Phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với du lịch Ninh Bình: Vai trò cộng đồng

Khám phá vai trò của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm, gắn kết với phát triển du lịch bền vững tại Ninh Bình.

• Tác giả: Phạm Thị Thu Thủy
• Trường học: Trường Đại học Hoa Lư
• Chuyên ngành: Văn hóa - Du lịch
• Đề tài: Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Địa Phương Trong Phát Huy Giá Trị Nghệ Thuật Hát Xẩm Gắn Với Phát Triển Du Lịch Tại Ninh Bình
• Loại tài liệu: Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Ninh Bình

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• MỞ ĐẦU
• Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 1.1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.1.1. Một số khái niệm liên quan về sự tham gia của cộng đồng địa phương
• 1.1.2. Tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng địa phương đối với phát triển du lịch
• 1.1.3. Các hình thức và mức độ tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.2.1. Những động cơ ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.2.2. Những rào cản ảnh hưởng đến quá trình tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT HÁT XẨM GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI NINH BÌNH
• 2.1. Khái quát chung về loại hình nghệ thuật hát Xẩm tại Ninh Bình
• 2.1.1. Giới thiệu chung về nghệ thuật hát Xẩm
• 2.1.2. Loại hình nghệ thuật hát Xẩm tại Ninh Bình
• 2.1.2.1. Nguồn gốc và quá trình phát triển của nghệ thuật hát Xẩm tại Ninh Bình
• 2.1.2.2. Đặc trưng nghệ thuật hát Xẩm ở Ninh Bình
• 2.2. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình
• 2.2.1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động bảo tồn giá trị nghệ thuật hát Xẩm
• 2.2.2. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 2.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình
• 2.3.1. Những động cơ thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 2.3.2. Những rào cản sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 3. Chương 3: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG HOẠT ĐỘNG PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT HÁT XẨM GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 3.1. Quan điểm và định hướng
• 3.2. Các giải pháp nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch
• 3.2.1. Nâng cao nhận thức và tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương
• 3.2.2. Nâng cao hiệu quả hoạt động sưu tầm và truyền dạy hát Xẩm
• 3.2.3. Nhân rộng và đổi mới hoạt động của các mô hình câu lạc bộ Xẩm hiện nay
• 3.2.4. Tăng cường sự tham gia của các bên liên quan trong phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với du lịch
• 3.2.5. Một số giải pháp khác
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Hát Xẩm Ninh Bình Bí quyết gìn giữ di sản văn hóa Cố đô

Hát Xẩm Ninh Bình không chỉ là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian thông thường, mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo, mang trong mình linh hồn và bản sắc văn hóa dân tộc của vùng đất cố đô Hoa Lư. Xuất phát từ nghệ thuật của người khiếm thị mưu sinh, Hát Xẩm đã phát triển thành một phương tiện biểu đạt mạnh mẽ, phản ánh đời sống, tâm tư và triết lý của người dân lao động. Theo nghiên cứu “Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát huy giá trị nghệ thuật hát Xẩm gắn với phát triển du lịch tại Ninh Bình” (2022), nghệ thuật Xẩm tại đây, đặc biệt gắn liền với tên tuổi của cố Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu, được xem là báu vật cần được bảo vệ khẩn cấp trước nguy cơ mai một. Sự độc đáo của Xẩm Ninh Bình thể hiện qua các làn điệu Xẩm cổ được biến tấu tài tình, nội dung ca từ gần gũi, mộc mạc nhưng sâu sắc, và môi trường diễn xướng linh hoạt từ góc chợ, sân đình đến sân khấu chuyên nghiệp. Việc khai thác giá trị của Hát Xẩm không chỉ dừng lại ở mục tiêu bảo tồn di sản mà còn mở ra một hướng đi mới cho phát triển du lịch bền vững của tỉnh. Biến di sản này thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc là một chiến lược quan trọng, giúp thu hút khách du lịch, tạo ra những trải nghiệm du khách không thể nào quên, và đồng thời tạo ra sinh kế, nâng cao đời sống cho cộng đồng địa phương. Đây là một bài toán đòi hỏi sự chung tay của chính quyền, doanh nghiệp và đặc biệt là chủ thể của di sản – chính những nghệ nhân hát Xẩm và người dân Ninh Bình.

1.1. Nguồn gốc và đặc trưng độc đáo của nghệ thuật Xẩm

Trong kho tàng nghệ thuật diễn xướng dân gian Việt Nam, Hát Xẩm là một thể loại âm nhạc đặc biệt, ban đầu gắn liền với cuộc sống mưu sinh của những người khiếm thị. Xẩm Ninh Bình, một trong những cái nôi của nghệ thuật này, phát triển mạnh mẽ nhất vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với trung tâm là huyện Yên Mô. Đặc trưng nổi bật của văn hóa Ninh Bình qua tiếng hát Xẩm là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc và lời ca, phản ánh mọi khía cạnh của đời sống xã hội. Nhạc cụ chính gồm đàn bầu, đàn nhị, trống mảnh và sênh, tạo nên âm hưởng đặc trưng vừa da diết, vừa dí dỏm. Nội dung lời ca vô cùng phong phú, từ những bài răn dạy đạo lý như “Thập ân”, ca ngợi tình nghĩa vợ chồng trong “Anh Khoá”, đến châm biếm thói hư tật xấu trong xã hội. Theo tài liệu nghiên cứu, Ninh Bình hiện còn lưu giữ và truyền dạy khoảng 25 làn điệu Xẩm, phát triển từ 3 làn điệu cổ, cho thấy sức sống mãnh liệt của di sản này. Môi trường diễn xướng của Xẩm cũng thay đổi theo thời gian, từ các không gian dân dã như chợ, bến đò, nay đã được sân khấu hóa để phục vụ công chúng rộng rãi hơn, trong đó có khách du lịch.

1.2. Vai trò của nghệ nhân Hà Thị Cầu trong di sản hát Xẩm

Nhắc đến Hát Xẩm Ninh Bình, không thể không nhắc đến cố Nghệ sĩ Ưu tú Hà Thị Cầu (1928 - 2013), người được mệnh danh là “báu vật nhân văn sống” và là nghệ nhân hát Xẩm cuối cùng của thế kỷ XX. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hát Xẩm, cuộc đời bà gắn liền với những làn điệu Xẩm cổ. Bà không chỉ sở hữu một trí nhớ phi thường, thuộc lòng vô số bài Xẩm cổ, mà còn có khả năng biến tấu, ứng tác tài tình, đưa những câu chuyện thời sự vào tiếng hát một cách hóm hỉnh và sâu sắc. Những tác phẩm nổi tiếng như “Theo Đảng trọn đời” hay “Công cha ngãi mẹ sinh thành” qua giọng hát của bà đã trở thành bất hủ. Bà Hà Thị Cầu chính là người giữ lửa, truyền dạy và đặt nền móng quan trọng cho công cuộc bảo tồn di sản hát Xẩm tại Ninh Bình. Những nỗ lực không mệt mỏi của bà trong việc truyền dạy cho các thế hệ sau, bao gồm con gái là bà Bùi Thị Mận và các học trò, đã góp phần quan trọng giúp nghệ thuật này không bị thất truyền. Di sản bà để lại là nguồn tài nguyên vô giá để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng cho du lịch Ninh Bình.

II. Thách thức cho Hát Xẩm Bảo tồn di sản và du lịch song hành

Mặc dù sở hữu những giá trị to lớn, việc bảo tồn di sản Hát Xẩm Ninh Bình và tích hợp vào hoạt động du lịch di sản đang đối mặt với không ít thách thức. Báo cáo của ThS. Phạm Thị Thu Thủy (2022) chỉ rõ, quá trình đô thị hóa và sự thay đổi thị hiếu của công chúng khiến không gian diễn xướng truyền thống của Xẩm dần bị thu hẹp. Các nghệ nhân hát Xẩm thế hệ cũ ngày càng ít đi, trong khi thế hệ trẻ chưa thực sự mặn mà với nghệ thuật truyền thống, dẫn đến nguy cơ đứt gãy trong việc trao truyền. Một trong những rào cản lớn nhất là sự tham gia của cộng đồng địa phương vào các hoạt động phát huy giá trị Xẩm gắn với du lịch còn rất hạn chế và mang tính hình thức. Kết quả khảo sát cho thấy, người dân chủ yếu tham gia ở mức độ “bị lôi kéo” hoặc “được thông báo”, chưa thực sự trở thành chủ thể trong việc ra quyết định và hưởng lợi. Việc kết nối giữa các câu lạc bộ Xẩm, doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương còn lỏng lẻo. Các hoạt động biểu diễn phục vụ du lịch Ninh Bình còn mang tính tự phát, nhỏ lẻ, chủ yếu diễn ra trong các sự kiện lớn do các doanh nghiệp lớn hoặc cơ quan nhà nước tổ chức, chưa tạo thành một sản phẩm du lịch văn hóa thường xuyên, chuyên nghiệp để thu hút khách du lịch một cách bền vững. Điều này dẫn đến việc cộng đồng địa phương, những người nắm giữ di sản, chưa được hưởng lợi kinh tế tương xứng, làm giảm động lực tham gia bảo tồn.

2.1. Nguy cơ mai một các làn điệu Xẩm cổ và thế hệ kế cận

Thách thức hàng đầu trong công tác bảo tồn di sản là nguy cơ thất truyền các làn điệu Xẩm cổ. Hát Xẩm vốn được truyền dạy chủ yếu qua hình thức truyền khẩu, “nghề dạy nghề”, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Khi các nghệ nhân lớn tuổi như cụ Hà Thị Cầu qua đời, một phần vốn quý của Xẩm cũng mất đi vĩnh viễn. Việc tư liệu hóa, ghi âm, ghi hình đã được thực hiện nhưng chưa thể nắm bắt hết được cái “hồn” trong kỹ thuật luyến láy, nhả chữ hay ngón đàn đặc trưng. Thế hệ trẻ ngày nay tiếp xúc với nhiều loại hình giải trí hiện đại, khiến việc thu hút họ đến với nghệ thuật trình diễn dân gian trở nên khó khăn. Dù đã có các lớp truyền dạy được tổ chức tại Yên Mô, nhưng việc duy trì đam mê và theo đuổi con đường nghệ thuật chuyên nghiệp cho các em là một bài toán dài hạn. Nếu không có những chính sách hỗ trợ, đãi ngộ phù hợp, lực lượng nghệ nhân kế cận sẽ mỏng dần, đe dọa sự tồn vong của bản sắc văn hóa dân tộc này.

2.2. Sự tham gia còn hạn chế của cộng đồng địa phương

Một rào cản cốt lõi được chỉ ra trong các nghiên cứu là mức độ tham gia của cộng đồng địa phương vào phát triển du lịch còn rất thấp. Theo thang đo của Arnstein (1969), sự tham gia của người dân Yên Mô phần lớn chỉ dừng ở mức “không tham gia” hoặc “tham gia nửa vời”. Họ biết về các chủ trương, kế hoạch nhưng lại không có tiếng nói trong quá trình ra quyết định, triển khai hay phân chia lợi ích. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân như nhận thức chưa đầy đủ, thiếu thông tin, thiếu kỹ năng làm du lịch và quan trọng nhất là chưa nhìn thấy lợi ích kinh tế rõ ràng. Khi người dân – chủ thể của di sản văn hóa phi vật thể – đứng ngoài lề quá trình phát triển, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Hát Xẩm sẽ thiếu đi tính bền vững và sức sống nội tại. Để phát triển du lịch bền vững, việc trao quyền và tạo cơ chế cho cộng đồng tham gia sâu hơn là yêu cầu cấp thiết.

III. Giải pháp phát huy Hát Xẩm Nâng cao vai trò của cộng đồng

Để vượt qua các thách thức, giải pháp trọng tâm là phải đặt cộng đồng địa phương vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động bảo tồn di sản và phát triển du lịch. Việc tăng cường sự tham gia của người dân không chỉ giúp bảo vệ nghệ thuật Xẩm một cách bền vững mà còn đảm bảo lợi ích kinh tế được chia sẻ công bằng, tạo động lực mạnh mẽ cho chính những người trong cuộc. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác nâng cao nhận thức và năng lực cho cộng đồng. Các chương trình tập huấn về kỹ năng làm du lịch, quản lý homestay, giao tiếp với du khách, và kiến thức về marketing sản phẩm địa phương cần được tổ chức thường xuyên. Khi người dân hiểu rõ giá trị của di sản mình đang nắm giữ và cách biến nó thành nguồn lợi kinh tế, họ sẽ chủ động hơn trong việc bảo vệ và quảng bá. Song song đó, việc nhân rộng và đổi mới hoạt động của các mô hình câu lạc bộ Xẩm là yếu tố then chốt. Cần tạo ra một cơ chế hỗ trợ về kinh phí, trang thiết bị, và không gian hoạt động để các câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa mà còn là những “doanh nghiệp xã hội” có khả năng cung cấp dịch vụ biểu diễn chuyên nghiệp cho khách du lịch. Tăng cường sự liên kết “bốn nhà” – Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp và Nhà nông (cộng đồng) – sẽ tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, giúp Hát Xẩm Ninh Bình thực sự trở thành một điểm nhấn độc đáo trong hành trình khám phá văn hóa Ninh Bình của du khách.

3.1. Nâng cao nhận thức và năng lực làm du lịch cho người dân

Giải pháp nền tảng là phải thay đổi nhận thức của cộng đồng từ việc xem Hát Xẩm chỉ là một hoạt động văn nghệ thành một nguồn tài nguyên quý giá cho du lịch di sản. Các cơ quan quản lý cần tổ chức các buổi hội thảo, đối thoại trực tiếp để phổ biến về tiềm năng kinh tế của sản phẩm du lịch văn hóa, đồng thời lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của người dân. Cần xây dựng các chương trình đào tạo cụ thể, trang bị cho người dân các kỹ năng cần thiết như: kỹ năng thuyết minh về lịch sử và giá trị của nghệ thuật Xẩm, kỹ năng tổ chức các buổi biểu diễn quy mô nhỏ, kỹ năng quản lý tài chính và marketing online. Việc trao quyền cho cộng đồng không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức, mà còn phải tạo điều kiện để họ tham gia vào quá trình lập kế hoạch và ra quyết định liên quan đến phát triển du lịch tại địa phương. Chỉ khi đó, họ mới thực sự cảm thấy mình là người chủ của di sản và của hoạt động du lịch.

3.2. Đổi mới và nhân rộng mô hình câu lạc bộ hát Xẩm hiệu quả

Các câu lạc bộ Xẩm tại Yên Mô như CLB Xẩm Hà Thị Cầu, CLB Xẩm chợ Lồng là những mô hình cần được nhân rộng. Tuy nhiên, để hoạt động hiệu quả trong bối cảnh mới, các câu lạc bộ cần có sự đổi mới. Thay vì chỉ hoạt động dựa trên tinh thần tự nguyện, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền để xây dựng quy chế hoạt động chuyên nghiệp, có cơ cấu tổ chức rõ ràng. Các câu lạc bộ có thể phát triển thành các đơn vị cung cấp dịch vụ biểu diễn theo yêu cầu cho các công ty lữ hành, các khu nghỉ dưỡng, homestay. Nội dung biểu diễn cũng cần được làm mới, bên cạnh việc trình diễn các làn điệu Xẩm cổ, có thể sáng tác các bài Xẩm mới với nội dung giới thiệu về vẻ đẹp, văn hóa, ẩm thực của du lịch Ninh Bình. Việc kết nối các câu lạc bộ với nhau để tổ chức các festival, liên hoan Hát Xẩm định kỳ sẽ tạo ra một sự kiện văn hóa hấp dẫn, thu hút khách du lịch và tạo sân chơi cho các nghệ nhân.

IV. Top 3 cách biến Hát Xẩm thành sản phẩm du lịch văn hóa

Để Hát Xẩm Ninh Bình không chỉ là một di sản được bảo tồn mà còn trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn, cần có những phương pháp khai thác sáng tạo và chuyên nghiệp. Việc biến một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian thành một trải nghiệm du lịch đòi hỏi sự đầu tư bài bản vào nội dung, hình thức và kênh phân phối. Thay vì chỉ là một tiết mục xen kẽ trong các chương trình lớn, Hát Xẩm cần được định vị là một hoạt động cốt lõi, mang lại giá trị gia tăng cho chuyến đi của du khách. Ba phương pháp dưới đây là những hướng đi khả thi, giúp phát huy tối đa giá trị của di sản này. Thứ nhất là xây dựng các tour du lịch trải nghiệm chuyên sâu, nơi du khách không chỉ nghe mà còn được học hát, tìm hiểu về nhạc cụ và trò chuyện với nghệ nhân. Thứ hai là sân khấu hóa các buổi biểu diễn một cách chuyên nghiệp tại các điểm du lịch trọng điểm như Tràng An, Tam Cốc, hay Phố cổ Hoa Lư. Cuối cùng, việc tích hợp hình ảnh và giai điệu của Hát Xẩm vào các sản phẩm lưu niệm và sản phẩm OCOP sẽ giúp quảng bá di sản một cách rộng rãi và tạo thêm nguồn thu cho địa phương. Sự kết hợp đồng bộ của các phương pháp này sẽ tạo ra một hệ sinh thái sản phẩm du lịch đa dạng, đáp ứng nhu cầu của nhiều phân khúc khách hàng và góp phần vào phát triển du lịch bền vững.

4.1. Xây dựng tour du lịch trải nghiệm làn điệu Xẩm cổ

Một trong những cách hiệu quả nhất để nâng cao trải nghiệm du khách là xây dựng các tour du lịch chuyên đề về Hát Xẩm. Thay vì chỉ xem biểu diễn một cách thụ động, du khách sẽ được tham gia trực tiếp vào một hành trình khám phá văn hóa Ninh Bình. Lịch trình tour có thể bao gồm việc tham quan nhà lưu niệm của nghệ nhân Hà Thị Cầu, thăm các làng nghề truyền thống ở Yên Mô, và trung tâm là một buổi workshop tại một câu lạc bộ Xẩm. Tại đây, du khách sẽ được các nghệ nhân giới thiệu về lịch sử, ý nghĩa của từng làn điệu, được hướng dẫn thử chơi các nhạc cụ đơn giản như sênh, phách, và thậm chí được học một vài câu hát Xẩm cơ bản. Trải nghiệm này không chỉ tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa du khách và di sản, mà còn mang lại nguồn thu nhập trực tiếp cho các nghệ nhân hát Xẩm và cộng đồng. Đây chính là mô hình du lịch di sản mang tính tương tác cao và bền vững.

4.2. Sân khấu hóa nghệ thuật trình diễn dân gian tại điểm đến

Để tiếp cận lượng lớn du khách, việc tổ chức các buổi biểu diễn Hát Xẩm thường xuyên tại các khu du lịch trọng điểm là rất cần thiết. Cần xây dựng những sân khấu nhỏ, không gian mở, mang đậm chất dân gian tại các điểm dừng chân ở khu du lịch sinh thái Tràng An, bến thuyền Tam Cốc, hoặc trong không gian Phố cổ Hoa Lư. Các chương trình biểu diễn cần được thiết kế ngắn gọn (khoảng 15-20 phút), với nội dung chọn lọc, hấp dẫn, có phụ đề hoặc người dẫn chuyện bằng tiếng Anh để phục vụ du khách quốc tế. Việc “sân khấu hóa” nghệ thuật trình diễn dân gian một cách chuyên nghiệp, với lịch biểu diễn cố định, sẽ giúp Hát Xẩm trở thành một phần không thể thiếu trong lịch trình tham quan, làm phong phú thêm sản phẩm du lịch của Ninh Bình và thu hút khách du lịch ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn.

4.3. Tích hợp Xẩm vào sản phẩm OCOP và quà lưu niệm độc đáo

Để bản sắc văn hóa dân tộc của Hát Xẩm lan tỏa xa hơn, cần tích hợp di sản này vào các sản phẩm vật thể. Các sản phẩm OCOP của Yên Mô như nem chua Yên Mạc, gốm Bồ Bát có thể được thiết kế bao bì với hình ảnh các nghệ nhân Xẩm hoặc trích dẫn những câu hát nổi tiếng. Quà lưu niệm có thể là các mô hình nhạc cụ Xẩm thu nhỏ, USB chứa các bài hát Xẩm chọn lọc, hoặc các sản phẩm thủ công mỹ nghệ lấy cảm hứng từ trang phục, hoa văn của nghệ thuật Xẩm. Việc quét mã QR trên bao bì sản phẩm để nghe một làn điệu Xẩm là một ý tưởng sáng tạo, kết hợp giữa truyền thống và công nghệ. Hướng đi này không chỉ tạo ra những món quà lưu niệm ý nghĩa, khác biệt mà còn giúp quảng bá nghệ thuật Xẩm một cách tự nhiên và hiệu quả, đồng thời hỗ trợ các làng nghề địa phương.

V. Mô hình Hát Xẩm Ninh Bình thu hút khách du lịch thành công

Thực tiễn tại Ninh Bình đã ghi nhận những nỗ lực ban đầu trong việc đưa Hát Xẩm Ninh Bình vào phục vụ du lịch và đã đạt được một số kết quả đáng khích lệ. Dù chưa mang tính hệ thống, các mô hình này đã chứng minh được sức hấp dẫn của di sản văn hóa phi vật thể này đối với du khách. Điển hình là việc các câu lạc bộ Hát Xẩm tại Yên Mô được mời tham gia biểu diễn tại các sự kiện du lịch lớn của tỉnh. Những màn trình diễn của các nghệ nhân, đặc biệt là các nghệ nhân nhí, luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của công chúng và giới truyền thông. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy Hát Xẩm có tiềm năng lớn để trở thành một điểm nhấn, thu hút khách du lịch. Bên cạnh các sự kiện lớn, một số homestay tại Yên Mô cũng đã bắt đầu kết nối với các câu lạc bộ để tổ chức các buổi biểu diễn nhỏ, mang lại trải nghiệm du khách gần gũi và chân thực. Sự thành công của các mô hình này, dù ở quy mô nào, cũng đều khẳng định rằng khi được khai thác đúng cách, nghệ thuật Xẩm có thể tạo ra giá trị kinh tế, góp phần vào phát triển du lịch bền vững và quan trọng hơn là tạo ra một môi trường sống cho chính di sản.

5.1. Biểu diễn tại các sự kiện lớn Tuần lễ du lịch Sắc vàng Tam Cốc

Một trong những ứng dụng thực tiễn thành công nhất là việc đưa Hát Xẩm vào chương trình của các sự kiện du lịch quy mô lớn như Tuần lễ “Sắc vàng Tam Cốc” hay Lễ hội Tràng An. Theo báo cáo, Doanh nghiệp Xuân Trường đã chủ động liên hệ với các câu lạc bộ tại Yên Mô để xây dựng các tiết mục biểu diễn phục vụ du khách. Tại những sự kiện này, các nghệ nhân hát Xẩm, đặc biệt là các thành viên nhí của CLB Hà Thị Cầu, đã mang đến một làn gió mới, tạo ấn tượng sâu sắc cho du khách trong và ngoài nước. Những màn trình diễn này không chỉ làm phong phú thêm nội dung lễ hội mà còn là cơ hội vàng để quảng bá nghệ thuật Xẩm đến với đông đảo công chúng. Sự thành công này cho thấy sự cần thiết của việc có “bà đỡ” là các doanh nghiệp du lịch lớn, có tầm nhìn trong việc tích hợp di sản văn hóa vào các hoạt động kinh doanh của mình.

5.2. Hoạt động truyền dạy và quảng bá qua các kênh truyền thông

Công tác bảo tồn di sản thông qua truyền dạy cũng là một mô hình ứng dụng hiệu quả. Các lớp học Hát Xẩm mùa hè do huyện Yên Mô tổ chức không chỉ thu hút học sinh địa phương mà còn gây được sự chú ý của báo chí và truyền hình. Những câu chuyện về các em nhỏ say mê làn điệu Xẩm cổ đã trở thành nguồn cảm hứng, lan tỏa tình yêu với nghệ thuật trình diễn dân gian. Bên cạnh đó, việc thành lập các kênh truyền thông như fanpage “Yêu Xẩm Việt” của Sở Văn hóa – Thể thao hay các kênh Youtube của nghệ sĩ đã tạo ra một thư viện online, giúp những người yêu Xẩm có thể tiếp cận di sản một cách dễ dàng. Đây là một hình thức quảng bá thông minh, chi phí thấp nhưng có sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần xây dựng thương hiệu cho du lịch Ninh Bình gắn liền với bản sắc văn hóa dân tộc.

VI. Hướng đi cho Hát Xẩm Phát triển du lịch di sản bền vững

Tương lai của Hát Xẩm Ninh Bình gắn liền với định hướng phát triển du lịch bền vững. Để di sản này thực sự sống một cuộc đời mới trong xã hội đương đại, không thể chỉ dựa vào nỗ lực bảo tồn đơn thuần mà phải tạo ra một hệ sinh thái nơi di sản và du lịch cộng sinh, hỗ trợ lẫn nhau. Hướng đi chiến lược là xây dựng Hát Xẩm trở thành thương hiệu cốt lõi của du lịch di sản Ninh Bình, bên cạnh các giá trị cảnh quan thiên nhiên đã được khẳng định. Điều này đòi hỏi một kế hoạch tổng thể và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Chính quyền cần ban hành các cơ chế, chính sách ưu đãi cụ thể để khuyến khích cộng đồng và doanh nghiệp đầu tư vào việc phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa từ Hát Xẩm. Các doanh nghiệp lữ hành cần chủ động xây dựng và đưa các tour trải nghiệm Hát Xẩm vào chương trình bán hàng. Và quan trọng nhất, cộng đồng địa phương, các nghệ nhân hát Xẩm phải được trao quyền, được đào tạo và được hưởng lợi một cách công bằng từ các hoạt động du lịch. Khi đó, việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể không còn là gánh nặng mà trở thành niềm tự hào và là động lực phát triển kinh tế, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc cho các thế hệ mai sau.

6.1. Xây dựng chính sách hỗ trợ cộng đồng bảo tồn và khai thác di sản

Để đảm bảo phát triển du lịch bền vững, chính quyền tỉnh Ninh Bình cần xây dựng một khung chính sách đặc thù cho việc bảo tồn và khai thác nghệ thuật Xẩm. Chính sách này nên bao gồm các hạng mục cụ thể như: hỗ trợ kinh phí hoạt động thường xuyên cho các câu lạc bộ Xẩm; có chế độ đãi ngộ, tôn vinh cho các nghệ nhân có công truyền dạy; cung cấp các khoản vay ưu đãi cho các hộ gia đình muốn đầu tư làm du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm Hát Xẩm. Bên cạnh đó, cần quy hoạch các không gian biểu diễn cố định cho Hát Xẩm tại các khu du lịch trọng điểm. Việc thể chế hóa vai trò và quyền lợi của cộng đồng trong chuỗi giá trị du lịch sẽ tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc, khuyến khích người dân mạnh dạn đầu tư công sức và trí tuệ vào việc gìn giữ và phát huy di sản của cha ông.

6.2. Hướng tới đệ trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới

Một mục tiêu dài hạn và đầy tham vọng là xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận nghệ thuật Xẩm là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Hiện nay, Ninh Bình đang nỗ lực thực hiện mục tiêu này. Việc được UNESCO ghi danh không chỉ là sự công nhận ở tầm quốc tế đối với giá trị của Hát Xẩm mà còn mở ra cơ hội to lớn để quảng bá văn hóa Ninh Bình và thu hút khách du lịch quốc tế. Quá trình xây dựng hồ sơ sẽ là động lực để các cấp, các ngành và cộng đồng cùng chung tay thực hiện công tác kiểm kê, nghiên cứu, tư liệu hóa và truyền dạy một cách bài bản, khoa học hơn. Đây là hướng đi chiến lược, giúp nâng tầm giá trị của Hát Xẩm, đưa di sản văn hóa này trở thành một tài sản chung của nhân loại và đảm bảo sự trường tồn của nó trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH 1. Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch 1. Một số khái niệm liên quan về sự tham gia của cộng đồng địa phương Khái niệm cộng đồng địa phương Khái niệm “cộng đồng” hay “cộng đồng địa phương” thường được dùng để chỉ nhiều đối tượng có những đặc điểm tương đối khác nhau về qui mô và đặc tính xã hội. Trong từ điển Tiếng Việt (2000): “cộng đồng” được hiểu là “một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú.

Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc”. Theo Lê Văn An và cộng sự (2016), cộng đồng được hiểu là “nhóm người sống trong phạm vi thôn, bản, các xã, phường của khu vực nông thôn và thành thị, đặc biệt là các vùng nông thôn vùng sâu, vùng xa. Trong đó, cộng đồng có những điểm giống nhau, có chung các mối quan hệ nhất định và cùng chịu ảnh hưởng bởi một số yếu tố tác động và là đối tượng cần quan tâm trong phát triển kinh tế - xã hội hiện nay”. Theo Bùi Thị Hải Yến (2012) thì “Cộng đồng địa phương là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định, được gọi tên như các đơn vị làng (bản, buôn, sóc), xã, huyện nhất định qua nhiều thế hệ và có những đặc điểm chung về các giá trị văn hóa truyền thống, bảo tồn, sử dụng các nguồn tài nguyên môi trường, có cùng mối quan tâm về kinh tế xã hội, có sự gắn kết về huyết thống, tình cảm và có sự chia sẻ về nguồn lợi và trách nhiệm trong cộng đồng”.

Trong đời sống xã hội, ý nghĩa rộng nhất của cộng đồng là tập hợp người với các liên minh rộng lớn như toàn thế giới (cộng đồng thế giới), một châu lục (cộng đồng châu Âu,…), một khu vực (cộng đồng Đông Nam Á …). Cộng đồng còn được áp dụng để chỉ một kiểu xã hội, căn cứ vào những đặc tính tương đồng về sắc tộc, chủng tộc hay tôn giáo. Nhỏ hơn nữa, cộng đồng được dùng khi gọi tên các đơn vị làng, bản, xã, huyện, … Trong các chương trình phát triển có sự tham gia của cộng đồng, khái niệm cộng đồng được hiểu trên phạm vi hẹp hơn, đó là những nhóm người được tập hợp dưới 1 nhiều hình thức khác nhau như theo lứa tuổi, nghề nghiệp, huyết thống, khu vực địa lý, tổ chức đoàn thể, sở thích, …Trong du lịch, cộng đồng thường được xác định theo phân bố địa lý – hành chính (thôn, làng, xã, huyện, thành phố,…). Mặc dù, có nhiều cách diễn giải khác nhau nhưng đều chung quan điểm cộng đồng địa phương là những người dân đang sống trong cùng khu vực địa lý (bao gồm cả những người sinh ra tại địa phương hay những người dân đang sinh sống trong địa bàn, dù sống trong một thời gian có thể chưa dài); trong một tổ chức xã hội (các xã) và chia sẻ những giá trị nhất định.

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, cộng đồng địa phương được hiểu là tập hợp người dân và chính quyền địa phương cấp cơ sở (cấp xã, thôn, xóm). Trong đó, chính quyền địa phương là những người do người dân địa phương tín nhiệm, bầu ra và đại diện cho cộng đồng. Họ là người lãnh đạo có vai trò tổ chức quản lý, tăng cường sức mạnh của cộng đồng, đặc biệt là họ thường biết phát huy thế mạnh của cộng đồng trong các hoạt động kinh tế - xã hội và văn hoá. Khái niệm sự tham gia của cộng đồng địa phương Hiện nay, du lịch đã trở thành một nguồn thu cho nhiều cộng đồng để cải thiện sinh kế của mình, do đó, cộng đồng ngày càng tham gia nhiều hơn vào hoạt động xây dựng chính sách và thực thi phát triển du lịch.

Mục tiêu của sự tham gia của cộng đồng trong quy hoạch phát triển du lịch là để cải thiện sự giao tiếp giữa các bên liên quan trong sự quan tâm, tạo thuận lợi cho việc ra quyết định tốt hơn và phát triển du lịch bền vững. Nếu không có sự tham gia của cộng đồng rõ ràng là không có hợp tác, không phát triển. Do đó, nếu thiếu sự tham gia của cộng đồng trong việc ra quyết định về phát triển du lịch có thể dẫn đến thất bại trong việc phát triển kinh tế – xã hội của địa phương, vùng, lãnh thổ. Sự tham gia của đồng địa phương là một trong những yếu tố quan trọng để thực hiện mục tiêu về sự bền vững cho ngành du lịch.

Nhưng rất khó định nghĩa chung nhất về sự tham gia của cộng đồng. Trong các nghiên cứu ở Việt Nam và trên thế giới, sự tham gia của cộng đồng địa phương được xem xét theo hai hướng tiếp cận: Hướng thứ nhất coi sự tham gia là một quá trình và hướng thứ hai xem xét sự tham gia là một công cụ. Cách tiếp cận thứ nhất được nhiều người ủng hộ và có nhiều nghiên cứu 2 có cùng quan điểm này cho rằng tham gia là quá trình. Theo Oakley & Marsen (1987), tham gia là một quá trình trong đó có các cá nhân cũng như gia đình hay các cộng đồng cùng tiến hành nhằm mục đích tạo ra các lợi ích của chính họ để phát triển các năng lực vào mục đích của họ và cộng đồng.

Theo Paul (1987), trong quá trình tham gia, sự năng động của các nhóm hưởng lợi sẽ tác động tới công tác quản lý cũng như việc thực hiện các dự án phát triển, để từ đó họ gia tăng lợi ích của họ về thu nhập, phát triển cá nhân, tự chủ hoặc đạt được kỳ vọng một giá trị nào đó. Theo Ngân hàng thế giới (1991), trong quá trình tham gia những người với lợi ích chính đáng trong một dự án sẽ tác động đến các quyết định ảnh hưởng đến họ. Theo Pretty (1995), trong quá trình tham gia, những bên liên quan sẽ tác động và chia sẻ quyền kiểm soát dựa trên những nguồn lực của họ. Trong định nghĩa mà Paul (1987) đề xuất, đã phản ánh nghĩa rộng của quá trình tham gia của cộng đồng trong đó sự tham gia của cộng đồng chỉ xảy ra khi mọi người hoạt động phối hợp để tư vấn và hành động nhằm giải quyết các vấn đề một cách trọn vẹn nhất thông qua việc hợp tác.

Are (2009) cho rằng sự tham gia trong quá trình quản lý bao gồm: tham gia trong hình thành ý tưởng; tham gia trong lập kế hoạch, tham gia trong các quyết định tham gia vào đầu tư và phân chia lợi nhuận. Lợi ích của cộng đồng được hưởng từ việc họ tham gia quản lý đầu tư vào các cửa hàng và dịch vụ, kinh doanh cá thể, tham gia vào các hoạt động đã được quy hoạch sẵn, tham gia vào quá trình đánh giá. Cách tiếp cận thứ hai cho rằng quá trình tham gia là một công cụ, tức là cộng đồng chỉ là tác nhân để người khác (có thể là người địa phương cũng có thể là người ngoài địa phương) sử dụng để tạo ra các sản phẩm du lịch hay các dịch vụ. Và cộng đồng chỉ tham gia vào chuỗi giá trị du lịch khi đã có các quyết định của người khác trước đó, làm và hưởng lợi từ việc tham gia đó (nói cách khác như là người làm thuê).

Quan điểm này không được các nhà nghiên cứu ủng hộ. Lý do có các quan điểm này, chính là do có sự khác nhau về mục tiêu mà các nhóm theo đuổi để phục vụ một mục đích nào đấy từ đó họ đưa ra các lập luận khác nhau nhằm thực hiện mục tiêu của họ. Qua phân tích các khái niệm cũng như thực tế về sự tham gia ở trên, có thể thấy bản chất của sự tham gia là một quá trình trong đó cộng đồng địa phương đóng vai trò là một thành phần không thể thiếu trong quá trình phát 3 triển du lịch, được biểu hiện cụ thể như sau: Thứ nhất, sự tham gia là quá trình người dân địa phương sử dụng các nguồn lực của mình trong việc đưa ra quyết định phát triển du lịch bao gồm việc lập kế hoạch, triển khai, quản lý, phân chia lợi ích để đáp ứng nhu cầu của họ. Thứ hai, cư dân địa phương không chỉ là đối tượng của các hoạt động mà là người chủ thực sự của các hoạt động đó.

Thứ ba, sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch giúp khai thác hiệu quả tri thức bản địa, tăng tính bền vững của mô hình du lịch cộng đồng, đồng thời tạo cơ hội cho người dân có thể nâng cao năng lực. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, nhóm tác giả đồng ý với quan điểm của Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2016), cho rằng sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch là cả một quá trình từ ý tưởng dẫn tới nhận thức và cuối cùng là hành động, để từ đó chính họ sẽ là người đóng vai trò chính trong việc tạo ra giá trị kết thúc là đánh giá các hoạt động du lịch của chính bản thân họ theo các hình thức mức độ và thời gian. Tầm quan trọng của sự tham gia của cộng đồng địa phương đối với phát triển du lịch Cộng đồng địa phương là thành viên tham gia hoạt động du lịch với vai trò là chủ thể của hoạt động bảo tồn và phát triển du lịch địa phương. Việc nhận thức và chủ động phát huy vai trò của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch là việc làm cần thiết.

Để làm được điều này, trước tiên cần xác định vai trò cốt lõi của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch như: Tiếp nhận du khách: Cộng đồng dân cư địa phương dù tham gia trực tiếp hay gián tiếp trong ngành du lịch; dù làm việc trong các cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, các doanh nghiệp lữ hành, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ vận chuyển, lưu trú, ăn uống, vui chơi giải trí, mua sắm,… hay hoạt động du lịch với tư cách cá nhân thì nhiệm vụ chính của họ là tiếp nhận và tạo môi trường thuận lợi, tạo tâm lý thoải mái và an toàn cho du khách khi họ đến tham quan, tìm hiểu và lưu trú ở địa phương mình. Trong việc tiếp nhận du khách, bằng nhiều hình thức khác nhau, cộng đồng địa phương còn có vai trò cung cấp thông tin trước, trong và sau khi khách đến nhằm giúp du khách hiểu rõ hơn về lối sống, phong tục tập quán, các dịch vụ, các điểm đến hấp 4 dẫn tại nơi họ đến thăm.