CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÀNH VI CON NGƯỜI VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI Thời gian: 12 giờ (Lý thuyết: 4 giờ, thảo luận, bài tập: 8 giờ) Giới thiệu: Chương một giới thiệu khái niệm hành vi con người, phân biệt hành vi và sản phẩm của hành vi, các loại hành vi, những yếu tố quy định hành vi, cơ sở tâm lý điều khiển hành vi con người, mục tiêu nghiên cứu hành vi con người; khái niệm về môi 7 trường, phân loại môi trường, môi trường tự nhiên và vai trò đối với đời sống con người, môi trường xã hội và vai trò đối với con người. Mục tiêu: - Kiến thức: + Ghi nhớ được, trình bày được khái niệm hành vi con người, môi trường xã hội; những ảnh hưởng của môi trường đối với con người và đời sống xã hội; + Phân biệt được hành vi và sản phẩm của hành vi. - Kỹ năng: + Phát hiện được hành vi tốt đẹp của con người đồng thời khích lệ hành vi đó làm cho cuộc sống con người và xã hội ngày càng tốt đẹp hơn; + Hình thành và phát triển hành vi của bản thân phù hợp với việc tổ chức, hoạt động nghề nghiệp. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: + Có thái độ đúng đắn về việc nghiên cứu các hành vi con người trong đời sống, đặc biệt là trong hoạt động nghề nghiệp; + Luôn có ý thức tự học, tự nghiên cứu và rèn luyện nghề nghiệp.
Nội dung chính: 1. Hành vi con người 1. Khái niệm hành vi con người Trong cuộc sống thường ngày thì mỗi chúng ta đều đã‚ đang và sẽ thực hiện rất nhiều hành vi‚ có thể là những hành vi tốt đẹp‚ mang tính tích cực hoặc cũng có thể là những hành vi xấu‚ chưa đúng chuẩn mực của xã hội‚ mang tính tiêu cực ở mức độ khác nhau. Vậy hành vi là gì? - Theo từ điển Tiếng Việt: Hành vi con người là toàn bộ những phản ứng, cách cư xử biểu hiện ra bên ngoài của một người trong một hoàn cảnh cụ thể nhất định.
8 - Theo Từ điển Tâm lý học của Mỹ: Hành vi con người là một thuật ngữ khái quát nhằm chỉ những họat động, hành động, phản ứng, phản hồi, những di chuyển, tiến trình có thể đo lường được của bất cứ một cá thể đơn lẻ nào. - Theo Triết học: Hành vi con người là những xử sự có ý thức, có định hướng mục đích nhằm tác động vào tự nhiên, xã hội. - Những người theo chủ nghĩa hành vi, quan niệm hành vi hết sức đơn giản, là tổ hợp các phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích tác động vào cơ thể. Chủ nghĩa hành vi quan niệm, con người không chỉ phản ứng với các kích thích có tính chất sinh học mà con người còn phản ứng với những kích thích khác.
Con người không chỉ thích ứng với môi trường tự nhiên, mà còn thích ứng với môi trường xã hội. Những người theo thuyết hành vi còn cho rằng con người có sự lựa chọn các kích thích, con người chỉ trả lời các kích thích có lợi cho bản thân mình. Như vậy, hành vi của con người là một chuỗi các hành động lặp đi lặp lại. Hành động là những hoạt động có mục đích cụ thể, phương tiện cụ thể tại một địa điểm cụ thể.
Như vậy, đơn vị cơ sở của hành vi là hành động và do đó hành vi của con người có tính chất hướng đích. Con người trong tâm lý học Mác xít được coi là một chủ thể tích cực, chứ không phải là một cá thể thích nghi thụ động với môi trường. Hành vi của con người bao giờ cũng có mục đích. Nhưng hành vi đó không phải chỉ đảm bảo cho con người tồn tại mà còn đảm bảo cho con người ngày càng phát triển.
Những hành vi đó chứng tỏ con người là chủ thể tích cực tác động vào môi trường, cải tạo môi trường nhằm thỏa mãn các nhu cầu ngày càng cao của con người. Ngay từ buổi đầu sơ khai nguyên thủy, người tinh khôn đã có những hành vi để tồn tại và phát triển như sống theo nhóm, săn bắt, hái lượm, dựng nhà, sáng tạo ra lửa và các nông cụ đơn giản…Sự thích nghi tuyệt vời của con người qua từng thời kì lịch sử đã khiến con người là sinh vật cao cấp nhất từng xuất hiện trên Trái Đất, 9 có khả năng sinh sống lâu dài và tác động trở lại làm thay đổi môi trường xung quanh. Như vậy, hành vi được hiểu như là một yếu tố mang tính xã hội và được hình thành trong quá trình hoạt động sống và giao tiếp xã hội. Mọi ứng xử của con người đều có những nguyên tắc nhất định, đối với mỗi cá nhân trong từng thời điểm, từng hoàn cảnh, cần có những hành vi ứng xử phù hợp; tuỳ thuộc vào từng hoàn cảnh, tâm trạng, mục đích sẽ có những hành vi, cách ứng xử khác nhau.
Phân biệt hành vi và sản phẩm hành vi của con người - Hành vi con người hàm chứa các yếu tố kiến thức, thái độ, niềm tin, giá trị xã hội cụ thể của con người, các yếu tố này thường đan xen nhau, liên kết chặt chẽ với nhau. - Sản phẩm của hành vi là các hành động. Những hành động hoặc tổ hợp các hành động thường xuyên thay đổi. - Con người không chỉ khác nhau về khả năng hành động mà còn khác nhau về ý chí hành động.
Xuất phát từ nhu cầu của mình, con người tự quyết định xem cần sản xuất cái gì, bao nhiêu và để làm gì? Trong nền kinh tế tự cung tự cấp, người lao động tự sản xuất ra các sản phẩm để phục vụ mình. Trong xã hội phong kiến, người nông dân phải quyết định trồng cây gì, nuôi con gì và phải sản xuất như thế nào để vừa phải nộp tô vừa phải nuôi gia đình. Trong xã hội tư bản, người công nhân phải quyết định làm thuê cho ai, sản xuất ra cái gì và làm như thế nào,… Những quyết định ấy, trước hết là những hành vi cá nhân của người lao động. - Sản phẩm của hành vi nhiều khi là sự kết hợp về cá nhân, gia đình, nhóm, xã hội và lý thuyết về hành vi để hiểu con người theo hệ thống sinh thái.
Bất cứ hệ thống nào cũng có ranh giới,.chúng ta nghĩ đến sự tương tác trong hệ thống để hiểu con người. Ví dụ: để hiểu một người bạn nào đó, chúng ta phải hiểu thế giới rộng hơn, phải hiểu gia đình người đó, nhóm bạn cùng làm việc, cộng đồng mà bạn đó 10 đang tương tác. Trong một hệ thống, ta quan tâm đến tổng thể nhiều hơn sự cộng lại của các bộ phận. Như vậy, việc nghiên cứu hoạt động của con người với tư cách là một hành vi cá nhân có ý nghĩa quan trọng, nó cho biết được nhu cầu, động cơ của từng cá nhân cụ thể trong quá trình tham gia vào nền sản xuất xã hội; từ đó hướng hành vi của từng cá nhân, tập thể đạt mục tiêu chung xã hội.
Các loại hành vi con người Có nhiều cách phân loại hành vi, sau đây là phân loại phổ biến nhất: 1. Phân loại hành vi theo pháp luật - Hành vi hợp pháp: còn gọi là hành vi đúng pháp luật, thực hiện đúng những qui định của pháp luật (làm những điều mà luật pháp cho phép, không làm những điều luật cấm, không cho phép). - Hành vi bất hợp pháp: gọi là hành vi vi phạm pháp luật (hành vi trái luật) là những hành vi không phù hợp với những qui định của pháp luật. Có 4 dấu hiệu biểu hiện: + Vi phạm pháp luật luôn luôn là hành vi (hành động hoặc không hành động) xác định của con người được biểu hiện ra bên ngoài, không phải là những suy nghĩ hay những đặc tính cá nhân của con người.
+ Hành vi đó phải là trái với các qui định của pháp luật, xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật xác lập và bảo vệ. + Hành vi trái pháp luật đó phải chứa đựng lỗi (cố ý hoặc vô ý) của chủ thể hành vi. + Chủ thể hành vi trái pháp luật phải có năng lực trách nhiệm pháp lý, tức là người đó phải có khả năng nhận thức, điều khiển được việc làm và chịu trách nhiệm về hành vi của mình (trí óc bình thường và đến độ tuổi theo qui định của pháp luật phải chịu trách nhiệm pháp lý). 11 - Trong xã hội các hành vi vi phạm pháp luật thường rất đa dạng và thông thường được chia thành 4 loại cơ bản như sau: + Vi phạm hình sự (tội phạm): là hành vi nguy hiểm cho xã hội được qui định trong bộ luật hình sự của Nhà nước, do người có năng lực trách nhiệm hình sự gây ra một cách cố ý hoặc vô ý, xâm hại độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của tổ quốc, xâm hại đến pháp chế chính trị, chế độ kinh tế và sở hữu xã hội chủ nghĩa, xâm hại đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của công dân.
+ Vi phạm hành chính: là hành vi do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách có ý hoặc không cố ý, xâm phạm các qui tắc quản lý Nhà nước mà không phải là tội phạm hình sự và theo qui định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính. + Vi phạm dân sự: là những hành vi vi phạm trái pháp luật, có lỗi xâm phạm tới những quan hệ tài sản, quan hệ nhân thân có liên quan đến tài sản, quan hệ phi tài sản. + Vi phạm kỷ luật: là những hành vi trái với những qui chế, qui tắc xác lập trật tự trong nội bộ một cơ quan, xí nghiệp, trường học,. không thực hiện đúng kỷ luật lao động, học tập, phục vụ được qui định trong nội qui, qui chế của cơ quan, xí nghiệp, trường học.
Phân loại hành vi trong đời sống kinh tế - xã hội Trong đời sống kinh tế - xã hội nhiều khi phải phân xử phải, trái và giải quyết vụ việc không những phải theo pháp luật mà nhiều trường hợp phải theo cả lý và tình. Có nhiều cách phân loại hành vi trong đời sống kinh tế xã hội, nhưng tựu chung lại có 4 loại chính, như: tình ngay-lý ngay, tình ngay- lý gian, tình gian-lý ngay và tình gian-lý gian. - Các đối tượng thực hiện hành vi tình ngay-lý ngay là những người giỏi, hiểu biết pháp luật, phong tục tập quán…có nhân cách công tâm, đức độ, có lương tâm trách nhiệm với công việc và với xã hội.