Chương 1 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÝ Y HỌC Mục tiêu: - Biết được lịch sử hình thành, phát triển của tâm lý y học; nắm bắt được đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu môn tâm lý y học. - Vận dụng vào quá trình học tập và thực tiễn khám chữa bệnh để không ngừng nâng cao cả sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần cho người bệnh. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÂM LÝ Y HỌC 1. Đối tượng nghiên cứu của tâm lý học Thuật ngữ Tâm lý học trong tiếng La Tinh, được diễn đạt bằng cụm từ “Psychologie”.
Trong đó, “Psyche” có nghĩa là tâm hồn, tinh thần và “Logos” là học thuyết, khoa học. Vì thế, “tâm lý học” là khoa học về tâm hồn. Theo cách hiểu hiện nay: Tâm lý học là khoa học về đời sống tâm lý con người. Đối tượng của tâm lý học là các hiện tượng tâm lý với tư cách là một hiện tượng tinh thần do thế giới khách quan tác động vào não con người sinh ra gọi chung là các hoạt động tâm lý.
Nói một cách đầy đủ tâm lý học nghiên cứu các hiện tượng tâm lý (cả số lượng, chất lượng), bản chất, quy luật và cơ chế hình thành, biểu hiện của các hoạt động tâm lý của con người và các nhóm người, trên cơ sở đó đưa ra những chỉ dẫn hiệu quả cho việc hình thành, phát triển tâm lý, sử dụng tâm lý phục vụ nhu cầu xã hội Tâm lý là gì? Bản chất các hiện tượng tâm lý như thế nào? Trong lịch sử phát triển của tâm lý học có nhiều cách trả lời khác nhau. Những người theo chủ nghĩa duy tâm (cả khách quan và chủ quan) quan niệm tâm lý là thế giới tinh thần đóng kín, tự sinh ra và tồn tại không phụ thuộc vào thế giới khách quan và não con người. Bản chất của các hiện tượng tâm lý con người là cái vốn có hoặc do thần linh, thượng đế tạo thành. Những người theo chủ nghĩa duy vật máy móc thừa nhận tâm lý là sự phản ánh của vật chất nhưng là sự phản ánh một cách máy móc kiểu soi gương, chụp ảnh, thụ động trước các tác động của môi trường, hoàn cảnh.
Bản chất các hiện tượng tâm lý là sự sao lại, chép lại các tác động của hiện thực khách quan tác động vào não con người. 9 Phân tâm học do S. Freud (1856- 1939) người Áo sáng lập, quan niệm tất cả các hiện tượng tâm hồn con người về bản chất là vô thức. Các bản năng vô thức là nguyên nhân sâu xa, làm thành động lực của thế giới tinh thần con người.
Trong đó đam mê tính dục giữ vai trò quan trọng nhất, là cội nguồn của mọi hiện tượng tinh thần và là nguyên nhân của mọi bệnh tinh thần cũng như là khả năng lao động sáng tạo của con người. Tâm lý học hành vi do J. Watson (1878 - 1958) người Mỹ sáng lập chủ trương xây dựng một nền tâm lý học không quan tâm đến việc mô tả, giảng giải các trạng thái ý thức mà chỉ quan tâm đến hành vi con người và quan niệm đối tượng của tâm lý học là hành vi. Nhiệm vụ của nhà tâm lý học là nghiên cứu tìm ra các kích thích để tạo nên hành vi thích hợp ở con người theo mong muốn.
Với công thức nổi tiếng S->R (Kích thích -> Phản ứng) J.Watson đã tuyệt đối hóa vai trò các kích thích bên ngoài, phủ nhận ý thức, phủ nhận yếu tố xã hội trong tâm lý con người. Dựa trên cơ sở thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử các nhà tâm lý học Mác xít quan niệm: Tâm lý là toàn bộ những hiện tượng tinh thần nảy sinh trong đầu óc con người do phản ánh hiện thực khách quan, gắn liền và điều hành mọi hành vi, hoạt động của con người. Bản chất các hiện tượng tâm lý theo quan điểm tâm lý học Mác xít là: mang bản chất xã hội - lịch sử và được thể hiện trong một thể thống nhất gồm các nội dung chủ yếu sau: Tâm lý là thuộc tính phản ánh của một loại vật chất được tổ chức đặc biệt và phát triển đến một trình độ nhất định. Tâm lý người là chức năng của não người hoạt động bình thường, là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não người.
Tâm lý người là sản phẩm xã hội - lịch sử của sự tiến hóa chủng loại và tiến hóa cá thể. Tâm lý người mang bản chất xã hội. Tâm lý người hình thành trong tác động qua lại với thế giới xung quanh, trong hoạt động thực tiễn cải tạo tự nhiên, xã hội và giao tiếp với những người khác. Phản ánh tâm lý người là một quá trình tích cực và mang tính chủ thể.
Hiện thực khách quan quyết định tâm lý con người nhưng chính tâm lý con người lại tác động trở lại hiện thực khách quan bằng tính năng động, sáng tạo của nó thông qua các chức năng cơ bản sau: 10 Chức năng định hướng hoạt động: mọi hoạt động của con người đều bắt nguồn từ nhu cầu, động cơ, mục đích hoạt động. Không có nhu cầu, động cơ, mục đích định hướng sẽ không có hoạt động của con người. Chức năng thúc đẩy: tâm lý là động lực thôi thúc con người hoạt động, khắc phục khó khăn vươn tới mục đích đã định. Chức năng điều khiển, kiểm tra, điều chỉnh quá trình hoạt động: thông qua việc xác lập chương trình, kế hoạch, phương thức tiến hành hoạt động, tâm lý con người tiến hành điều khiển, kiểm tra, điều chỉnh họat động làm cho hoạt động của con người trở nên có ý thức, đem lại hiệu quả.
Với các chức năng trên, tâm lý giúp con người không chỉ thích ứng với hoàn cảnh khách quan mà còn nhận thức, cải tạo thế giới khách quan và cải tạo bản thân mình. Tâm lý con người rất đa dạng, phong phú với nhiều sự kiện, hiện tượng khác nhau. Vì vậy, tùy theo góc độ nghiên cứu và cơ sở xác định mà có nhiều cách phân loại các hiện tượng tâm lý khác nhau. Theo trình độ phản ánh, tâm lý được chia thành hai trình độ: bậc cao là ý thức; bậc thấp là vô thức.
Theo hình thức tồn tại, và vị trí tương đối của chúng trong nhân cách, các hiện tượng tâm lý được chia ra thành : các quá trình tâm lý, các trạng thái tâm lý và các cấu thành tâm lý. Các quá trình tâm lý là những hiện tượng tâm lý có khởi đầu, diễn biến, kết thúc trong một thời gian nhất định. Đây là những hiện tượng tâm lý đơn giản nhất tham gia trực tiếp vào các hoạt động tâm lý khác của con người, là cơ sở cho những diễn biến tâm lý đa dạng, phức tạp. Các quá trình tâm lý chủ yếu gồm: quá trình nhận thức (cảm giác, tri giác, trí nhớ, tưởng tượng, tư duy.); quá trình cảm xúc tình cảm (vui mừng hay tức giận, lạc quan, bi quan.); quá trình ý chí và hành động ý chí.
Các trạng thái tâm lý là những trải nghiệm tâm lý của chủ thể diễn ra trong thời gian ngắn hoặc tương đối ngắn, đặc trưng cho xu hướng, tính tích cực và tính cân bằng của hoạt động tâm lý ở thời điểm đó như: chú ý, tâm trạng. Trạng thái tâm lý tạo thành cái nền chung cho sự diễn biến của các quá trình tâm lý và sự biểu hiện của các cấu thành tâm lý. Các cấu thành tâm lý là những định hình tâm lý hình thành từ các quá trình và trạng thái tâm lý, khó hình thành, khó mất đi, tạo nên những nét riêng trong bộ 11 mặt tâm lý của nhân cách. Các cấu thành tâm lý bao gồm: Các cấu thành tâm lý giản đơn, đó là kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, thói quen liên quan đến hoạt động nghề nghiệp của con người và các cấu thành tâm lý phức tạp (các thuộc tính tâm lý) gồm: xu hướng, tính cách, khí chất, năng lực.
Đây là những phẩm chất tâm lý ổn định, bền vững nhất, đóng vai trò điều chỉnh thường xuyên và cao nhất mọi hành vi, hoạt động của con người và tạo nên giá trị xã hội của cá nhân. Xét theo nội dung phản ánh, các hiện tượng tâm lý được chia thành: động cơ, nhận thức, cảm xúc - tình cảm, ý chí và tâm lý vận động. Động cơ: là hiện tượng tâm lý mang ý nghĩa thúc đẩy hành vi, hoạt động của con người gắn liền với việc thoả mãn những nhu cầu nào đó. Nhận thức: là hiện tượng tâm lý giúp con người hiểu biết các sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh, các mối liên hệ và quy luật của chúng.
Cảm xúc - tình cảm: là hiện tượng tâm lý thể hiện thái độ của con người đối với sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan. Ý chí: là hiện tượng tâm lý giúp con người kiểm soát một cách có ý thức các hành vi và hoạt động của mình; huy động nỗ lực vượt qua khó khăn, thử thách thực hiện mục đích đặt ra, hoặc từ chối một đòi hỏi nào đó. Tâm lý vận động: là hiện tượng tâm lý được phát triển cùng với sự phát triển của vận động. Vận động của con người càng phát triển hoàn thiện thì tâm lý càng hoàn thiện, phát triển.
Theo chủ thể phản ánh, người ta chia thành tâm lý cá nhân và tâm lý xã hội. Tâm lý cá nhân: là toàn bộ những hiện tượng tâm lý nảy sinh trong một cá thể người bao gồm: các quá trình, các trạng thái, các thuộc tính tâm lý nhân cách. Tâm lý xã hội: là những hiện tượng tâm lý chung của xã hội (cộng đồng, nhóm người, tập thể) như: thi đua, bắt chước, tự khẳng định, dư luận, tâm trạng, uy tín, truyền thống, phong tục, tập quán… 1. Đối tượng nghiên cứu của tâm lý y học 1.
Lịch sử phát triển của tâm lý y học Ngay từ thời xa xưa, loài người cũng đã cố gắng tìm kiếm, giải thích mối quan hệ giữa tâm lý và bệnh tật, dựa trên những quan niệm khi đó về linh hồn và thể xác. Mặc dù vậy, bản chất của mối quan hệ giữa hiện tượng tâm lý và bệnh tật đã được một số nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Hyppocrates (thế kỷ thứ V trước công nguyên) nổi tiếng với lí thuyết thể dịch là cơ sở của 4 kiểu 12 khí chất con người. Ông đã bác bỏ quan niệm cho rằng bệnh tật là do những nguyên nhân siêu tự nhiên.
Theo Hyppocrate, bệnh tật là do những bất thường của các yếu tố thể dịch và các mối quan hệ của chúng là cơ sở của tâm lý cá nhân.