phần mở đầu (đoạn 1), triển khai (các đoạn 2, 3) và phần kết thúc (đoạn 4) đều gắn bó chặt chẽ với nhau. - Quan hệ hướng ngoại Quan hệ hướng ngoại là quan hệ giữa văn bản với hiện thực được nói tới, với người tạo lập và tiếp nhận văn bản, giữa văn bản với môi trường văn hóa, xã hội, lịch sử, v. trong đó văn bản được sản sinh. Xét ví dụ Biển đẹp, ta thấy, những vẻ đẹp của biển mà văn bản miêu tả là 20 phù hợp với thực tế.
Vẻ đẹp của biển thì ai cũng có thể nhận ra, nhưng lí giải vì sao biển đẹp thì người đọc có trải nghiệm mới thấy được. Phân loại văn bản 1. Dựa vào hình thức tồn tại, có 2 loại: văn bản dạng nói/văn bản dạng viết. Văn bản dạng nói (văn bản hội thoại) bao gồm các cuộc trò chuyện hàng ngày, đàm phán, thảo luận, giảng bài, phát biểu ý kiến, v.
Đặc điểm ngôn ngữ: tính thông tục của từ ngữ và câu, tính ngắn gọn, tỉnh lược, nói lửng, không liên tục, sử dụng ngữ điệu tự nhiên, sinh động; sử dụng các yếu tố phi ngôn ngữ bổ trợ (cử chỉ điệu bộ, nét mặt, ánh mắt, tư thế cơ thể, v. Văn bản dạng viết (văn bản diễn thoại) bao gồm các loại văn bản được viết, in ấn trên các chất liệu có mặt phẳng, trên vi tính, v. Đặc điểm ngôn ngữ: từ ngữ sách vở, trau chuốt văn vẻ, câu văn thường mở rộng, thường xuyên sử dụng các phương tiện liên kết, v. Dựa vào phong cách chức năng, có các loại: văn bản hành chính, văn bản khoa học, văn bản chính luận, văn bản báo chí, văn bản nghệ thuật.
- Văn bản hành chính + Văn bản hành chính là loại văn bản dùng trong các hoạt động tổ chức, quản lí, điều hành xã hội, phục vụ giao tiếp trong lĩnh vực hành chính - công vụ (giữa các cơ quan nhà nước với nhau và giữa các cơ quan nhà nước với nhân dân, giữa các tổ chức với nhau, và với nhân dân, v.) - Văn bản khoa học + Văn bản khoa học là những văn bản phản ánh hoạt động trí tuệ, nhận thức, có chức năng chủ yếu là thông báo và chứng minh, dùng trong lĩnh vực hoạt động khoa học. - Văn bản chính luận + Văn bản chính luận là loại văn bản trình bày, giải thích, đánh giá, bày tỏ thái độ đối với những vấn đề nảy sinh trong đời sống chính trị - xã hội (chiến tranh, hòa bình, lẽ sống, hạnh phúc, lao động, môi trường, v. Văn bản chính luận có chức năng thông tin, tuyên truyền, thuyết phục, đem lại cho người tiếp nhận một cách nhìn, một thái độ. - Văn bản báo chí Văn bản báo chí là loại văn bản có chức năng cung cấp thông tin thời sự (cung cấp tin tức, phản ánh công luận, thông tin - quảng cáo) và điều chỉnh dư luận xã hội.
Như vậy, văn bản báo chí hướng đến giao tiếp lí trí và tác động trên 21 các phương tiện thông tin đại chúng như báo viết (ấn phẩm), báo nói (phát thanh), báo hình (truyền hình), báo mạng (trực tuyến). - Văn bản nghệ thuật Văn bản nghệ thuật (văn bản văn chương) là loại văn bản thực hiện chức năng thẩm mĩ thông qua hình tượng văn học nhằm phục vụ cho như cầu nâng cao đời sống tinh thần, bồi dưỡng vẻ đẹp tâm hồn của con người. Các loại văn bản nghệ thuật gồm trữ tình (thơ, trường ca), tự sự (truyện ngắn, tiểu thuyết, v. Theo mức độ sử dụng ở trong nhà trường, ta thấy có hai loại văn bản được xem là thông dụng: văn bản hành chính và văn bản khoa học.
- Văn bản hành chính Trong nhà trường, loại văn bản hành chính thường dùng là đơn từ, báo cáo, biên bản, thông báo, công văn, hợp đồng, văn bằng, chứng chỉ, v. - Văn bản khoa học Văn bản khoa học trong nhà trường gồm các loại: giáo trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, luận văn, khóa luận, các bài thi, kiểm tra, v. gắn liền với các lĩnh vực chuyên môn, các ngành khoa học. Chẳng hạn: + Ngành khoa học xã hội, có các văn bản thuộc lĩnh vực xã hội - nhân văn (văn học, lịch sử, chính trị, văn hóa học, v.
+ Ngành khoa học tự nhiên, có các văn bản khoa học tự nhiên (thuộc các chuyên ngành toán, lí, hóa, sinh học, công nghệ, v. Do mục đích ứng dụng, giáo trình này sẽ trình bày các loại hình văn bản xét theo phong cách chức năng ngôn ngữ và chỉ thực hành phân tích và tạo lập hai loại văn bản: văn bản khoa học và văn bản hành chính. Thực hành phân tích văn bản khoa học 2. Một số vấn đề về phân tích văn bản 2.
Kết cấu văn bản - Kết cấu văn bản là cách tổ chức, sắp xếp các yếu tố nội dung và hình thức theo một mô hình nhất định nhằm thể hiện trọn vẹn một chủ đề. - Xét về quy mô, có hai loại kết cấu: kết cấu tổng thể và kết cấu bộ phận. + Kết cấu tổng thể là việc tổ chức, trình bày các thành tố nội dung (chủ đề bộ phận) thành các phần (bố cục) nhằm triển khai chủ đề văn bản. Ví dụ: Những nguồn suối hẹn giờ kì lạ (1) Thế giới tự nhiên xung quanh ta có nhiều hiện tượng bí ẩn, kì lạ đòi 22 hỏi phải khám phá, giải thích.
Trong nhiều hiện tượng bí ẩn có hiện tượng nguồn suối hẹn giờ rất thú vị. (2) Tại vườn quốc gia lớn nhất nước Mĩ có tên là Yellowstone Nationl (còn gọi là công viên Hoàng Thạch) nằm trên cao nguyên thuộc bang Wyoming, có một nguồn suối nổi tiếng thế giới, gọi là “suối chân thật”, hoặc là nguồn suối hẹn giờ. Cứ đúng 60 phút nó phun một lần, mỗi lần phun nước kéo dài 4 phút rưỡi, giống như là nó báo giờ cho du khách vậy. Nó không bao giờ lỡ hẹn, suốt hơn 400 năm nay nó đều hoạt động theo quy luật như vậy.
Cột đá từ khe núi phun cao lên tới 46 mét. Lượng nước mỗi lần phun ra tới hơn 40. Cảnh tượng cột nước phun cao tận tầng mây cùng với tiếng réo ầm ầm của nó khiến cho du khách lưu luyến không nỡ rời. (3) Trên bờ hồ Namgơro ở nước Uruguay, Nam Mĩ, cũng có một suối hẹn giờ.
Đó là một suối phun ngắt quảng hiếm thấy. Suối này, mỗi ngày phun nước ba lần, vào 7 giờ sáng, 12 giờ trưa và 7 giờ tối. Bởi vì ba lần phun của suối đúng vào ba bữa ăn của cư dân địa phương, ăn sáng 7 giờ, ăn trưa 12 giờ, ăn tối 7 giờ, nên suối đó được gọi là “suối bữa ăn”. Chỉ cần suối phun nước ra là dân chúng biết ngay đã đến giờ ăn.
(4) Hiện tượng suối hẹn giờ thật là thú vị nhưng đầy bí ẩn. Điều này đang chờ đợi sự khám phá và lí giải của các nhà khoa học. Quan hệ giữa các đoạn, các phần trong văn bản trên gọi là kết cấu tổng thể. + Kết cấu bộ phận là cách tổ chức, sắp xếp các yếu tố nội dung và hình thức trong một bộ phận của văn bản.
Thông thường, kết cấu bộ phận cũng là cách tổ chức các yếu tố trong cấu trúc đoạn văn (một thành phần của văn bản). Ở văn bản trên, cách tổ chức nội bộ các đoạn (1), (2), (3), (4) gọi kết cấu bộ phận. Chẳng hạn, đoạn (3) là một bộ phận của văn bản, giới thiệu và miêu tả chi tiết một suối hẹn giờ ở trên bờ hồ Namgơro, ở Uruguay (Nam Mĩ). - Xét về tính chất, có hai loại kết cấu: kết cấu chặt và kết cấu lỏng.
+ Kết cấu chặt là loại kết cấu theo những thể thức nghiêm ngặt, những 23 khuôn mẫu (mô hình) có tính bắt buộc. Kết cấu chặt có trong các loại văn bản như văn bản hành chính, văn bản khoa học, văn bản chính luận, v. + Kết cấu lỏng là loại kết cấu linh hoạt về thể thức, không bắt buộc theo khuôn mẫu (mô hình) nhất định. Các văn bản báo chí, văn bản nghệ thuật, v.
có thể có kết cấu lỏng. - Xét về bố cục, có các loại bố cục: 1 phần, 2 phần, 3 phần, 4 phần, v., trong đó, loại bố cục 3 phần là phổ biến nhất. Mấy điểm cần chú ý khi phân tích, tiếp nhận văn bản - Các nhân tố liên quan đến nội dung văn bản Chủ thể văn bản và đối tượng giao tiếp mà văn bản hướng tới. Như đã biết, văn bản là sản phẩm của một cá nhân nhất định và hướng đến một mục đích nào đó.
Văn bản mang dấu ấn cá nhân người viết (chủ thể). Các phương diện như sở thích cá nhân, thói quen nghề nghiệp, trình độ học vấn, phông văn hóa, v. ảnh hưởng trực tiếp đến các yếu tố nội dung và hình thức văn bản. Do đó, phải có sự hiểu biết thấu đáo người viết là ai mới có thể phân tích, tiếp nhận văn bản một cách chính xác, đầy đủ.
Còn nữa, khi phân tích văn bản, cần phải xem xét văn bản hướng tới đối tượng nào, người viết chọn nội dung và hình thức diễn đạt như thế nào để phù hợp với đối tượng giao tiếp đó. Chú ý đến hoàn cảnh giao tiếp của văn bản, tức là xem xét văn bản ra đời trong bối cảnh lịch sử - xã hội như thế nào? Loại hình văn bản cũng chi phối nội dung văn bản. Một văn bản bao giờ cũng được viết theo một phong cách chức năng nhất định. Do vậy, nó cũng có những đặc điểm về nội dung và hình thức khác nhau.
Cho nên, khi phân tích, lĩnh hội văn bản cần phải xem xét văn bản ấy thuộc loại văn bản nào. - Đề tài của văn bản Đề tài của văn bản là phạm vi hiện thực được phản ánh trong văn bản ấy. Việc xác định đề tài văn bản chỉ cần đặt và trả lời câu hỏi: văn bản (đang xem xét) viết về vấn đề gì? Xác định đề tài văn bản phải dựa vào tiêu đề văn bản, hệ thống các chủ đề bộ phận và ý các bậc. - Chủ đề văn bản Chủ đề văn bản chính là đích hướng tới của văn bản, là vấn đề trọng tâm (cốt lõi) mà văn bản đặt ra và tập trung giải quyết.
Mỗi loại văn bản khác nhau có cách thể hiện riêng cùng một chủ đề. Chẳng hạn, chủ đề cuộc sống cùng quẫn của người nông dân trước cách mạng, văn bản nghệ thuật (văn học) có cách thể hiện riêng, văn bản khoa học (lịch sử) cũng có cách tiếp cận riêng, v. 24 Chủ đề trong văn bản nghệ thuật triển khai qua hệ thống hình tượng, còn trong văn bản chính luận, chủ đề lại được thể hiện bằng những luận đề.