CHƯƠNG I M Ộ T SÓ VÁN Đ È C H U N G V È Ủ N G DỤNG C Ô N G N G H Ệ T IIÔ N G TIN TR O N G DẠY H Ọ C HÓA H Ọ C 1. Môi truò'ng học tập có sự hỗ trọciia máy tính Môi trường học tập là bối cành tâm lý - xã hội mà trong đó diễn ra việc học tập (Fraser & VValberg, 1991). Khi mà hiện nay việc học tập diễn ra trong nhiều bối cảnh ngoài nhà trường, thì khái niệm này có ý nói đến nhà truờng nhiều hơn Trong tiếng anh, thuật ngữ “climate” thường được dùng nhiều hơn thay cho thuật ngữ “environment” (Johnson & Johnson, 1991). Tuy nhiên, những nghiên cứu hiện nay liên quan chù yếu đến lĩiôi trường học tập trên lớp và cụ thể hơn là môi trường học tập có sụ tham gia của máy tính.
Môi trường học tập trong nhà trường đặc trưng bởi sự quan hệ giữa giáo viên và tập thể học sinh. Những quan hệ này tương tác và hình thành các mối liên hệ đa dạng, tạo nên cái mà Salomon (1994) gọi là “một hệ thống các yếu tố tương quan với nhau có tác động liên kết việc học tập trong tuơng tác với những khác biệt về văn hoá và cá nhân”. Người ta cũng quan tâm đặc biệt đến mối liên hệ giữa giáo viên và học sinh. Môi trường học tập cũng bao gồm cơ sở vật chất, gồm tất cả những gi có trong lớp học, toàn bộ các thiết bị và đồ đạc cụ thể, kể cả tài liệu môn học, sách giáo khoa, báng video, thậm chí cả chương trình học và phong cách giảng dạy của giáo viên.
Tóm lại, môi trường học tập trong lớp học được xem như là một tập hợp các quan hệ phức tập giữa giáo viên, học sinh, công nghệ, chương trình và môi trường vật chất. Tiêu biểu cho môi trường học tập truyền thống là sụ tập trung vào người giáo viên (lấy người giáo viên làm trung tâm), một tập hợp các học sinh, một phần cụ thể nào đó của chương trinh học, được hỗ trợ bởi công nghệ như sách giáo khoa. M ô hình môi trưòiiỊỊ học tập trên lóp cỏ sự h ỗ trự của mảy tính Hầu hết các chuyên gia trong lĩnh vực tin học giáo dục, như Olson (1998), Rieber (1994) và Lynch (1990) cho rằng đặc điểm của máy tính là khả năng tương tác nên nó có một vị trí riêng trong cấu trúc quan hệ của lớp học. Môi trường học tập trong lớp học có sự kết hợp cùa máy tính được mô tả như mô hình dưới đây.
Khác với công nghệ truyền thống không có tương tác (tạm gọi là công nghệ cũ), máy tính có tương tác hai chiều, nên được tách riêng để làm rõ hơn hiệu quả cùa nó. Các thành phần của môi trường học tập truyền thong (phần nam trong hình chữ nhật) đã tạo nên một mô hình phức tạp của các mối quan hệ. Khi máy tính được đưa vào sử dụng cùng với môi trường này, sự phức tạp cùa các quan hệ trong mô hình này tăng lên, tất cả các thành phần trong môi trường học tập trên lớp trước đây (truyền thống) cần phải tương tác với cả phần cứng và phần mềm. Từ mô hình này ta thấy, việc sử dụng máy tính trong lớp học cần xét đến liêr hệ giữa con người và máy tính Những mối liên hệ này sẽ giúp xác định vai trò của máy tính, giáo viên và học sinh * Quan hệ người/máy Máy tính tham dự ngày càng nhiều vào đời sống xã hội, thậm chí tham dự vào cà những quyết định của con người.
Tuy nhiên, máy tính không có đời sốrg riêng của nó, nên nó không thể tự khởi xướng tương tác. Máy tính khóng thể tự nó gây nên điều gì cả, không thề tự nó làm cho việc học tập xấu đi iay tốt lên, không thể tự nó làm thêm hoặc bớt đi tương tác xã hội, nhưng phu thuộc vào cách mà con người tương tác với chúng và cách mà con người sử dụng chúng để tạo nên những thay đối. Rieber và W elliver (1989) chỉ ra rằrg “Sự biến đổi trong dạy và học do máy in đem tới không phải là việc đọc từ trên xuống, nhưng là do nó làm thay đối quan hệ giữa học sinh, giáo viên và nội dung”. Có nhiều quan niệm khác nhau về máy tính, tuỳ theo cách mà người ta sử dụig hay liên quan đến chúng.
Tuy nhiên, có hai quan niệm cơ bản thường gặp nhi sau: thứ nhất, coi máy tính như một công cụ để ta làm việc (giống như bút chi chẳng hạn), và thứ hai, coi máy tính như là một loại máy làm việc phục vụ COI người (giống như đồng hồ hoặc ôtô). Trong dạy học, thường người ta hay gặp lối quan niệm thứ nhất. Khi coi máy tính như một công cụ làm việc thi nó phii phù hợp với những gì người ta cần để thực hiện ý định cùa mình Như thế, rất cần sự rõ ràng, rạch ròi trong mức độ quan hệ giữa người và máy Điều đó khỉng chi phụ thuộc vào đặc điểm cùa người sử dụng, nhưng còn phụ thuộc và) đặc điểm phần cứng và phần mềm. Nghĩa là, tương tác học sinh - máy tính là:ốt yếu (Kay, 1994; Pierce, 1994).
Vui trò cùa máy lính Vào thập niên cuối cùng của thể kỷ trước vẫn còn những tranh cãi về vai trc của máy tính trong các tương tác ở lớp học (DeCorte, 1990; Plomp & Pdgrum, 1992). Nghiên cứu của Nevvhouse (1997) khẳng định rằng, máy tính có vai trò quan trọng để hỗ trợ môi trường học tập, chứ không phải chỉ là kiểm soit việc học tập hay áp đặt một lối học tập nào đó như kiểu học trên cơ sờ miy tính (CBL _ Computer Based Leaming) thường làm Cùng với sự đa dạng cùa hoàn cảnh, máy tính có thể được dùng theo những cách thức linh hoạt để nâng cao chất lượng dạv và học. Máy tính có thể đóng vai trò của một người hướng dẫn, có thể là một công cụ tính toán, trình bày, thí nghiệm và cũng có thể đóng vai trò của một người truyền đạt. Vai trò của máy tính hoặc bị thay đổi đi hoặc bị giới hạn lại do vai trò của giáo viên và học sinh cũng như quan niệm của họ về vai trò của máy tính /.
Vai trò cùa giáo viên Vai trò của giáo viên là hết sức lớn trong mọi môi trường dạy và học, đặc biệt là khi có sự kết hợp cùa máy tính. Theo quan niệm về tri tuệ nhân tạo, nhiều tác giả giáo dục cho rằng, giáo viên là trờ ngại chứ không phải là người hỗ trợ cho việc học tập. Những người này tin tưởng rằng, khái niệm truyền thống về vai trò kiểm soát của giáo viên cần phải thay đổi theo hướng khuyến khích học tập độc lập, bằng cách cung cấp các tài nguyên cho học sinh, giới thiệu các ý tưởng và quan điểm, phát huy việc thảo luận và cung cấp các đánh giá phán hồi. Hannaíin và Savenye (1993) đề nghị rằng, để sử dụng máy tính trong chương trình học tập ở nhà trường, giáo viên cần phải có vai trò khác và nhiều giáo viên đã chống lại những thay đổi này vì nhiều lý do khác nhau Triết lý sư phạm cùa từng giáo viên sẽ định hướng việc xác định kiểu tài nguyên máy tính nào được sử dụng trong lớp học.
Ví dụ, nếu giáo viên cho rằng học tập có được nhờ vào lời nói của họ, thì họ sẽ hướng tới việc sử dụng ngân hàng thông tin hơn là sử dụng các tài nguyên quan sát nghiên cứu. Nếu giáo viên tin rằng học sinh không thể tự đảm trách việc học cùa bản thân, thì họ sẽ uu tiên sừ dụng tài nguyên quản lý nhiệm vụ nhiều hơn. Giáo viên nào tin tưởng vào kiểu lớp học theo thuyết kiến tạo sẽ hướng đến sừ dụng các tài nguyên Quan sát - nghiên cứu và phần mềm công cụ giúp xây dựng tri thức. Với máy tính, vai trò của giáo viên thay đồi đột ngột từ chỗ là trung tâm cung cấp việc dạy học đến vị trí người quản lý nhiều hơn.
Điều này phụ thuộc rất nhiều vào giáo viên, nhưng thói quen là điều rất khó thay đổi. Máy tính thường được dùng để hỗ trợ làm việc nhóm và đẩy mạnh tương tác học sinh - học sinh. Tuy nhiên, điều này có xảy ra hay không còn phụ thuộc vào thiết kế phần mềm, cũng như trình độ tổ chức lớp học cùa giáo viên. Người ta thấy rằng, mô hình giáo dục dựa trên giảng giải và tài liệu rất khó bj phá vỡ.
Ngoài triết lý sư phạm, cũng còn có nhiều nhân tó khác ảnh hưởng đến cách thức sừ dụng máy tính trong môi trường dạy học trên lớp Chẳng hạn, khả năng của phần cứng và phần mềm, cấu hình phần cứng được trang bị, loại nhiệm vụ học tập, khả năng và chất lượng cúa các nguồn tài liệu khác, và trinh độ, kinh nghiệm sư phạm cùa giáo viên, tất cả đều có ảnh hường đến khả năng làm việc nhóm và tương tác giữa học sinh với nhau. Thậm chí ngay khi có được phần cứng, phần mềm tốt nhất và nhiệm vụ học tập rất phù hợp với khả năng đáp ứng của máy tính, thì đối với nhiều giáo viên cũng rất khó để triển khai các kinh nghiệm và tay nghề sư phạm một cách thực sự hoàn hào cho tương xứng với tiềm năng ấy. Công nghệ đòi hỏi giáo viên phải quan tâm nhiều đến việc bồi dưỡng nghề nghiệp hơn là chì dựa trên kinh nghiệm. Vai trò cùa học sinh Như ta thấy, vai trò cùa giáo viên đã thay đổi, nên học sinh ngày càng phải tự chù và độc lập hơn Với nhiều lợi thế mà máy tính mang lại làm cho học sinh phải suy nghĩ về cách thức học cùa bàn thân họ.
Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng, do học sinh được sự kiểm soát cùa máy tính, nên việc học cần hướng tới học tập lấy học sinh làm trung tâm hơn là những tương tác học sinh - giáo viên. Collis (1989) đã chỉ ra rằng, “công nghệ thông tin đã tạo ra cho học sinh một công cụ hữu hiệu để kiểm soát việc học của chính họ, và do đó giáo viên cần phục vụ như là một người tham vấn”. Trở ngại mà Collis nhận thấy là, “hầu hết học sinh không có động lực thực sự để giải quyết một cách tích cực nhũng thách thức trí tuệ, hoặc không có khả năng rút ra các nguyên tắc và các khái niệm từ những gì các em khảo sát”. Như thế, học sinh không thể hoặc sẽ không hoàn toàn độc lập được, do vậy, học sinh và giáo viên cần phải trờ thành những cộng sụ trong học tập.
