Luận văn thạc sĩ chuẩn mực hợp nhất kinh doanh sự hài hóa giữa chuẩn mực kế toán việt nam và chuẩn mực kế toán quốc tế luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ kinh tế nghiên cứu chuẩn mực hợp nhất kinh doanh sự hài hóa giữa chuẩn mực kế toán việt nam và chuẩn mực kế toán quốc, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Trần Thị Huyền Thu
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Văn Dương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Chuẩn Mực Hợp Nhất Kinh Doanh: Sự Hài Hòa Giữa Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam Và Chuẩn Mực Kế Toán Quốc Tế
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: CHUẨN MỰC QUỐC TẾ VỀ KẾ TOÁN HỢP NHẤT KINH DOANH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG Ở MỘT SỐ NƯỚC
• 1.1. Sự hình thành và phát triển chuẩn mực quốc tế về kế toán hợp nhất kinh doanh
• 1.2. Khái niệm, sự cần thiết và lợi ích của hợp nhất kinh doanh
• 1.2.1. Khái niệm
• 1.2.2. Sự cần thiết và lợi ích của hợp nhất kinh doanh
• 1.2.3. Phân loại hợp nhất kinh doanh
• 1.2.4. Các hình thức hợp nhất kinh doanh
• 1.2.5. Phương pháp kế toán hợp nhất kinh doanh
• 1.2.5.1. Kế toán theo phương pháp cộng vốn
• 1.2.5.2. Kế toán theo phương pháp mua

Tóm tắt

I. Tổng quan về sự hài hòa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế

Sự hài hòa giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS) là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc áp dụng các chuẩn mực này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc thu hút đầu tư nước ngoài. Sự khác biệt giữa chuẩn mực VAS và chuẩn mực IFRS cần được phân tích kỹ lưỡng để tìm ra giải pháp tối ưu cho việc áp dụng đồng thời hai hệ thống này.

1.1. Khái niệm và vai trò của chuẩn mực kế toán

Chuẩn mực kế toán là các quy định và hướng dẫn nhằm đảm bảo tính chính xác và minh bạch trong báo cáo tài chính. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin tài chính đáng tin cậy cho các nhà đầu tư và các bên liên quan. Việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế giúp các doanh nghiệp Việt Nam có thể so sánh được với các doanh nghiệp trên toàn cầu, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh.

1.2. Lịch sử hình thành chuẩn mực kế toán quốc tế

Chuẩn mực kế toán quốc tế được phát triển bởi IASB từ năm 2001, nhằm thay thế IASC. Mục tiêu chính là tạo ra các chuẩn mực có chất lượng cao, dễ hiểu và khả thi cho toàn cầu. Sự phát triển này đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc áp dụng các chuẩn mực kế toán thống nhất trên toàn thế giới.

II. Vấn đề và thách thức trong việc hài hòa chuẩn mực kế toán

Việc hài hòa giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực IFRS gặp phải nhiều thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự khác biệt trong cách ghi nhận và đo lường các khoản mục tài chính. Điều này có thể dẫn đến sự không nhất quán trong báo cáo tài chính, gây khó khăn cho các nhà đầu tư trong việc đưa ra quyết định. Ngoài ra, việc đào tạo nhân lực và thay đổi tư duy trong các doanh nghiệp cũng là một thách thức không nhỏ.

2.1. Sự khác biệt trong quy định và thực tiễn

Sự khác biệt giữa chuẩn mực VAS và chuẩn mực IFRS chủ yếu nằm ở cách ghi nhận doanh thu, chi phí và tài sản. Ví dụ, trong khi IFRS cho phép ghi nhận doanh thu khi có sự chắc chắn về khả năng thu hồi, VAS lại yêu cầu phải có chứng từ cụ thể. Điều này tạo ra sự khó khăn trong việc chuyển đổi giữa hai hệ thống.

2.2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực

Để thực hiện việc hài hòa chuẩn mực kế toán, cần có một đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản về cả chuẩn mực VAS và chuẩn mực IFRS. Việc này không chỉ đòi hỏi thời gian mà còn cần sự đầu tư lớn từ phía doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước.

III. Phương pháp giải quyết vấn đề hài hòa chuẩn mực kế toán

Để giải quyết vấn đề hài hòa giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực IFRS, cần áp dụng một số phương pháp cụ thể. Một trong những phương pháp hiệu quả là xây dựng một khung pháp lý rõ ràng cho việc áp dụng IFRS tại Việt Nam. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu cho các kế toán viên và các nhà quản lý tài chính.

3.1. Xây dựng khung pháp lý cho IFRS

Việc xây dựng khung pháp lý cho việc áp dụng IFRS tại Việt Nam là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp các doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc chuyển đổi mà còn tạo ra một môi trường pháp lý ổn định cho các nhà đầu tư nước ngoài.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho kế toán viên

Các chương trình đào tạo chuyên sâu về IFRS cho kế toán viên và các nhà quản lý tài chính sẽ giúp nâng cao năng lực cho đội ngũ nhân sự. Điều này không chỉ giúp họ hiểu rõ hơn về các chuẩn mực quốc tế mà còn giúp họ áp dụng hiệu quả trong thực tiễn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc áp dụng hài hòa giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực IFRS đã mang lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp. Nghiên cứu cho thấy rằng các doanh nghiệp áp dụng IFRS có khả năng thu hút đầu tư nước ngoài cao hơn và có báo cáo tài chính minh bạch hơn. Điều này không chỉ giúp nâng cao uy tín của doanh nghiệp mà còn tạo ra cơ hội phát triển bền vững.

4.1. Lợi ích từ việc áp dụng IFRS

Các doanh nghiệp áp dụng IFRS thường có báo cáo tài chính rõ ràng và minh bạch hơn, từ đó thu hút được nhiều nhà đầu tư hơn. Nghiên cứu cho thấy rằng các doanh nghiệp này có khả năng tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận cao hơn so với các doanh nghiệp chỉ áp dụng VAS.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng IFRS giúp cải thiện chất lượng báo cáo tài chính và tăng cường tính minh bạch. Điều này không chỉ có lợi cho doanh nghiệp mà còn cho cả nền kinh tế nói chung.

V. Kết luận và tương lai của chuẩn mực kế toán

Sự hài hòa giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực IFRS là một quá trình cần thời gian và nỗ lực từ nhiều phía. Tuy nhiên, với những lợi ích rõ ràng mà nó mang lại, việc này là cần thiết và không thể tránh khỏi. Tương lai của chuẩn mực kế toán tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng và thích ứng với các chuẩn mực quốc tế.

5.1. Triển vọng phát triển chuẩn mực kế toán

Triển vọng phát triển chuẩn mực kế toán tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc cải cách hệ thống pháp lý và nâng cao năng lực cho đội ngũ nhân sự. Việc này sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam có thể cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế.

5.2. Tương lai của kế toán Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế sẽ giúp các doanh nghiệp Việt Nam không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ. Điều này sẽ tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng đã thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động mua bán, sáp nhập và liên kết kinh doanh tại Việt Nam. Đặc biệt, trong giai đoạn 2001–2004, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt mức tăng trưởng bình quân 16%/năm, đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lên 78,4 tỷ USD và chiếm tới 149% GDP. Việc Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2006 cùng sự hiện diện của các hiệp định thương mại song phương với 86 quốc gia và 47 hiệp định bảo hộ đầu tư đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống thông tin tài chính minh bạch, có khả năng so sánh theo chuẩn mực quốc tế.

Nghiên cứu tập trung giải quyết sự bất cập và thiếu đồng bộ trong khuôn khổ kế toán hợp nhất kinh doanh tại Việt Nam trước bối cảnh làn sóng sáp nhập gia tăng. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là phân tích cơ sở lý luận của Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS 3) và Chuẩn mực Kế toán Quốc tế số 22 (IAS 22), đối chiếu chi tiết với Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 11 (VAS 11) được ban hành theo Quyết định số 100/2005/QĐ-BTC và hướng dẫn tại Thông tư 21/2006/TT-BTC. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định kế toán hợp nhất kinh doanh từ năm 1973 đến năm 2007 tại các tổ chức soạn thảo quốc tế và các quốc gia có thị trường phát triển như Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Úc. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc đóng góp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống 26 chuẩn mực kế toán Việt Nam, nâng cao độ tin cậy của báo cáo tài chính hợp nhất và hỗ trợ doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý trong các giao dịch tái cấu trúc quy mô lớn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết kế toán hiện đại cốt lõi:

• Lý thuyết thực thể kế toán (Entity Theory): Xem tập đoàn kinh tế gồm công ty mẹ và các công ty con là một đơn vị báo cáo kinh tế duy nhất, độc lập với các chủ sở hữu cụ thể. Lý thuyết này là nền tảng để IFRS 3 và VAS 11 yêu cầu phản ánh toàn bộ tài sản thuần theo giá trị hợp lý tại ngày mua và xếp lợi ích của cổ đông thiểu số vào cấu phần vốn chủ sở hữu.
• Lý thuyết quyền sở hữu (Proprietary Theory): Nhấn mạnh quyền lợi của nhóm cổ đông nắm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần của đơn vị bị mua lại, vốn được phản ánh đậm nét trong giai đoạn áp dụng chuẩn mực IAS 22 trước đây.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng các khái niệm và mô hình kế toán cơ bản:

1. Hợp nhất kinh doanh (Business Combination): Việc kết hợp các đơn vị kinh doanh độc lập thành một đơn vị báo cáo thông qua việc xác lập quyền kiểm soát trên 50% quyền biểu quyết hoặc chi phối chính sách tài chính và hoạt động.
2. Phương pháp mua (Acquisition/Purchase Method): Phương pháp kế toán ghi nhận tài sản mua, nợ phải trả và nợ tiềm tàng theo giá trị hợp lý tại ngày diễn ra trao đổi.
3. Phương pháp cộng vốn (Pooling of Interests Method): Phương pháp kế toán cộng dồn giá trị ghi sổ của các đơn vị hợp nhất mà không phát sinh giá trị hợp lý hay lợi thế thương mại.
4. Lợi thế thương mại (Goodwill) và Lợi thế thương mại âm (Negative Goodwill): Khoản chênh lệch giữa giá phí hợp nhất kinh doanh và phần sở hữu của bên mua trong giá trị hợp lý thuần của tài sản, nợ phải trả xác định được.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) với dữ liệu toàn diện bao gồm:

• Toàn bộ 26 Chuẩn mực Kế toán Việt Nam đã ban hành, trọng tâm là VAS 11, VAS 04 (Tài sản cố định vô hình) và VAS 18 (Các khoản dự phòng, tài sản và nợ tiềm tàng).
• Hệ thống văn bản chuẩn mực quốc tế tương ứng gồm IAS 22 (các phiên bản 1983, 1993, 1998), IFRS 3 (2004), hệ thống nguyên tắc kế toán Hoa Kỳ (US GAAP với APB 16, SFAS 141, SFAS 142) và Vương quốc Anh (UK GAAP với SSAP 22, FRS 10).
• Tập mẫu thực nghiệm gồm 5 tình huống hợp nhất kinh doanh điển hình: từ các đại thương vụ sáp nhập quy mô 81.380 triệu USD của Exxon-Mobil, 4,3 tỷ USD của Staples và Office Depot cho đến các mô hình mô phỏng hạch toán hoán đổi cổ phần, mua tài sản thuần và hình thành công ty mẹ - con.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh chuẩn mực kết hợp với mô hình hóa số liệu thực nghiệm là nhằm làm rõ các sai lệch kỹ thuật kế toán khi chuyển dịch giữa các nguyên tắc ghi sổ và giá trị hợp lý. Timeline phân tích kéo dài xuyên suốt tiến trình cải cách kế toán quốc tế từ năm 1973 (thành lập IASC) qua mốc chuyển đổi IFRS năm 2001-2004 và cột mốc thực thi VAS 11 tại Việt Nam năm 2006-2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Bãi bỏ hoàn toàn phương pháp cộng vốn để thống nhất phương pháp mua: Cả IFRS 3 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2005) và VAS 11 (ban hành năm 2005) đều chính thức loại bỏ phương pháp cộng vốn, chỉ cho phép áp dụng duy nhất phương pháp mua. Trước đây, phương pháp cộng vốn thường bị lạm dụng làm tăng lợi nhuận danh nghĩa từ 15% đến 20% do bỏ qua việc đánh giá lại tài sản theo thị giá và không ghi nhận chi phí hợp nhất vào giá mua.
2. Sự khác biệt căn bản trong việc xử lý Lợi thế thương mại (Goodwill): Theo chuẩn mực quốc tế IFRS 3, lợi thế thương mại được vốn hóa và tuyệt đối không trích khấu hao, thay vào đó doanh nghiệp phải thực hiện kiểm tra tổn thất tài sản (impairment test) ít nhất mỗi năm một lần theo IAS 36. Ngược lại, VAS 11 và Thông tư 21/Thông tư 55 vẫn duy trì quy định vốn hóa và phân bổ đường thẳng vào chi phí trong thời gian tối đa không quá 10 năm, rút ngắn so với khung 5–40 năm của Quyết định 1141 trước đây.
3. Thống nhất ghi nhận Lợi thế thương mại âm vào kết quả kinh doanh: Khi giá trị hợp lý của tài sản thuần mua được lớn hơn giá phí hợp nhất, cả IFRS 3 và VAS 11 đều yêu cầu rà soát lại toàn bộ tài sản, công nợ xác định được và ghi nhận ngay 100% phần chênh lệch thặng dư vào Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của kỳ hợp nhất. Quy định này tiến bộ vượt bậc so với việc hoãn lại phân bổ tối đa 40 năm theo APB 16 của Hoa Kỳ hay 5 năm theo IAS 22 (1993).
4. Chuẩn hóa xác định và trình bày Lợi ích của cổ đông thiểu số: IFRS 3 đã bãi bỏ phương pháp chuẩn dựa trên giá trị ghi sổ của IAS 22, chuyển sang phương pháp thay thế xác định hoàn toàn theo giá trị hợp lý. Trên Bảng cân đối kế toán hợp nhất, khoản mục này được trình bày tách bạch thành một chỉ tiêu riêng thuộc phần vốn chủ sở hữu thay vì xếp vào nhóm nợ phải trả dài hạn như các quy định kế toán cũ tại Việt Nam.

Thảo luận kết quả

Các kết quả so sánh định lượng được minh họa rõ nét thông qua hệ thống bảng tính chi phí hợp nhất và phân bổ lợi thế thương mại:

Tiêu chí kế toán	IAS 22 (1998)	IFRS 3 (2004) / US GAAP (SFAS 142)	VAS 11 (2005) / Thông tư 21
Phương pháp kế toán	Phương pháp mua hoặc Cộng vốn	Duy nhất phương pháp mua	Duy nhất phương pháp mua
Xử lý Lợi thế thương mại	Vốn hóa, khấu hao tối đa 20 năm	Vốn hóa, không khấu hao, thử tổn thất hàng năm	Vốn hóa, phân bổ tối đa 10 năm
Lợi thế thương mại âm	Phân bổ vào tài sản hoặc doanh thu	Ghi nhận ngay vào thu nhập trong kỳ	Ghi nhận ngay vào thu nhập trong kỳ
Lợi ích cổ đông thiểu số	Giá trị ghi sổ hoặc Giá trị hợp lý	Duy nhất theo Giá trị hợp lý	Theo Giá trị hợp lý của tài sản thuần

Điển hình trong mô hình thực nghiệm hợp nhất giữa Công ty A và Công ty B, khi giá phí hợp nhất được xác định ở mức 170.500 triệu đồng (bao gồm 50.000 triệu đồng giá trị đầu tư ban đầu, 62.500 triệu đồng cổ phiếu phát hành, 22.000 triệu đồng trái phiếu, 10.000 triệu đồng tiền mặt, 25.000 triệu đồng chi phí cam kết tương lai và 500 triệu đồng tư vấn pháp lý), việc đánh giá lại tài sản theo giá trị hợp lý đã xác định lợi thế thương mại chính xác là 13.600 triệu đồng.

Sở dĩ Việt Nam chưa áp dụng cơ chế phi khấu hao đối với lợi thế thương mại như IFRS 3 là do thị trường tài chính và dịch vụ thẩm định giá tại thời điểm 2006–2007 chưa đủ hoàn thiện để xác định chính xác mức độ tổn thất tài sản hàng năm. Việc phân bổ trong 10 năm của VAS 11 là một giải pháp dung hòa thực tiễn, tránh tạo ra áp lực sụt giảm lợi nhuận đột ngột từ 5% đến 10% mỗi năm như ở các nền kinh tế áp dụng trích khấu hao quá ngắn hạn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Cập nhật và hoàn thiện VAS 11 theo lộ trình hội nhập IFRS: Bộ Tài chính cần tiến hành sửa đổi VAS 11 theo hướng bãi bỏ việc phân bổ khấu hao cơ học trong 10 năm, thay thế bằng quy định kiểm tra suy giảm giá trị hàng năm theo chuẩn mực tương đương IAS 36 trong giai đoạn 2008–2010 nhằm nâng cao tính minh bạch cho hơn 95% báo cáo tài chính của các công ty niêm yết.
2. Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật đo lường giá trị hợp lý: Cục Quản lý Giá phối hợp với Hội Thẩm định giá Việt Nam ban hành hướng dẫn chi tiết về phương pháp định giá tài sản vô hình, thương hiệu và các khoản nợ tiềm tàng, phấn đấu đạt mục tiêu trên 90% các thương vụ M&A quy mô lớn được thẩm định độc lập với độ lệch giá trị dưới 5% trong giai đoạn 2008–2012.
3. Nâng cao năng lực cho đội ngũ kế toán và kiểm toán viên: Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA) cùng các trường đại học khối kinh tế tổ chức chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật lập báo cáo tài chính hợp nhất và kiểm toán suy giảm giá trị, đặt mục tiêu bồi dưỡng cho ít nhất 80% kế toán trưởng tập đoàn và kiểm toán viên hành nghề trong vòng 24 tháng.
4. Tăng cường kiểm soát chống độc quyền và quản lý rủi ro M&A: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Cục Quản lý Cạnh tranh cần thiết lập cơ chế giám sát các giao dịch hợp nhất doanh nghiệp có thị phần chi phối, tham khảo kinh nghiệm từ các vụ ngăn chặn sáp nhập độc quyền 4,3 tỷ USD của FTC Hoa Kỳ nhằm bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Kiểm toán viên và Kế toán trưởng tại các tập đoàn kinh tế: Giúp nắm vững quy trình 3 bước của phương pháp mua, kỹ thuật loại trừ giao dịch nội bộ và phương pháp tính toán lợi thế thương mại chính xác trong các thương vụ giá trị hàng chục tỷ đồng.
2. Giám đốc tài chính (CFO) và Chuyên viên phân tích M&A: Cung cấp công cụ định lượng tác động của chính sách kế toán đến các chỉ số sinh lời (ROE, ROA), giúp lập kế hoạch tài chính tối ưu khi thực hiện các giao dịch hoán đổi cổ phần hoặc mua lại tài sản.
3. Cơ quan quản lý và các nhà hoạch định chính sách kế toán: Tài liệu tham khảo giá trị để Bộ Tài chính nghiên cứu, đánh giá mức độ tương thích giữa VAS và IFRS, từ đó xây dựng đề án áp dụng Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế tại Việt Nam.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Kế toán - Kiểm toán: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật chuyên sâu với hệ thống bài tập thực nghiệm định lượng chuẩn mực, phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu về kế toán tài chính nâng cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao IFRS 3 và VAS 11 đều bãi bỏ hoàn toàn phương pháp cộng vốn?
   Phương pháp cộng vốn dựa vào giá trị ghi sổ lịch sử, không phản ánh đúng giá trị hợp lý tại thời điểm chuyển giao quyền kiểm soát và dễ bị doanh nghiệp lợi dụng để che giấu chi phí thâu tóm thực tế. Việc áp dụng bắt buộc 100% phương pháp mua giúp minh bạch hóa tài sản và ngăn chặn hiện tượng tạo lãi ảo.

2. Lợi thế thương mại được hạch toán khác nhau thế nào giữa VAS 11 và IFRS 3?
   Theo IFRS 3, lợi thế thương mại được vốn hóa và không khấu hao định kỳ, chỉ kiểm tra tổn thất hàng năm theo IAS 36. Trong khi đó, VAS 11 quy định lợi thế thương mại phải được phân bổ dần theo phương pháp đường thẳng vào chi phí hoạt động với thời hạn tối đa không vượt quá 10 năm.

3. Lợi thế thương mại âm được xử lý như thế nào theo quy định hiện hành?
   Cả VAS 11 và IFRS 3 đều yêu cầu doanh nghiệp rà soát, đánh giá lại toàn bộ tài sản thuần và nợ tiềm tàng của bên bị mua. Nếu giá trị hợp lý thuần vẫn vượt quá giá phí hợp nhất, toàn bộ khoản chênh lệch này được ghi nhận ngay 100% vào doanh thu/thu nhập trong kỳ hợp nhất.

4. Lợi ích của cổ đông thiểu số được xác định và trình bày ra sao trên Báo cáo tài chính?
   Lợi ích cổ đông thiểu số được xác định dựa trên tỷ lệ sở hữu của cổ đông ngoài tập đoàn nhân với giá trị hợp lý của tài sản thuần công ty con. Chỉ tiêu này bắt buộc phải được trình bày thành một khoản mục riêng biệt thuộc phần Vốn chủ sở hữu, không được ghi nhận vào Nợ phải trả.

5. Trở ngại lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam khi thực thi VAS 11 là gì?
   Trở ngại lớn nhất là năng lực xác định giá trị hợp lý của các tài sản phi tiền tệ, tài sản vô hình và các khoản nợ tiềm tàng do thị trường mua bán nợ và dịch vụ thẩm định giá giai đoạn 2006–2007 tại Việt Nam còn sơ khai, dẫn đến chênh lệch lớn khi tính toán giá phí hợp nhất.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện quá trình tiến hóa của chuẩn mực kế toán hợp nhất kinh doanh từ IAS 22 (1983–1998) đến IFRS 3 (2004) và phân tích sâu sắc sự ra đời của VAS 11 năm 2005.
• Khẳng định tính ưu việt tất yếu của phương pháp mua duy nhất trong việc phản ánh trung thực bản chất kinh tế và giá trị hợp lý của các giao dịch sáp nhập doanh nghiệp.
• Làm rõ điểm nghẽn kỹ thuật cốt lõi giữa kế toán Việt Nam và thông lệ quốc tế trong việc xử lý lợi thế thương mại (phân bổ đường thẳng 10 năm so với đánh giá tổn thất tài sản định kỳ).
• Cung cấp khung phương pháp luận vững chắc và 5 mô hình hạch toán thực nghiệm định lượng phục vụ công tác lập báo cáo tài chính hợp nhất tại các tập đoàn kinh tế.
• Đề xuất lộ trình đồng bộ từ hoàn thiện thể chế kế toán, phát triển dịch vụ định giá đến kiểm soát độc quyền thị trường giai đoạn 2008–2015 hướng tới áp dụng hoàn toàn IFRS.

Các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác sâu hệ thống tình huống thực nghiệm và mô hình định khoản trong luận văn để ứng dụng hiệu quả vào công tác quản trị tài chính thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CHUẨN MỰC QUỐC TẾ VỀ KẾ TOÁN HỢP NHẤT KINH DOANH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG Ở MỘT SỐ NƯỚC 1.1 Sự hình thành và phát triển chuẩn mực quốc tế về kế toán hợp nhất kinh doanh 1.1 Khái quát lịch sử hình thành Chuẩn mực kế toán quốc tế được soạn thảo bởi IASB (International Accounting Standards Board ). IASB được thành lập từ năm 2001 để thay thế Ủy ban Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) do Ngân hàng thế giới hỗ trợ thành lập và phát triển từ năm 1973 đến năm 2000 , có trụ sở tại London. Mục tiêu hoạt động chính của IASB là phát triển các chuẩn mực kế toán có chất lượng cao, thống nhất, dễ hiểu và có tính khả thi cao cho toàn thế giới trên quan điểm phục vụ lợi ích của công chúng; tăng cường tính minh bạch, có thể so sánh được của thông tin trong báo cáo tài chính và các báo cáo liên quan đến tài chính, kế toán khác, giúp những thành viên tham gia thị trường vốn thế giới và những người sử dụng báo cáo tài chính đưa ra các quyết định kinh tế; xúc tiến việc sử dụng và ứng dụng nghiêm ngặt các chuẩn mực kế toán quốc tế; đem đến những giải pháp có chất lượng cao cho sự hòa hợp giữa hệ thống chuẩn mực kế toán quốc gia và các chuẩn mực kế toán quốc tế. Nhiệm vụ của IASB là soạn thảo ra những tiêu chuẩn quốc tế cho lĩnh vực kế toán.

Trước năm 2001, IASB còn có tên gọi (International Accounting Standards Committee)- IASC. Tiêu chuẩn được IASC soạn ra có tên gọi: Tiêu chuẩn kế toán quốc tế (International Accounting Standards)- IAS. Những tiêu chuẩn này sau một thời gian lại được đổi tên thành Tiêu chuẩn báo cáo tài chính quốc tế (International Financial Reporting Standards)- IFRS. Mục đích của những tiêu chuẩn này không chỉ là tính chính xác của kế toán mà còn là sự toàn vẹn và minh bạch Báo cáo tài chính.

IASB đã và vẫn đang tiếp tục phát triển các tiêu chuẩn IAS/IFRS. Giới thiệu quá trình phát triển của chuẩn mực này: IAS22 (11/1983) Æ IAS22 (12/1993) Æ IAS22 (9/1998) Æ IFRS3 (3/2004) HVTH: Trần Thị Huyền Thu 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ kinh tế GVHD: TS.Bùi Văn Dương Các mốc thời điểm trong quá trình hình thành IAS 22 9/1981 Bản thảo E22 về kế toán hợp nhất kinh doanh 11/1983 IAS22 (1983)- Kế toán hợp nhất kinh doanh ra đời 1/1/1985 Ngày IAS22 (1983) có hiệu lực 6/1992 Bản thảo E54 về hợp nhất kinh doanh 12/1993 IAS 22 (1993) - Hợp nhất kinh doanh ra đời 1/1/1995 Ngày IAS22 (1993) có hiệu lực 8/1997 Bản thảo E61 về hợp nhất kinh doanh 9/1998 IAS 22 (1993) - Hợp nhất kinh doanh ra đời 1/7/1999 Ngày IAS22 (1998) có hiệu lực 31/3/2004 IAS22 bị thay thế bởi IFRS3 -Hợp nhất kinh doanh, có hiệu lực kể từ ngày 1/1/2005 Bảng 1.1 Về phần IFRS 3 4/2001 Dự án được mang qua từ IASC cũ 7/2001 Dự án được IASB thêm vào 5/12/2002 Bản thảo Hợp nhất kinh doanh và các dự thảo về hợp nhất kinh doanh được đưa ra dựa trên sự thay đổi IAS 36 và IAS 38 31/3/2004 IFRS 3 Hợp nhất kinh doanh ra đời dựa trên sửa đổi phiên bản IAS 36 và IAS 38, IAS 22 đã bị thay thế bởi IFRS 3 01/4/2004 Nhìn chung IFRS 3 đã được chấp nhận từ sau ngày 31/3/2004 Các điều khoản đặc biệt về lợi thế thương mại, LTTM âm, tài sản vô hình được công nhận. 29/4/2004 Đưa ra một số các sửa đổi IFRS 3 30/6/2005 Đưa ra các điều khoản quan trọng đối với IFRS 3 Bảng 1.2 IFRS 3 được thực hiện bởi các chuyên gia về chuẩn mực kế toán thế giới bao gồm: Úc, Mỹ, Canada dựa trên quan điểm càng gần với các nguyên tắc kế toán được chấp nhận chung của Mỹ (US GAAP) càng tốt. HVTH: Trần Thị Huyền Thu 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ kinh tế GVHD: TS.2 Khái niệm, sự cần thiết và lợi ích của hợp nhất kinh doanh 1.1 Khái niệm: Khái niệm “hợp nhất kinh doanh” (Business Combination) thường được các nhà kinh tế đề cập đến trên một phạm vi rộng với các cách biểu đạt có thể khác nhau: - Một giao dịch trong đó hai hay nhiều công ty liên kết lại với nhau được gọi là hợp nhất kinh doanh.

- Hợp nhất kinh doanh xảy ra khi hai hay nhiều công ty liên kết lại với nhau thành một thực thể kế toán. - Hợp nhất kinh doanh xảy ra khi hai hay nhiều công ty kết hợp lại với nhau dưới sự kiểm soát chung về các hoạt động và chính sách tài chính. - “Business Combination” được một số dịch giả Việt Nam truyền tải đến người đọc với thuật ngữ “Liên kết kinh doanh” và được định nghĩa như là sự liên kết của các công ty nhằm mục tiêu tối đa hóa lợi ích. Tuy hợp nhất kinh doanh có thể được xem xét dưới các góc độ khác nhau, song thực chất của nó là cho ra đời một chủ thể kinh tế mới trên cơ sở kết hợp nhiều chủ thể kinh tế hiện hữu.

* IAS22 (1998) định nghĩa: Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các đơn vị, doanh nghiệp độc lập thành một đơn vị kinh tế thông qua hình thức kết hợp lợi ích hoặc thâu tóm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần và hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp khác. * Theo IFRS3 (2004): Hợp nhất kinh doanh là việc kết hợp các đơn vị, doanh nghiệp độc lập thành một đơn vị báo cáo thông qua hình thức thâu tóm quyền kiểm soát đối với tài sản thuần và hoạt động của đơn vị, doanh nghiệp khác. Các trường hợp ngoại trừ: - Trường hợp các doanh nghiệp độc lập liên kết với nhau tạo thành một liên doanh - Trường hợp các doanh nghiệp cùng chịu sự kiểm soát của doanh nghiệp khác. HVTH: Trần Thị Huyền Thu 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ kinh tế GVHD: TS.Bùi Văn Dương Việc hợp nhất mang tính chất tái cơ cấu lại của doanh nghiệp kiểm soát - Trường hợp các doanh nghiệp độc lập được kết hợp lại thông qua hình thức hợp đồng mà không phải là thâu tóm quyền sở hữu.2 Sự cần thiết và lợi ích của hợp nhất kinh doanh: Tất cả các doanh nghiệp đều có nhu cầu mở rộng hoạt động sản xuất, và việc các doanh nghiệp chọn hợp nhất kinh doanh để tăng quy mô sản xuất của mình vì những lý do sau: 1.1 Lợi ích vì giảm chi phí: Thường thì một doanh nghiệp sẽ bỏ ra ít chi phí hơn trong việc có được các cơ sở tiện nghi cần thiết qua hợp nhất hơn là tự phát triển, nhất là trong thời kỳ lạm phát.2 Giảm rủi ro: Mua lại các doanh nghiệp đang hoạt động và có thị trường thì thường ít rủi ro hơn việc mở rộng sản xuất và gây dựng thị trường mới.

Sự kết hợp doanh nghiệp sẽ ít rủi ro hơn khi mục tiêu là đa dạng hóa sản phẩm. Vì các công ty trong ngành công nghiệp thường lo lắng vì khả năng sản xuất dư thừa của mình thì hợp nhất doanh nghiệp có lẽ là con đường duy nhất để phát triển.3 Ít bị trì hoãn các hoạt động hiện tại: Việc sang lại nhà máy thông qua hợp nhất kinh doanh rất có lợi vì sẽ tránh được trễ nãi trong hoạt động. Các nhà máy này đang hoạt động và đã hội đủ điều kiện để hoạt động sản xuất kinh doanh, khi hợp nhất chúng ta khỏi mất thời gian xây cất, làm các thủ tục hành chính để được cấp giấy phép kinh doanh. Việc nghiên cứu môi trường cũng mất rất nhiều thời gian.4 Tránh bị thôn tính: Nhiều công ty hợp nhất để tránh bị sang nhượng.

Những công ty nhỏ hơn thường có nguy cơ bị thâu tóm, vì vậy các công ty này thường có chiến lược mua trước để đảm bảo không bị thôn tính bởi các công ty khác 1.5 Tận dụng được tài sản vô hình từ việc hợp nhất : Việc hợp nhất kinh doanh đem lại chung cả hai loại tài sản vô hình và hữu hình. Do đó, việc mua lại công ty đồng thời với mua lại những môn bài, giấy phép, các bản nghiên cứu, các cơ sở dữ liệu về khách hàng, hay kinh nghiệm quản lý… đây chính là HVTH: Trần Thị Huyền Thu 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ kinh tế GVHD: TS.Bùi Văn Dương động cơ hàng đầu cho một sự hợp nhất doanh nghiệp đặc biệt.6 Tham gia niêm yết trên thị trường chứng khoán: Việc hợp nhất kinh doanh còn giúp các doanh nghiệp đủ điều kiện để tham gia niêm yết trên thị trường chứng khoán (điều kiện về vốn điều lệ, tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh…) 1.7 Các lý do khác: Các công ty, doanh nghiệp chọn hợp nhất kinh doanh hơn những hình thức khác vì lợi trong việc đóng thuế thu nhập doanh nghiệp (ví dụ như được chuyển các khoản lỗ của năm trước sang năm sau nhằm hưởng lợi về thuế), doanh nghiệp sẽ được lợi ở thuế bất động sản, thuế lợi tức cá nhân. Một trong nhiều yếu tố thúc đẩy việc hợp nhất kinh doanh năm 1998 của công ty Weeling-Pittsburgh Steel, một công ty con của WHX với công ty Handy & Harman là vì chương trình hưu bổng dồi dào của Handy & Harman có thể giải quyết được nợ hưu bổng không chi trả được của Weeling-Pittsburgh Steel.3 Phân loại hợp nhất kinh doanh: 1.1 Theo bản chất của sự hợp nhất Hợp nhất tự nguyện (Friendly combination): Ban giám đốc doanh nghiệp tự nguyện hợp nhất, chỉ cần 2/3 cổ phiếu biếu quyết chấp nhận. Hợp nhất không tự nguyện (Unfriendly combination): Xảy ra yêu cầu hợp nhất nhưng ban giám đốc doanh nghiệp chống lại sự hợp nhất.2 Theo cấu trúc của sự hợp nhất Hợp nhất theo chiều ngang: Hợp nhất doanh nghiệp trong cùng ngành.

Hợp nhất theo chiều dọc: Hợp nhất doanh nghiệp và nhà cung cấp Hợp nhất thành tập đoàn: Hợp nhất doanh nghiệp những ngành khác nhau nhằm đa dạng hóa mặt hàng 1.3 Theo hình thức hợp nhất Hợp nhất kinh doanh xảy ra dưới các hình thức cơ bản sau: - Sát nhập pháp lý (Statutory mergers): Một hay nhiều công ty hiện hữu được kết HVTH: Trần Thị Huyền Thu 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ kinh tế GVHD: TS.Bùi Văn Dương hợp vào một công ty khác, sau đó chấm dứt sự tồn tại. Công ty A Công ty A Công ty B Hình 1.1 B: Công ty bị sát nhập vào A, sau đó B chấm dứt tồn tại - Hợp nhất pháp lý (Statutory consolidation): Các công ty hiện hữu kết hợp thành một chủ thể kinh tế và pháp lý mới, sau đó chấm dứt tồn tại. Công ty A Công ty C Công ty B Hình 1.