Luận văn: Hát Ví Lưu Tam của dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên

Khám phá Hát Ví Lưu Tam Sán Chay độc đáo tại Tức Tranh, Thái Nguyên. Tìm hiểu nét văn hóa đặc sắc của dân tộc nơi đây qua điệu hát truyền thống.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Quyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Hằng Phương
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Hát Ví Lưu Tam Của Dân Tộc Sán Chay Ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử vấn đề
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 5. Phương pháp nghiên cứu
• 6. Đóng góp của luận văn
• 7. Bố cục luận văn
• 1. Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC SÁN CHAY Ở TỨC TRANH, PHÚ LƯƠNG, THÁI NGUYÊN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái quát về dân tộc Sán Chay ở Việt Nam và Phú Lương, Thái Nguyên
• 1.1.1. Người Sán Chay ở Việt Nam
• 1.1.2. Người Sán Chay ở Phú Lương - Thái nguyên
• 1.2. Khái quát về dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên
• 1.2.1. Nguồn gốc lịch sử
• 1.2.2. Dân số và địa bàn cư trú
• 1.2.3. Quan hệ gia đình và quan hệ xã hội
• 1.2.4. Hoạt động kinh tế
• 1.3. Khái niệm và nguồn gốc “Hát Ví Lưu Tam”
• 1.3.1. Khái niệm Hát Ví Lưu Tam
• 1.3.2. Nguồn gốc Hát Ví Lưu Tam
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. Chương 2: CÁC DẠNG THỨC HÁT VÍ LƯU TAM CỦA DÂN TỘC SÁN CHAY Ở TỨC TRANH, PHÚ LƯƠNG, THÁI NGUYÊN
• 2.1. Các dạng thức Hát ví Lưu Tam chia theo tiêu chí thời gian
• 2.1.1. Hát ví Lưu Tam ban ngày
• 2.1.2. Hát ví Lưu Tam ban đêm
• 2.2. Các dạng thức Hát ví Lưu Tam chia theo tiêu chí nội dung
• 2.2.1. Các bài ca nghi lễ - phong tục
• 2.2.1.1. Các bài ca nông lễ
• 2.2.1.2. Các bài ca hôn lễ
• 2.2.1.3. Các bài ca tang lễ
• 2.2.1.4. Các bài ca chúc mừng
• 2.2.2. Các bài ca lao động
• 2.2.3. Các bài ca giao duyên
• 2.2.4. Các bài ca sinh hoạt
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. Chương 3: NỘI DUNG, NGHỆ THUẬT VÀ VẤN ĐỀ BẢO TỒN HÁT VÍ LƯU TAM CỦA DÂN TỘC SÁN CHAY Ở TỨC TRANH, PHÚ LƯƠNG, THÁI NGUYÊN
• 3.1. Một số nội dung cơ bản
• 3.1.1. Phản ánh văn hóa ứng xử
• 3.1.2. Thể hiện tình yêu thiên nhiên
• 3.1.3. Ca ngợi lao động và tình yêu lao động
• 3.1.4. Đề cao đạo đức, lối sống
• 3.1.5. Thể hiện tình yêu lứa đôi
• 3.2. Một số đặc điểm nghệ thuật tiêu biểu
• 3.2.1. Thể thơ và kết cấu
• 3.2.2. Vần và nhịp
• 3.2.3. Các biện pháp tu từ
• 3.3. Hiện trạng và vấn đề bảo tồn Hát ví Lưu Tam
• 3.3.1. Hiện trạng về Hát ví Lưu Tam
• 3.3.1.1. Tư liệu về Hát ví Lưu Tam
• 3.3.1.2. Đối tượng Hát ví Lưu Tam
• 3.3.1.3. Sự quan tâm của các cấp quản lý
• 3.3.2. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Một số bài Hát ví Lưu Tam tiêu biểu ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên đã được nghệ nhân Hầu Thanh Tĩnh dịch
• Một số bài Hát ví Lưu Tam ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên do tác giả sưu tầm
• Gặp gỡ một số nghệ nhân Hát ví Lưu Tam
• Một số hình ảnh về đời sống văn hóa của dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khám phá Hát Ví Lưu Tam Sán Chay viên ngọc văn hóa Tức Tranh

Hát Ví Lưu Tam, hay còn được biết đến với tên gọi Sấng Cọo hoặc Xình ca, là một loại hình dân ca Sán Chay độc đáo, mang đậm giá trị lịch sử và nghệ thuật. Đây không chỉ là những câu hát đối đáp giao duyên mà còn là một kho tàng tri thức dân gian, phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần, tín ngưỡng và phong tục của người Sán Chay ở Thái Nguyên. Nằm ở trung tâm của di sản này là xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, nơi cộng đồng người Sán Chay chiếm tới 93% dân số, đặc biệt tập trung tại xóm Đồng Tâm. Tại đây, làn điệu dân ca dân tộc Sán Chay này không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành một phần không thể thiếu trong các sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Các bài hát được lưu truyền chủ yếu qua truyền miệng hoặc ghi chép bằng chữ Hán cổ, thể hiện qua thể thơ thất ngôn tứ tuyệt. Theo nghiên cứu “Hát Ví Lưu Tam của dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lương, Thái Nguyên” của Nguyễn Thị Mai Quyên (2013), làn điệu này có nguồn gốc sâu xa, gắn liền với truyền thuyết về nàng Lưu Tam (hay Làu Slam), người được tôn vinh là “Bà chúa thơ ca”. Mỗi cuộc hát đều bắt đầu bằng nghi thức mời nàng về chứng giám và kết thúc bằng lễ tiễn, cho thấy sự tôn kính và tầm quan trọng của Hát Ví trong tâm thức cộng đồng. Những câu hát không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là công cụ giáo dục đạo đức, gìn giữ bản sắc và kết nối các thế hệ.

1.1. Nguồn gốc và tên gọi của làn điệu dân ca Sán Chay độc đáo

Nguồn gốc của Hát Ví Lưu Tam gắn liền với nhiều dị bản truyền thuyết về nhân vật Lưu Tam, Làu Slam hay Lưu Ba. Các câu chuyện đều mô tả nàng là một người con gái tài hoa, thông minh và có tài hát ví xuất chúng. Tại Tức Tranh, người dân kể rằng Lưu Tam là người của Phật, được thần tiên trợ giúp, có khả năng hát đối đáp không ai sánh bằng. Tên gọi “Hát Ví Lưu Tam” ra đời từ chính sự ngưỡng mộ và tôn vinh nhân vật huyền thoại này. Ngoài ra, làn điệu này còn được gọi là “Sấng Cọo” hoặc “Xình ca”, theo nhà nghiên cứu Lâm Quí, có nghĩa là “xướng ca”, một bên hát xướng lên và một bên đối đáp lại. Các nhà nghiên cứu như Nịnh Văn Độ khẳng định đây là “một thể loại dân ca trữ tình, một sinh hoạt văn hóa dân gian phong phú, hấp dẫn của đồng bào Cao Lan”. Dù với tên gọi nào, bản chất của nó vẫn là hình thức hát đối đáp, sử dụng ngôn ngữ địa phương và thể thơ thất ngôn, được ghi chép bằng chữ Hán cổ và lưu truyền qua nhiều thế hệ.

1.2. Vị trí của Hát Ví trong đời sống người Sán Chay ở Thái Nguyên

Đối với người Sán Chay ở Thái Nguyên, đặc biệt là tại xã Tức Tranh, Hát Ví Lưu Tam không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là linh hồn của các sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Nó xuất hiện trong mọi mặt của đời sống, từ lao động sản xuất, những lúc nông nhàn, đến các nghi lễ quan trọng như Lễ Cầu mùa, lễ cưới hỏi, mừng nhà mới và cả trong tang ma. Trong các lễ hội truyền thống Sán Chay, tiếng hát ví là phương tiện để giao tiếp với thần linh, cầu mong những điều tốt đẹp và chúc phúc cho cộng đồng. Trong hôn nhân, các bài ví trầu cau trở thành nghi thức không thể thiếu, là cầu nối cho tình yêu đôi lứa. Hơn thế nữa, đây còn là nơi để thế hệ trẻ học hỏi về phong tục, lịch sử và các quy tắc ứng xử của dân tộc. Sự hiện diện của Hát Ví giúp củng cố tinh thần đoàn kết, gìn giữ bản sắc và tạo ra một không gian văn hóa riêng biệt, phong phú cho cộng đồng.

II. Thách thức bảo tồn Hát Ví Lưu Tam trong bối cảnh hiện đại

Mặc dù Hát Ví Lưu Tam là một di sản văn hóa phi vật thể vô cùng quý giá, nhưng nó đang phải đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng trong bối cảnh xã hội hiện đại. Quá trình giao thoa văn hóa mạnh mẽ, sự phát triển của các phương tiện giải trí hiện đại và sự thay đổi trong lối sống của thế hệ trẻ đã và đang làm mai một dần làn điệu dân ca này. Luận văn của Nguyễn Thị Mai Quyên (2013) đã chỉ ra “hiện trạng về Hát Ví Lưu Tam” cho thấy số lượng người biết hát và am hiểu sâu sắc về các bài hát cổ ngày càng ít đi, chủ yếu chỉ còn lại các nghệ nhân hát ví cao tuổi. Lớp trẻ ít có cơ hội tiếp xúc và không còn nhiều hứng thú với việc học hát ví, vốn đòi hỏi sự kiên trì và am hiểu về ngôn ngữ, văn hóa dân tộc. Các tư liệu gốc được ghi chép bằng chữ Hán cổ cũng là một rào cản lớn, vì không nhiều người có khả năng đọc và dịch thuật. Nếu không có những biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả, văn hóa dân tộc Sán Chay nói chung và Hát Ví Lưu Tam nói riêng có nguy cơ bị thất truyền, để lại một khoảng trống không thể bù đắp trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Do đó, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

2.1. Thực trạng mai một của di sản văn hóa phi vật thể quý giá

Thực trạng đáng lo ngại nhất hiện nay là sự sụt giảm về số lượng người thực hành và không gian trình diễn của Hát Ví. Các nghệ nhân, những “báu vật nhân văn sống” nắm giữ tri thức và kỹ năng hát, đa phần đều đã cao tuổi. Lực lượng kế cận mỏng và yếu, chưa đủ đam mê và kiến thức để kế thừa trọn vẹn di sản. Các cuộc hát thâu đêm suốt sáng như trong quá khứ ngày càng hiếm hoi, thay vào đó chỉ là những buổi biểu diễn ngắn gọn trong các lễ hội hoặc sự kiện văn hóa. Điều này làm mất đi tính nguyên bản và không gian diễn xướng tự nhiên của Hát Ví. Thêm vào đó, nhiều tập sách hát cổ đã bị thất lạc hoặc hư hỏng theo thời gian. Nghệ nhân Hầu Thanh Tĩnh tại Tức Tranh là một trong số ít người còn lưu giữ được 5 trong tổng số 12 đêm hát, cho thấy nguy cơ thất truyền của di sản văn hóa phi vật thể này là rất lớn.

2.2. Vai trò cấp thiết của việc bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số

Việc bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số như Hát Ví Lưu Tam không chỉ là nhiệm vụ của riêng cộng đồng người Sán Chay mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Di sản này chứa đựng bản sắc, tâm hồn và lịch sử của cả một dân tộc. Mất đi Hát Ví cũng đồng nghĩa với việc mất đi một phần quan trọng của văn hóa dân tộc Sán Chay. Việc bảo tồn giúp duy trì sự đa dạng văn hóa của quốc gia, đồng thời là nguồn lực để giáo dục thế hệ trẻ về cội nguồn và lòng tự hào dân tộc. Hơn nữa, những giá trị văn hóa đặc sắc này còn là tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng Thái Nguyên, tạo ra sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Do đó, cần có sự quan tâm đúng mức từ các cấp quản lý, các nhà nghiên cứu và sự chung tay của chính cộng đồng để di sản này tiếp tục được sống và tỏa sáng.

III. Phương pháp phân loại các dạng thức Hát Ví Sán Chay độc đáo

Nghiên cứu về Hát Ví Lưu Tam của dân tộc Sán Chay tại Tức Tranh cho thấy sự phong phú và đa dạng trong các dạng thức biểu hiện. Dựa trên các tiêu chí khác nhau, có thể hệ thống hóa làn điệu dân ca này một cách khoa học. Theo luận văn của Nguyễn Thị Mai Quyên, việc phân loại giúp hiểu rõ hơn về chức năng và môi trường diễn xướng của từng loại bài hát. Tiêu chí phổ biến nhất là phân loại theo thời gian, bao gồm Hát ví ban ngày và Hát ví ban đêm. Mỗi loại hình lại có những đặc điểm riêng về nội dung, không gian và mục đích sử dụng. Hát ví ban ngày thường gắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng và lao động, trong khi hát ví ban đêm lại là không gian cho hát giao duyên Sán Chay. Một tiêu chí quan trọng khác là phân loại theo nội dung và chức năng, chia thành các nhóm bài ca nghi lễ-phong tục, bài ca lao động, và bài ca sinh hoạt. Cách phân loại này cho thấy Hát Ví đã len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống, từ những sự kiện trọng đại của vòng đời con người đến những hoạt động thường nhật, phản ánh một cách chân thực và sinh động thế giới quan của người Sán Chay.

3.1. Đặc trưng Hát ví ban ngày trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng

Hát ví ban ngày là những bài hát được thực hành trong các hoạt động đời thường, lễ hội diễn ra vào ban ngày và chủ yếu ở không gian ngoài trời. Nội dung của các bài hát này vô cùng phong phú, bao gồm hát ru, hát gọi bạn, hát trong lúc lao động trên nương rẫy, hát mừng nhà mới và ví đọc trong đám tang. Những làn điệu này có giai điệu vui tươi, khỏe khoắn hoặc trang nghiêm, trầm lắng tùy thuộc vào hoàn cảnh. Ví dụ, bài ví mừng nhà mới có lời ca cầu chúc gia đình gặp nhiều may mắn, tài lộc: “Năm nay chúc mừng vạn năm quý / Vạn năm vàng ngọc về càng nhiều”. Các bài hát này đóng vai trò quan trọng trong việc gắn kết sinh hoạt văn hóa cộng đồng, cổ vũ tinh thần lao động và thực hành các nghi lễ truyền thống, thể hiện sự hòa quyện giữa con người và thiên nhiên, giữa cuộc sống và nghệ thuật.

3.2. Sức hấp dẫn của Hát giao duyên Sán Chay trong các đêm hát

Hát ví ban đêm là dạng thức đặc sắc và hấp dẫn nhất, chủ yếu là các bài ví đối đáp, hát giao duyên Sán Chay hay ví trầu cau. Không gian diễn xướng thường là trong nhà, bên bếp lửa bập bùng, kéo dài từ tối hôm trước đến sáng hôm sau. Theo nghệ nhân Hầu Thanh Tĩnh, có tới 12 tập bài hát cho 12 đêm, nhưng hiện chỉ còn lưu giữ được 5 đêm. Các cuộc hát là nơi để nam nữ thanh niên chưa lập gia đình thể hiện trí tuệ, tài năng ứng đối và tình cảm của mình. Lời ca vừa tình tứ, ví von, vừa mang tính thử thách trí thông minh của đối phương. Ví dụ, chàng trai hỏi: “Cây cải nở hoa bao nhiêu lá / Đố nàng bao lá dây bùn đất”, cô gái đáp lại một cách khéo léo: “Cây cải nở hoa 18 lá / Cũng chưa một lá dây bùn đất”. Những đêm hát này không chỉ là nơi se duyên mà còn là một trường học dân gian, nơi các giá trị văn hóa được trao truyền một cách tự nhiên và sinh động nhất.

IV. Bí quyết nghệ thuật tạo nên sức sống lâu bền cho dân ca Sán Chay

Sức sống bền bỉ của Hát Ví Lưu Tam không chỉ nằm ở nội dung phong phú mà còn ở những đặc điểm nghệ thuật độc đáo. Đây là yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị và sức hấp dẫn cho dân ca Sán Chay. Về mặt nội dung, lời ca của Hát Ví phản ánh toàn diện cuộc sống của người Sán Chay, từ văn hóa ứng xử trong cộng đồng, tình yêu thiên nhiên, ca ngợi lao động đến việc đề cao đạo đức và thể hiện tình yêu lứa đôi. Mỗi bài hát là một bức tranh thu nhỏ, ghi lại tâm tư, tình cảm và triết lý nhân sinh của người xưa. Về nghệ thuật, đặc trưng âm nhạc dân gian của Hát Ví thể hiện rõ qua cấu trúc và ngôn từ. Hầu hết các bài hát được sáng tác theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, một thể thơ cổ trang trọng nhưng được người Sán Chay vận dụng một cách linh hoạt, gần gũi. Ngôn ngữ trong Hát Ví giàu hình ảnh, sử dụng nhiều biện pháp tu từ như so sánh, ẩn dụ, ví von, tạo nên những lời ca vừa mộc mạc, chân thành vừa bay bổng, trữ tình. Sự kết hợp hài hòa giữa nội dung sâu sắc và hình thức nghệ thuật tinh tế chính là bí quyết giúp Hát Ví Lưu Tam vượt qua thử thách của thời gian, sống mãi trong lòng cộng đồng.

4.1. Nội dung phản ánh văn hóa ứng xử và tình yêu lứa đôi

Nội dung của Hát Ví Lưu Tam là một kho tàng tri thức về văn hóa dân tộc Sán Chay. Các bài hát đề cao đạo đức, lối sống, khuyên răn con người sống thủy chung, hiếu thảo, chăm chỉ lao động và giữ gìn tình làng nghĩa xóm. Đặc biệt, mảng đề tài về tình yêu lứa đôi và hôn nhân được thể hiện một cách tinh tế và sâu sắc qua các bài hát giao duyên Sán Chay. Lời ca không chỉ bày tỏ nỗi niềm nhớ thương, sự e ấp của buổi đầu hò hẹn mà còn là những lời dặn dò ý nhị cho các cặp vợ chồng về cách giữ gìn hạnh phúc gia đình. Ví dụ, lời khuyên dành cho cô dâu: “Ra ngoài đông người nói phải nghĩ / Nếu không sẽ bị người của trách”. Những nội dung này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có ý nghĩa giáo dục sâu sắc.

4.2. Đặc trưng âm nhạc dân gian qua thể thơ và các biện pháp tu từ

Về mặt nghệ thuật, đặc trưng âm nhạc dân gian của Hát Ví thể hiện rõ nét qua việc sử dụng thể thơ thất ngôn tứ tuyệt một cách nhuần nhuyễn. Cấu trúc 4 câu, mỗi câu 7 chữ tạo ra sự cô đọng, hàm súc cho lời hát. Hệ thống vần và nhịp điệu cũng rất đa dạng, tạo nên giai điệu du dương, trầm bổng, dễ đi vào lòng người. Các nghệ nhân dân gian đã sử dụng tài tình các biện pháp tu từ để làm cho lời ca trở nên sinh động và giàu sức biểu cảm. Hình ảnh trong Hát Ví thường được lấy từ chính cuộc sống lao động và thiên nhiên gần gũi như “cây cải”, “dòng suối”, “rồng phượng”,... khiến cho lời hát vừa chân thực lại vừa lãng mạn. Chính những yếu tố nghệ thuật này đã tạo nên một phong cách riêng, giúp Hát Ví Lưu Tam trở thành một di sản độc đáo trong kho tàng dân ca Việt Nam.

V. Hướng đi mới Bảo tồn Hát Ví Sán Chay gắn với du lịch cộng đồng

Để Hát Ví Lưu Tam không bị mai một, việc tìm ra những hướng đi mới trong công tác bảo tồn là vô cùng cần thiết. Một trong những giải pháp tiềm năng và bền vững là gắn việc bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng Thái Nguyên. Mô hình này không chỉ giúp quảng bá giá trị văn hóa độc đáo của người Sán Chay đến với công chúng rộng rãi mà còn tạo ra nguồn thu nhập, cải thiện đời sống cho chính cộng đồng, từ đó khuyến khích họ tích cực hơn trong việc gìn giữ di sản của cha ông. Du khách đến với Tức Tranh sẽ không chỉ được chiêm ngưỡng cảnh quan thiên nhiên mà còn được trải nghiệm không gian văn hóa đích thực: nghe các nghệ nhân hát ví trình diễn, tìm hiểu về trang phục dân tộc Sán Chay, tham gia vào các lễ hội truyền thống Sán Chay và thưởng thức ẩm thực địa phương. Để thực hiện được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các cơ quan văn hóa, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng người Sán Chay. Vai trò của các nghệ nhân là hạt nhân trung tâm, cần được tôn vinh và có chính sách hỗ trợ để họ tiếp tục truyền dạy cho thế hệ trẻ.

5.1. Vai trò của các nghệ nhân hát ví trong việc truyền dạy di sản

Các nghệ nhân hát ví như ông Hầu Thanh Tĩnh ở xóm Đồng Tâm là những “báu vật nhân văn sống”, là cầu nối quan trọng nhất giữa quá khứ và tương lai của Hát Ví Lưu Tam. Họ không chỉ là người nắm giữ kho tàng tri thức, lời ca cổ, kỹ thuật hát mà còn là người truyền lửa đam mê cho thế hệ sau. Việc thành lập các câu lạc bộ như CLB “Bảo tồn văn hóa Sán Chay” do ông Tĩnh làm chủ nhiệm là một mô hình hiệu quả. Tại đây, các nghệ nhân trực tiếp sưu tầm, dịch thuật sách cổ và mở lớp truyền dạy cho con cháu. Cần có chính sách đãi ngộ, tôn vinh xứng đáng cho các nghệ nhân, đồng thời hỗ trợ kinh phí để các câu lạc bộ hoạt động thường xuyên, tạo môi trường cho thế hệ trẻ thực hành và trình diễn, từ đó nuôi dưỡng tình yêu với làn điệu dân ca của dân tộc mình.

5.2. Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng Thái Nguyên từ văn hóa

Xã Tức Tranh, với cộng đồng người Sán Chay đông đúc và nền văn hóa đặc sắc, sở hữu tiềm năng lớn để phát triển du lịch cộng đồng Thái Nguyên. Hát Ví Lưu Tam, cùng với điệu múa Tắc Xình, trang phục truyền thống và các lễ hội, có thể trở thành những sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, thu hút du khách. Việc xây dựng các tour du lịch trải nghiệm, homestay tại nhà người dân, tổ chức các buổi trình diễn Hát Ví, múa Tắc Xình sẽ mang lại cho du khách những ấn tượng sâu sắc. Nguồn thu từ du lịch có thể được tái đầu tư cho công tác bảo tồn văn hóa, như hỗ trợ các nghệ nhân, phục dựng các lễ hội, in ấn tài liệu... Mô hình này tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực: văn hóa thúc đẩy du lịch, và du lịch nuôi dưỡng, bảo tồn văn hóa, đảm bảo cho sự phát triển bền vững.

VI. Tương lai của Hát Ví Lưu Tam Nỗ lực bảo tồn và không ngừng phát huy

Tương lai của Hát Ví Lưu Tam tại Tức Tranh, Thái Nguyên phụ thuộc rất lớn vào những nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị của nó ngay từ hôm nay. Đây là một hành trình dài, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và các cấp quản lý. Việc nhận diện Hát Ví là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá là bước đầu tiên, nhưng quan trọng hơn là phải biến nhận thức đó thành những hành động cụ thể. Cần tiếp tục đẩy mạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa một cách bài bản, đặc biệt là việc số hóa các tài liệu cổ và các buổi trình diễn của nghệ nhân để lưu giữ cho thế hệ mai sau. Song song đó, việc đưa Hát Ví vào đời sống đương đại một cách phù hợp, như giới thiệu trong trường học, sân khấu hóa, kết hợp với du lịch, sẽ giúp di sản có thêm sức sống mới. Tương lai của Hát Ví không chỉ là nằm im trong các viện bảo tàng hay trang sách, mà phải được vang lên trong các lễ hội, trong các ngôi nhà sàn và trong trái tim của thế hệ trẻ người Sán Chay. Đó là cách tốt nhất để bảo tồn và phát huy giá trị của một viên ngọc quý trong vườn hoa văn hóa các dân tộc Việt Nam.

6.1. Tổng kết giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc Sán Chay

Hát Ví Lưu Tam kết tinh những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc Sán Chay. Đó là tinh thần lao động cần cù, óc sáng tạo nghệ thuật, tình yêu thiên nhiên, con người và ý thức cộng đồng sâu sắc. Làn điệu này còn là biểu hiện của một đời sống tâm linh phong phú, thể hiện qua các nghi lễ và niềm tin vào thế giới thần linh. Thông qua những lời ca, các quy tắc ứng xử, đạo lý làm người được truyền tải một cách nhẹ nhàng mà thấm thía. Việc bảo tồn Hát Ví chính là bảo tồn những giá trị nhân văn tốt đẹp này, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc như Nghị quyết Trung ương V (khóa VIII) đã đề ra.

6.2. Đề xuất giải pháp bền vững cho di sản Hát Ví Tức Tranh

Để bảo tồn bền vững di sản, cần triển khai đồng bộ các giải pháp. Thứ nhất, cần có chính sách hỗ trợ đặc thù cho các nghệ nhân hát ví, công nhận họ là tài sản quốc gia và tạo điều kiện để họ truyền dạy. Thứ hai, đẩy mạnh công tác tư liệu hóa, xây dựng một kho dữ liệu số về Hát Ví (ghi âm, ghi hình, văn bản dịch thuật). Thứ ba, đưa nội dung về Hát Ví vào chương trình giáo dục địa phương tại Tức Tranh. Thứ tư, hỗ trợ cộng đồng phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên di sản văn hóa, đảm bảo người dân được hưởng lợi trực tiếp. Cuối cùng, tăng cường quảng bá, giới thiệu Hát Ví Lưu Tam trên các phương tiện truyền thông để nâng cao nhận thức và niềm tự hào của cộng đồng về di sản của chính mình. Những giải pháp này sẽ tạo ra một hệ sinh thái vững chắc để Hát Ví tiếp tục sống và phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu từ Tổng điều tra dân số và nhà ở, cộng đồng dân tộc Sán Chay tại Việt Nam có 169.410 người, phân bố tập trung tại các tỉnh vùng Đông Bắc Bộ, trong đó tỉnh Thái Nguyên chiếm tỷ lệ 19,2% với 32.483 người. Đặc biệt, tại xóm Đồng Tâm thuộc xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, đồng bào Sán Chay chiếm tới 93% dân số (gồm 161 hộ trên tổng số 173 hộ với 657 nhân khẩu). Trong dòng chảy hiện đại hóa và giao thoa văn hóa, kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng, đặc biệt là nghệ thuật diễn xướng dân ca cổ truyền.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Mai Quyên tập trung giải quyết vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của Hát ví Lưu Tam (còn gọi là Xình ca hay Sấng cọo) tại địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa các dạng thức diễn xướng, phân tích giá trị tư tưởng, nội dung phản ánh và thi pháp nghệ thuật đặc trưng, đồng thời đánh giá thực trạng lưu truyền nhằm đề xuất các giải pháp bảo tồn có tính khả thi cao.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại xã Tức Tranh trong giai đoạn điền dã từ năm 2011 đến năm 2013, khảo sát trực tiếp hệ thống tư liệu gồm 5 tập bài hát cổ truyền (với hơn 2.178 câu hát) do các nghệ nhân bản địa lưu giữ. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện rõ nét ở việc tư liệu hóa 100% các đêm hát còn lại tại địa phương, cung cấp nguồn dữ liệu khoa học chuẩn xác phục vụ công tác giảng dạy văn học dân tộc thiểu số và đóng góp thiết thực vào chiến lược bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết văn học dân gian (Folklore học) kết hợp với lý thuyết diễn xướng văn hóa dân gian để tiếp cận tác phẩm trong môi trường sinh hoạt cộng đồng nguyên hợp. Đồng thời, luận văn kết hợp lý thuyết nhân học văn hóa nhằm lý giải mối quan hệ tương hỗ giữa cấu trúc xã hội tộc người nông nghiệp lúa nước miền đồi núi với sự hình thành các thể loại dân ca.

Hệ thống khái niệm then chốt được xây dựng chặt chẽ trong công trình bao gồm:

• Hát ví Lưu Tam: Loại hình dân ca trữ tình đối đáp độc đáo của người Sán Chay, sáng tác theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt hoặc lục bát, ghi chép bằng chữ Hán Nôm cổ và lưu truyền chủ yếu bằng phương thức truyền miệng.
• Không gian diễn xướng: Môi trường sinh hoạt văn hóa thực tế, nơi lời ca gắn liền với đời sống hàng ngày, phong tục tập quán, lễ hội nông nghiệp và nghi lễ chu kỳ đời người.
• Văn hóa tộc người Sán Chay: Bản sắc văn hóa độc đáo của cộng đồng gồm hai nhóm ngôn ngữ chính là Cao Lan (ngữ hệ Thái - Ka Đai) và Sán Chỉ (ngữ hệ Hán - Tạng).
• Dạng thức dân ca: Các hình thái tồn tại của lời ca được phân định theo tiêu chí thời gian diễn xướng và chức năng sinh hoạt thực hành xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn xác lập quy trình nghiên cứu khoa học chặt chẽ với các thông số cụ thể:

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Khảo sát toàn bộ 2.178 câu hát trong 5 tập sách cổ viết bằng chữ Hán Nôm, 60 câu ví đọc trong tang lễ, cùng hệ thống ghi âm, ghi hình điền dã trực tiếp từ 10 nghệ nhân dân gian tiêu biểu tại địa phương.
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung vào các nghệ nhân cao tuổi nắm giữ tài liệu Hán Nôm gốc và những người trực tiếp thực hành diễn xướng tại Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Sán Chay xã Tức Tranh (thành lập từ năm 2005).
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học (phỏng vấn sâu, quan sát tham dự), phương pháp văn bản học (phiên âm, dịch nghĩa, khảo dị), phương pháp thống kê - phân loại và phương pháp phân tích thi pháp học liên ngành. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này xuất phát từ đặc thù văn bản dân ca Sán Chay vốn tồn tại dưới dạng chữ Hán Nôm cổ và thực hành khẩu truyền, đòi hỏi phải xác minh chuẩn xác ngữ nghĩa văn bản trước khi phân tích cấu trúc nghệ thuật và giá trị tư tưởng trong không gian văn hóa bản địa.
• Timeline nghiên cứu: Quá trình khảo sát thực địa, sưu tầm văn bản, phiên dịch và phân tích chuyên sâu được thực hiện liên tục từ tháng 12 năm 2011 đến tháng 5 năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã phân loại và hệ thống hóa toàn diện các dạng thức Hát ví Lưu Tam theo tiêu chí thời gian. Hệ thống diễn xướng ban đêm vốn có quy mô nguyên bản gồm 12 tập tương ứng 12 đêm hát, hiện tại địa bàn xã Tức Tranh chỉ còn lưu giữ trọn vẹn 5 đêm hát với tổng số 2.178 câu thơ. Số lượng câu hát có sự phân bổ giảm dần theo từng đêm nhằm đảm bảo nguyên tắc không trùng lặp lời ca:

• Đêm hát thứ nhất: 720 câu (chiếm 33,06% tổng số lượng), nội dung chúc tụng gia đình, bản làng và đối đáp giao duyên mở đầu.
• Đêm hát thứ hai: 520 câu (chiếm 23,87%), chủ đề ca ngợi thiên nhiên, mùa màng và quê hương.
• Đêm hát thứ ba: 403 câu (chiếm 18,50%), tập trung vào bốn mùa, canh tác nương rẫy, săn bắn và mùa vụ.
• Đêm hát thứ tư: 287 câu (chiếm 13,18%), phản ánh mối quan hệ xóm làng và tình cảm đạo lý con người.
• Đêm hát thứ năm: 248 câu (chiếm 11,39%), nghi thức mời trầu và giao duyên lứa đôi thâu đêm.

Thứ hai, công trình làm rõ cấu trúc 4 dạng thức nghi lễ - phong tục trọng tâm theo tiêu chí nội dung:

• Nông lễ: Tích hợp trong bài cúng Lễ cầu mùa tổ chức ngày 2 tháng 2 âm lịch tại ngôi đình cổ 24 cột lim, dâng 9 mâm lễ vật tạ ơn thần linh và cầu mong mùa màng bội thu.
• Hôn lễ (Pa lang cọ): Gồm hệ thống hát chắn cửa (Lan Mun) với yêu cầu nhà trai phải đối đáp thắng ít nhất 4 bài hát mới được vào nhà, tiếp nối bằng các bài ca chúc mừng (Cọ mưng đám chau) và dặn dò cô dâu chú rể.
• Tang lễ (Pạt san cọ): Gồm 60 câu thơ phân bổ theo thể 2 câu một bài, dùng để xem hướng mộ và dẫn đường linh hồn về cõi vĩnh hằng.
• Mừng nhà mới (Phồng cọ): Hát liên tục suốt 5 canh giờ từ tối đến sáng để cầu chúc gia chủ phúc lộc, con đàn cháu đống.

Thứ ba, nghiên cứu chứng minh 100% văn bản Hát ví Lưu Tam cổ được xây dựng theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt (mỗi bài 4 câu, mỗi câu 7 chữ), sử dụng cách gieo vần chân linh hoạt, ngắt nhịp 4/3 hoặc 2/2/3, kết hợp nhuần nhuyễn các biện pháp nghệ thuật tu từ như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa gắn liền với hình tượng thiên nhiên đồi núi.

Thảo luận kết quả

Sự sụt giảm từ 12 đêm hát cổ truyền xuống còn 5 đêm hát lưu giữ trong thực tế phản ánh quá trình mai một tư liệu Hán Nôm và sự thay đổi phương thức sinh hoạt của người dân. Nguyên nhân chủ yếu do tỷ lệ người biết đọc và dịch chữ Hán Nôm cổ tại địa phương hiện còn dưới 5%, chủ yếu là các nghệ nhân trên 70 tuổi. Khi đối sánh với các công trình nghiên cứu Xình ca Cao Lan tại tỉnh Tuyên Quang (sưu tầm 266 khúc ca đêm thứ nhất) và dân ca Sán Chí tại Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang (với 1.058 bài dân ca), di sản Hát ví Lưu Tam tại Tức Tranh thể hiện tính nguyên hợp và tính quy phạm cấu trúc cao hơn, duy trì một chuỗi đối đáp hoàn chỉnh kéo dài 12 tiếng liên tục (từ 19 giờ tối hôm trước đến 7 giờ sáng hôm sau).

Để trực quan hóa các phát hiện nghiên cứu, cấu trúc dữ liệu có thể được thể hiện qua biểu đồ phân bố độ dài 5 đêm hát (từ 720 câu ở đêm 1 xuống 248 câu ở đêm 5) và bảng đối chiếu chức năng của 4 nhóm bài ca nghi lễ. Kết quả nghiên cứu khẳng định Hát ví Lưu Tam không chỉ là một hình thức nghệ thuật ngôn từ mà còn là thiết chế văn hóa cố kết cộng đồng, phản ánh trung thực thế giới quan, nhân sinh quan và đạo đức ứng xử của người Sán Chay.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực trạng, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao nhằm bảo tồn bền vững di sản:

1. Số hóa và biên dịch toàn diện văn bản Hán Nôm: Tiến hành chụp quét số hóa 100% hệ thống sách hát cổ, phiên âm chữ Hán sang chữ Quốc ngữ và dịch thơ toàn bộ 2.178 câu hát. Mục tiêu hoàn thành trong vòng 12 tháng, do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Nguyên phối hợp với các chuyên gia Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên thực hiện.

2. Mở rộng mô hình câu lạc bộ và truyền dạy thực hành: Nhân rộng mô hình Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa Sán Chay từ 1 điểm tại xóm Đồng Tâm lên 5 câu lạc bộ tại các xóm lân cận trong xã Tức Tranh giai đoạn 24 tháng. Đặt chỉ tiêu đào tạo ít nhất 50 thanh thiếu niên nắm vững kỹ năng hát ví cơ bản và tham gia biểu diễn, do Ủy ban nhân dân xã Tức Tranh và Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Phú Lương điều hành.

3. Tích hợp giáo dục di sản vào trường học địa phương: Xây dựng chương trình giảng dạy ngoại khóa về dân ca các dân tộc thiểu số với thời lượng tối thiểu 10 tiết mỗi năm học tại 100% các trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Phú Lương. Kế hoạch triển khai định kỳ hàng năm dưới sự chỉ đạo của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Phú Lương.

4. Phát triển sản phẩm du lịch văn hóa trải nghiệm: Xây dựng 2 tour du lịch cộng đồng gắn trải nghiệm diễn xướng Hát ví Lưu Tam và điệu múa Tắc Xình với không gian văn hóa Lễ hội Cầu mùa ngày 2 tháng 2 âm lịch và làng nghề chè đặc sản Tức Tranh. Dự án thực hiện trong 18 tháng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ hộ gia đình tham gia dịch vụ du lịch văn hóa đạt 80%, do Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh Thái Nguyên phối hợp cùng chính quyền địa phương triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn, Văn hóa học, Dân tộc học: Cung cấp nguồn tư liệu thực địa chuẩn xác với 2.178 câu hát song ngữ Hán - Việt, làm tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các chuyên đề Văn học dân gian các dân tộc thiểu số, Văn học so sánh và Nghệ thuật diễn xướng dân gian.
• Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học để lập hồ sơ khoa học đề nghị ghi danh Hát ví Lưu Tam vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời hoạch định chính sách bảo tồn cho hơn 32.483 người Sán Chay trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.
• Nghệ nhân dân gian và ban chủ nhiệm các câu lạc bộ văn hóa truyền thống: Sử dụng tập tư liệu làm cẩm nang chuẩn mực để đối chiếu, phục hồi các làn điệu cổ truyền, thống nhất lời ca trong các đêm hát giao duyên và bài ca nghi lễ phong tục tại 24 xóm của xã Tức Tranh.
• Doanh nghiệp lữ hành và nhà phát triển du lịch cộng đồng: Khai thác kho tàng văn nghệ dân gian đặc sắc, các nghi thức cưới hỏi, lễ hội cầu mùa để xây dựng kịch bản trải nghiệm văn hóa bản địa độc đáo cho du khách trong và ngoài nước.

Câu hỏi thường gặp

Hát ví Lưu Tam của dân tộc Sán Chay có nguồn gốc lịch sử từ đâu? Theo truyền thuyết dân gian lưu truyền qua nhiều đời, Hát ví Lưu Tam bắt nguồn từ câu chuyện về nàng Lưu Tam (hay Làu Slam) - người con gái tài sắc vẹn toàn, được tôn xưng là Bà chúa thơ ca. Đồng bào Sán Chay tin rằng các bài ca do nàng sáng tạo ra có sức truyền cảm mãnh liệt, do đó trước mỗi canh hát cổ truyền, người hát đều cất lời mời anh linh nàng về chứng giám.

Cấu trúc một cuộc Hát ví Lưu Tam ban đêm diễn ra như thế nào? Một cuộc hát ban đêm theo phong tục cổ xưa gồm 12 tập tương ứng 12 đêm hát, hiện tại Tức Tranh lưu giữ trọn vẹn 5 đêm hát với 2.178 câu thơ. Canh hát diễn ra liên tục từ 19 giờ tối hôm trước đến 7 giờ sáng hôm sau bên bếp lửa nhà sàn, người hát tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc đối đáp không được lặp lại câu từ của các đêm trước.

Sự khác biệt cốt lõi giữa Hát ví Lưu Tam ban ngày và ban đêm là gì? Hát ban ngày chủ yếu diễn ra ngoài trời tại nương rẫy, hội xuân hoặc đám tang (như 60 câu ví tang lễ Pạt san cọ), mang tính chất ứng khẩu linh hoạt theo không gian lao động. Ngược lại, hát ban đêm diễn ra trong không gian ấm cúng của nếp nhà sàn, bắt buộc phải tuân theo văn bản bài bản ghi chép trong sách hát cổ và mang tính đối đáp giao duyên nghi lễ trang trọng.

Văn bản Hát ví Lưu Tam được ghi chép và lưu truyền bằng loại chữ viết nào? Toàn bộ lời ca Hát ví Lưu Tam cổ truyền được các nghệ nhân ghi chép bằng chữ Hán Nôm cổ trên giấy bản truyền thống. Mỗi bài hát là một bài thơ tứ tuyệt gồm 4 câu, mỗi câu đúng 7 chữ. Bên cạnh đó, các bài hát được chuyển tải qua tiếng nói mẹ đẻ của hai nhóm ngôn ngữ Cao Lan và Sán Chỉ kết hợp với phương thức truyền khẩu qua nhiều thế hệ.

Hình ảnh người phụ nữ Sán Chay được phản ánh như thế nào trong các làn điệu ví? Lời ca Hát ví phản ánh chân thực số phận và vẻ đẹp của người phụ nữ. Một mặt, các bài ca thể hiện sự phản kháng lễ giáo phong kiến gả ép qua hình tượng nàng Lưu Tam chịu 3 năm thử thách bên nhà chồng. Mặt khác, lời ca ca ngợi đức tính thủy chung, nét đoan trang và sự thông tuệ của cô gái qua hình ảnh ẩn dụ cây cải nở 18 lá thanh khiết.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện 2 dạng thức Hát ví Lưu Tam (theo thời gian ngày/đêm và theo 4 nhóm nghi lễ phong tục trọng tâm).
• Công trình bảo tồn và văn bản hóa 5 đêm hát cổ truyền với tổng số 2.178 câu thơ thất ngôn tứ tuyệt ghi chép bằng chữ Hán Nôm.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ mối liên kết hữu cơ giữa môi trường diễn xướng dân ca với đời sống của cộng đồng chiếm 93% dân số tại xóm Đồng Tâm.
• Luận văn khẳng định các giá trị thẩm mỹ, nhân văn và chuẩn mực đạo đức sâu sắc được lưu giữ qua từng bài ca giao duyên, nông lễ và hôn lễ.
• Đề tài xác lập hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp giữa lưu trữ văn bản học, truyền dạy cộng đồng và phát triển du lịch bền vững.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cái nhìn toàn diện, có hệ thống đầu tiên về Hát ví Lưu Tam tại Tức Tranh, mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa văn học và văn hóa học dân tộc thiểu số. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung số hóa và xuất bản trọn bộ tư liệu song ngữ trong giai đoạn 2024-2026. Hãy cùng chung tay tìm hiểu, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu của đồng bào Sán Chay ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn đƣợc triển khai trong 3 chƣơng : Chƣơng 1: Khái quát về dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lƣơng, Thái Nguyên và một số vấn đề lý luận liên quan đến đề tài. Chƣơng 2: Các dạng thức Hát ví Lƣu Tam của dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lƣơng, Thái Nguyên. Chƣơng 3: Nội dung, nghệ thuật và vấn đề bảo tồn Hát ví Lƣu Tam của dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lƣơng, Thái Nguyên. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn NỘI DUNG Chƣơng 1 KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC SÁN CHAY Ở TỨC TRANH, PHÚ LƢƠNG, THÁI NGUYÊN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.

Khái quát về dân tộc Sán Chay ở Việt Nam và ở Phú Lƣơng, Thái Nguyên. Người Sán Chay ở Việt Nam Ngƣời Sán Chay là quần thể cƣ dân nông nghiệp làm lúa nƣớc, chủ yếu tập trung ở các tỉnh Đông bắc Bắc Bộ nhƣ Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang và sống rải rác ở các tỉnh: Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn. Hiện tại có một nhóm ngƣời vào Tây Nguyên lập nghiệp đƣợc tổ chức thành các làng. Dân tộc Sán Chay còn có các tên gọi: Sán Chí, Cao Lan, Mán Cao Lan, Hờn Bận… Tổ tiên của ngƣời Sán Chay xƣa kia là vùng giáp ranh giữa các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Hồ Nam - Trung Quốc.

Do những biến động về lịch sử họ đã di cƣ đến nƣớc ta vào khoảng thế kỷ thứ XVIII. Ngƣời Sán Chay có các nhóm địa phƣơng, nhóm Cao Lan nói ngôn ngữ Tày, Thái và nhóm Sán Chỉ nói thổ ngữ Hán, Quảng Đông. Tiếng nói Cao Lan thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái, ngữ hệ (Thái - Ka Đai), còn tiếng Sán Chỉ thuộc ngôn ngữ Hán (ngữ hệ Hán - Tăng). Do có tình trạng song ngữ này mà có nhiều ý kiến khác nhau về nguồn gốc của ngƣời Sán Chay.

Ngƣời Sán Chay thờ tổ tiên là chính song cũng chịu nhiều ảnh hƣởng của Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, ngƣời Sán Chay ở Việt Nam có dân số 169.410 ngƣời, có mặt tại 58 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Ngƣời Sán Chay cƣ trú tập trung tại các tỉnh: Tuyên Quang (61.343 ngƣời, chiếm 36,2 % ), Thái Nguyên (32.483 ngƣời, chiếm 19,2 % ), Bắc Giang (25.821 ngƣời chiếm 15,2%), Quảng Ninh (13.786 ngƣời 8,1%), Yên Bái (8.461 ngƣời chiếm 5%), Cao Bằng (7.058 ngƣời chiếm 4,2%), Đắk Lắk (5.220 ngƣời chiếm 3,1%), Lạng Sơn (4.384 ngƣời chiếm 2,6%, Phú Thọ (3.294 ngƣời chiếm 1,9%), Vĩnh Phúc (1.611 ngƣời chiếm 1%)… Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn Nhƣ vậy, theo thống kê về ngƣời Sán Chay ở Việt Nam thì Thái Nguyên là một trong những tỉnh có nhiều ngƣời Sán Chay sinh sống chiếm 19,2%. Người Sán Chay ở Phú Lương - Thái Nguyên Phú Lƣơng là huyện miền núi nằm ở vùng phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên, nằm trong toạ độ địa lý từ 21036 đến 21055 độ vĩ bắc, 105037 đến 105046 độ kinh đông; phía Bắc giáp huyện Chợ Mới (tỉnh Bắc Cạn), phía Nam và Đông Nam giáp thành phố Thái Nguyên, phía Tây giáp huyện Định Hoá, phía Tây Nam giáp huyện Đại Từ, phía Đông giáp huyện Đồng Hỷ; huyện lỵ đặt tại thị trấn Đu, cách trung tâm thành phố Thái Nguyên 22km về phía Bắc (theo Quốc lộ 3).

Huyện Phú Lƣơng có diện tích tự nhiên 368,82 km2, trong đó đất nông nghiệp 119,79 km2; đất lâm nghiệp 164,98km2 (chiếm 44,73% tổng diện tích đất tự nhiên); đất nuôi trồng thuỷ sản 6,65km2; đất phi nông nghiệp 46,63km2; đất chƣa sử dụng 31,64km2. Địa hình Phú Lƣơng tƣơng đối phức tạp, độ cao trung bình so với mặt nƣớc biển từ 100m đến 400m. Các xã ở vùng Bắc và Tây Bắc huyện có nhiều núi cao, độ cao trung bình từ 300m đến 400m, độ dốc phần lớn trên 200; thảm thực vật dầy, tán che phủ cao, phần nhiều lá rừng xanh quanh năm. Các xã ở vùng phía Nam huyện địa hình bằng phẳng hơn, có nhiều đồi và núi thấp, độ dốc thƣờng dƣới 150.

Đây là vùng địa hình mang tính chất của vùng trung du nhiều đồi, ít ruộng. Từ phía Bắc xuống phía Nam huyện, độ cao giảm dần. Dân cƣ Phú Lƣơng gồm ba bộ phận chính: một là dân bản địa định cƣ từ lâu đời; hai là dân phu đƣợc bọn tƣ bản Pháp tuyển mộ vào làm thuê trong các hầm mỏ, đồn điền; ba là đồng bào ở các tỉnh miền xuôi di cƣ lên sinh cơ lập nghiệp. Về dân số, toàn huyện Phú Lƣơng năm 1933 có 7.033 ngƣời; trƣớc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chƣa tới 10.000 ngƣời; trong kháng chiến chống Pháp có khoảng 13.700 ngƣời; đầu những năm 1970 là 54.676 ngƣời; theo tổng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn điều tra dân số ngày 1- 4 - 1989 là 107.390 ngƣời; năm 1996 gần 110.

Từ ngày 1-1-1997, do 10 xã, thị trấn vùng phía Bắc huyện đƣợc chuyển về huyện Bạch Thông (tỉnh Bắc Kạn) nên dân số của huyện giảm xuống. Cuối năm 2006, dân số toàn huyện là 106.257 ngƣời (trong đó nam 53.079 ngƣời, nữ 53.178 ngƣời; số ở nông thôn là 98.563 ngƣời, sống ở đô thị là 7.694 ngƣời; dân tộc Kinh chiếm 54,2%, Tày 21,1%, Sán Chay 8,05%, Nùng 4,5%, Sán Dìu 3,29% còn lại 4,82% là ngƣời các dân tộc Thái, Hoa, Hmông và một số dân tộc khác. Theo thống kê, dân tộc Sán Chay đứng thứ ba sau dân tộc Kinh và dân tộc Tày trong số các dân tộc của huyện. Ở Phú Lƣơng, ngƣời Sán Chay thƣờng tập trung ở các chân đồi, gần các con sông, cánh rừng.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, ngƣời Sán Chay đã sát cánh bên nhau, cùng chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt, biến những mảnh đất khô cằn thành những cánh đồng màu mỡ. Từ cuộc sống vất vả, lam lũ, những lời ca, tiếng hát đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu đối với họ trong đó phải kể tới Hát ví Lƣu Tam. Khái quát về dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh, Phú Lƣơng, Thái Nguyên. Trong huyện Phú Lƣơng có rất nhiều các dân tộc sinh sống nhƣ dân tộc Kinh, Tày, Sán Chay, Nùng, Sán Dìu…ở các xã khác nhau nhƣng chúng tôi đặc biệt quan tâm tới dân tộc Sán Chay ở Tức Tranh.

Trong xã Tức Tranh có 24 xóm: Đồng Tâm, Đồng Tiến, Đồng Lƣờng, Đồng Danh, Đồng Hút, Đồng Lòng, Gốc Cọ, Gốc Mít, Gốc Xim, Gốc Gạo, Đan Khê, Tân Khê, Thác Dài, Ngoài Tranh, Cây Thị, Khe Xiêm, Thâm Găng, Quyết Tiến, Quyết Thắng, Đập Tràn, Minh Hợp, Bãi Bằng, Khe Cốc, Tân Thái thì xóm Đồng Tâm có dân tộc Sán Chay cƣ trú tập trung nhất (chiếm 93%). Dân tộc Sán Chay ở nơi đây đã gìn giữ đƣợc rất nhiều những bản sắc văn hóa độc đáo trong đó có Hát ví Lƣu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn Tam mà đề tài luận văn quan tâm nên việc tìm hiểu về ngƣời Sán Chay tại xóm Đồng Tâm là một việc làm cần thiết. Nguồn gốc lịch sử. Đồng Tâm là xóm đầu tiên của xã Tức Tranh và huyện Phú Lƣơng đƣợc hai lần nhận bằng văn hóa tiêu biểu cấp Tỉnh.

Xóm đƣợc hình thành từ năm 1926 gồm 8 hộ với 40 ngƣời lúc đầu xây dựng xóm. Tất cả những hộ này đều là dân tộc Sán Chay có nguồn gốc từ các huyện Phú Lƣơng, Đại Từ, Đồng Hỷ quần tụ về lấy tên là làng Đồng Báng. Đến năm 1960, trong phong trào xây dựng hợp tác xã, làng Đồng Báng đƣợc chuyển thành xóm Đồng Tâm. Năm 1996, phòng Văn hóa - Thông tin huyện Phú Lƣơng đã chọn xóm Đồng Tâm làm đơn vị điểm để xây dựng mô hình xóm bản văn hóa theo cuộc vận động xây dựng gia đình, làng bản văn hóa và ngày nay là cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư”.

Dân số và địa bàn cư trú. Tộc ngƣời Sán Chay của xóm Xóm Đồng Tâm - xã Tức Tranh chiếm tỉ lệ cao 161 hộ/ 173 hộ (bằng 93%) với 657 nhân khẩu (Theo thống kê tháng 12 năm 2011). Diện tích đất tự nhiên: 342 ha đất tự nhiên, vùng địa hình phức tạp chủ yếu là những quả đồi ở mức thấp. Dân cƣ sống rải rác trừ các số hộ sống tập trung gần nhà văn hóa của xóm.

Phía Đông giáp với xóm Gốc Mít, Đồng Lƣờng. Phía Tây giáp với xã Yên Lạc, phía Bắc giáp với xóm Đồng Tiến và phía Nam giáp với xóm Quyết Tiến. Đồng Tâm là một xóm vùng sâu, vùng xa nằm cách trung tâm xã Tức Tranh 3km, cách trung tâm huyện lị Phú Lƣơng chừng 13 km nên đƣờng giao thông, đƣờng điện là một trong những vấn đề gặp nhiều khó khăn. Năm 2003, xóm Đồng Tâm mới có đƣờng điện cao thế.

Năm 2011, mới có đoạn đƣờng bê tông về gần đến trung tâm xóm với độ dài là 2,4km. Vì chủ yếu là dân tộc Sán Chay lại sinh sống ở một địa bàn không thuận lợi, điều kiện giao lƣu văn hóa không nhiều nên đồng bào nơi đây chủ yếu là hát làn điệu dân ca của dân tộc mình là chính. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn Chúng tôi đến xóm Đồng Tâm, xã Tức Tranh để tìm hiểu những nét văn hoá đặc sắc của ngƣời Sán Chay. Đồng chí Trần Văn Hải - Bí thƣ Chi bộ cho biết: Đồng Tâm có tới 93% dân số là ngƣời Sán Chay.

Ngày xƣa, ngƣời Sán Chay nói hai ngôn ngữ là tiếng Cao Lan thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Đai) và tiếng Sán Chỉ thuộc nhóm ngôn ngữ Hán (ngữ hệ Hán Tạng). Nhiều ngƣời già ở đây vẫn đọc và nói đƣợc tiếng Hán. Các cuốn sách về Hát ví Lƣu Tam và một số cuốn sách khác đều đƣợc viết bằng chữ Hán cổ. Số tài liệu này vẫn còn đƣợc lƣu giữ tại gia đình nghệ nhân Hầu Thanh Tĩnh là chủ yếu.

Nhƣng bây giờ, trong giao tiếp hàng ngày, đồng bào thƣờng nói với nhau tiếng mẹ đẻ nhƣ: “Hối na nẩy?” (Đi đâu?), “Chấu mật cọng à?” (Làm việc gì?), “Ăn cơm” ( Hạch phờn), “Uống nước” (Hạch sui), “Đi cấy lúa” (Hối Schap vui), “Đi chợ” ( Hối hôi)…. Quan hệ gia đình và quan hệ xã hội Cộng đồng của ngƣời Sán Chay có nhiều dòng họ nhƣ: họ Hoàng, họ Hầu, họ Trần, họ La, họ Lý, họ Nịnh…. mỗi họ chia thành nhiều ngành. Họ cho rằng số ngƣời trong mỗi ngành nhiều hay ít phụ thuộc vào thần đỡ đầu nhƣ Quan Âm, Ngọc Hoàng, Bạch Phạm, Mạng Văn, Nam Hỏa, Ôn Vƣơng,.

Trong tam giáo, các ngành khác nhau không chỉ về tên gọi mà còn khác cả lễ nghi, kiêng kỵ.