ kỹ thuật diễn xướng; biết các kế hoạch của huyện/tỉnh nhưng thiếu tiếng nói điều chỉnh định hướng sản phẩm du lịch.
Chính quyền cơ sở (Xã/Thôn)	Bậc 5: Tư vấn	Đóng vai trò thừa hành các kế hoạch từ cấp tỉnh/huyện; tính chủ động trong việc tự thiết kế sản phẩm du lịch bản địa còn hạn chế.

2. Sự phát triển mạnh mẽ của mạng lưới trao truyền nội sinh

Trái ngược với sự suy giảm thế hệ trước, công tác đào tạo kế cận đã đạt được những kết quả khả quan:

• Toàn huyện Yên Mô đã xây dựng được 26 Câu lạc bộ hát Chèo và hát Xẩm. Các CLB tiêu biểu như: CLB Xẩm Hà Thị Cầu (xã Yên Phong), CLB Xẩm Chợ Lồng (xã Yên Phong), CLB Xẩm Kim Ngân (xã Yên Nhân).
• Xã hội hóa giáo dục di sản: Từ năm 2014, mỗi năm huyện tổ chức 2 lớp truyền dạy Xẩm hè cho 30–35 học viên/lớp, độ tuổi từ 4 đến 15 tuổi. Hình thành lực lượng nghệ nhân nhí có khả năng vừa kéo nhị vừa hát các làn điệu phức tạp (Xẩm chợ, Xẩm thập ân, Xẩm huê tình).

MẠNG LƯỚI BẢO TỒN NỘI SINH TẠI HUYỆN YÊN MÔ

3. Sự đứt gãy trong chuỗi giá trị du lịch (Tourism Value Chain Disconnect)

• Khai thác thương mại còn mang tính vụ việc: Sự xuất hiện của Xẩm tại các điểm du lịch lớn của Ninh Bình (Khu sinh thái Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, Phố cổ Hoa Lư) hay sự kiện xúc tiến (VITM Hà Nội) chủ yếu phụ thuộc vào đơn đặt hàng hỗ trợ kinh phí của các doanh nghiệp lớn (như Doanh nghiệp Xuân Trường) hoặc Sở Du lịch vào các dịp lễ hội (Tuần lễ Sắc vàng Tam Cốc, Lễ hội Tràng An).
• Yên Mô chưa trở thành điểm đến du lịch: Mặc dù sở hữu 11 làng nghề, 66 di tích xếp hạng và di sản Xẩm độc bản, huyện Yên Mô chỉ có 23 cơ sở lưu trú nhỏ lẻ, khách lưu trú chủ yếu đến từ Sân golf Hoàng Gia. Hát Xẩm chưa được đóng gói thành "Sản phẩm du lịch trải nghiệm" (Experience Tourism Product) hoàn chỉnh tại chính không gian gốc của nó.

4. Cấu trúc Động cơ và Rào cản tham gia

• Động cơ thúc đẩy: Động cơ Văn hóa - Tinh thần chiếm ưu thế tuyệt đối ($>85%$). Người dân tham gia vì lòng tự hào quê hương nghệ nhân Hà Thị Cầu và mong muốn gìn giữ nét sinh hoạt truyền thống. Động cơ kinh tế mờ nhạt do thu nhập từ biểu diễn du lịch chưa thể trở thành nguồn sinh kế chính.
• Rào cản chính:
  1. Rào cản vận hành: Thiếu thông tin kết nối giữa công ty lữ hành và các câu lạc bộ Xẩm; thiếu kỹ năng phục vụ du lịch chuyên nghiệp của nghệ nhân.
  2. Rào cản cấu trúc: Cơ chế phân bổ lợi ích chưa rõ ràng; thiếu hạ tầng tiếp đón và bãi đỗ xe tại các không gian diễn xướng gốc.
  3. Rào cản nhận thức: Một bộ phận cộng đồng vẫn xem Xẩm là sinh hoạt phong trào làng xã thay vì tài nguyên kinh tế du lịch.

---

Đóng góp khoa học và giá trị học thuật (Scientific Contributions)

                            CÁC ĐÓNG GÓP CỐT LÕI

1. Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions)

Công trình làm sâu sắc thêm lý thuyết Quản trị du lịch di sản (Heritage Tourism Governance) tại các nước đang phát triển. Nghiên cứu chứng minh rằng: Nếu không có cơ chế chia sẻ quyền lực và lợi ích kinh tế (bước qua giai đoạn "tham gia nửa vời" của Arnstein), các nỗ lực phục dựng nghệ thuật biểu diễn dân gian truyền thống chỉ duy trì được phần "xác" (kỹ thuật trình diễn) mà thiếu đi phần "hồn" (môi trường sống sinh thái xã hội tự thân).

2. Đổi mới về mặt phương pháp tiếp cận (Methodological Innovations)

Nghiên cứu tiên phong trong việc ghép nối thang đo xã hội học Arnstein với khung rào cản du lịch Tosun để lượng hóa mức độ tham gia của cộng đồng vào một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian phi vật thể đặc thù (nghệ thuật của người khiếm thị/hát rong).

3. Hàm ý chính sách và thực tiễn (Policy & Practical Applications)

• Cung cấp luận cứ khoa học để Sở Du lịch và Sở Văn hóa - Thể thao Ninh Bình xây dựng chính sách hỗ trợ nghệ nhân và đặt hàng biểu diễn di sản định kỳ.
• Đề xuất mô hình liên kết "Ba bên + 1" (Chính quyền - Doanh nghiệp Lữ hành - Cộng đồng nghệ nhân + Nhà nghiên cứu) nhằm thương mại hóa Xẩm theo hướng nhân văn, biến Xẩm thành sản phẩm OCOP dịch vụ du lịch văn hóa phi vật thể của Ninh Bình.

---

Đối tượng hưởng lợi và ứng dụng (Target Audience & Stakeholders)

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện mang tính đột phá nhất của nghiên cứu này là gì?

Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý: Phong trào bảo tồn Xẩm trong cộng đồng Yên Mô diễn ra rất sôi nổi và trẻ hóa mạnh mẽ, nhưng mức độ tham gia vào chuỗi giá trị du lịch của người dân lại ở mức cực kỳ thấp và bị động (bậc 1–3 trên thang Arnstein). Người dân chưa được thụ hưởng lợi ích kinh tế tương xứng từ ngành công nghiệp không khói của tỉnh.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì đặc thù so với các đề tài văn hóa khác?

Thay vì tiếp cận theo hướng lịch sử văn hóa hoặc âm nhạc học thuần túy, đề tài sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu đa tầng kết hợp khung lý thuyết quản trị du lịch phương Tây (Arnstein, Tosun) để "giải mã" hành vi, động cơ và rào cản của từng chủ thể văn hóa.

3. Kết quả nghiên cứu tại Yên Mô có thể khái quát hóa (Generalize) cho các địa phương khác không?

Có thể. Mô hình phân tích rào cản và cơ chế tham gia của CĐĐP tại Yên Mô hoàn toàn có thể áp dụng cho các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian khác đang tìm đường hội nhập du lịch tại Việt Nam như: Hát Xoan (Phú Thọ), Ca trù (Bắc Bộ), Dân ca Ví Giặm (Nghệ Tĩnh), Đờn ca tài tử (Nam Bộ).

4. Hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) của đề tài là gì?

Cần thực hiện các nghiên cứu định lượng quy mô lớn ($N > 300$) khảo sát mức độ sẵn sàng chi trả (Willingness to Pay - WTP) của du khách quốc tế và nội địa đối với dịch vụ trải nghiệm hát Xẩm tại chỗ; đồng thời xây dựng bộ chỉ số đánh giá tác động kinh tế - xã hội của du lịch Xẩm đối với sinh kế nông thôn.

5. Giải pháp thực tiễn cấp bách nhất cần triển khai là gì?

Xây dựng thí điểm "Không gian Diễn xướng Xẩm Chợ Lồng" hoặc "Homestay Trải nghiệm Xẩm tại quê hương Cố nghệ nhân Hà Thị Cầu", kết nối trực tiếp với các hãng lữ hành đưa khách từ Tràng An – Tam Cốc về Yên Mô trong chương trình tour nửa ngày.

---

Kết luận (Conclusion)

Công trình nghiên cứu của nhóm tác giả Trường Đại học Hoa Lư đã phác thảo bức tranh toàn diện và khách quan về thực trạng sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với du lịch tại Ninh Bình. Kết quả nghiên cứu khẳng định: Cộng đồng địa phương vừa là cái nôi nuôi dưỡng, vừa là chủ thể quyết định sự thành bại của di sản.

Để đưa hát Xẩm thoát khỏi nguy cơ thất truyền và trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, việc trao quyền, tháo gỡ rào cản cơ chế và thiết lập mô hình liên kết kinh tế công bằng giữa Doanh nghiệp – Nhà nước – Người dân là đòi hỏi cấp bách trong giai đoạn phát triển mới của du lịch Ninh Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch 1. Một số khái niệm liên quan về sự tham gia của cộng đồng địa phương Khái niệm cộng đồng địa phương Khái niệm “cộng đồng” hay “cộng đồng địa phương” thường được dùng để chỉ nhiều đối tượng có những đặc điểm tương đối khác nhau về qui mô và đặc tính xã hội. Trong từ điển Tiếng Việt (2000): “cộng đồng” được hiểu là “một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú.

Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc”. Theo Lê Văn An và cộng sự (2016), cộng đồng được hiểu là “nhóm người sống trong phạm vi thôn, bản, các xã, phường của khu vực nông thôn và thành thị, đặc biệt là các vùng nông thôn vùng sâu, vùng xa. Trong đó, cộng đồng có những điểm giống nhau, có chung các mối quan hệ nhất định và cùng chịu ảnh hưởng bởi một số yếu tố tác động và là đối tượng cần quan tâm trong phát triển kinh tế - xã hội hiện nay”. Theo Bùi Thị Hải Yến (2012) thì “Cộng đồng địa phương là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định, được gọi tên như các đơn vị làng (bản, buôn, sóc), xã, huyện nhất định qua nhiều thế hệ và có những đặc điểm chung về các giá trị văn hóa truyền thống, bảo tồn, sử dụng các nguồn tài nguyên môi trường, có cùng mối quan tâm về kinh tế xã hội, có sự gắn kết về huyết thống, tình cảm và có sự chia sẻ về nguồn lợi và trách nhiệm trong cộng đồng”.

Trong đời sống xã hội, ý nghĩa rộng nhất của cộng đồng là tập hợp người với các liên minh rộng lớn như toàn thế giới (cộng đồng thế giới), một châu lục (cộng đồng châu Âu,…), một khu vực (cộng đồng Đông Nam Á …). Cộng đồng còn được áp dụng để chỉ một kiểu xã hội, căn cứ vào những đặc tính tương đồng về sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo. Nhỏ hơn nữa, cộng đồng được dùng khi gọi tên các đơn vị làng, bản, xã, huyện, … Trong các chương trình phát triển có sự tham gia của cộng đồng, khái niệm cộng đồng được hiểu trên phạm vi hẹp hơn, đó là những nhóm người được tập hợp dưới 1 nhiều hình thức khác nhau như theo lứa tuổi, nghề nghiệp, huyết thống, khu vực địa lý, tổ chức đoàn thể, sở thích, …Trong du lịch, cộng đồng thường được xác định theo phân bố địa lý – hành chính (thôn, làng, xã, huyện, thành phố,…). Mặc dù, có nhiều cách diễn giải khác nhau nhưng đều chung quan điểm cộng đồng địa phương là những người dân đang sống trong cùng khu vực địa lý (bao gồm cả những người sinh ra tại địa phương hay những người dân đang sinh sống trong địa bàn, dù sống trong một thời gian có thể chưa dài); trong một tổ chức xã hội (các xã) và chia sẻ những giá trị nhất định.

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, cộng đồng địa phương được hiểu là tập hợp người dân và chính quyền địa phương cấp cơ sở (cấp xã, thôn, xóm). Trong đó, chính quyền địa phương là những người do người dân địa phương tín nhiệm, bầu ra và đại diện cho cộng đồng. Họ là người lãnh đạo có vai trò tổ chức quản lý, tăng cường sức mạnh của cộng đồng, đặc biệt là họ thường biết phát huy thế mạnh của cộng đồng trong các hoạt động kinh tế - xã hội và văn hoá.