Chương I CÔNG TÁC ĐỊNH MỨC LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP I. Bản chất ý nghĩa của tiền lương tối thiểu 1. Một số khái niệm Trong nền kinh tế thị trường, do tiền lương bị chi phối của quy luật cung - cầu lao động, việc tìm kiếm các biện pháp để bảo đảm mức tiền lương thoả đáng cho người lao động đã từ lâu là mối quan tâm của Chính phủ các nước và các tổ chức Quốc tế. - Năm 1919, trong hiến chương thành lập của ILO đã khuyến cáo “Bảo đảm mức tiền lương đủ sống cho người lao động” là một trong những nội dung nhằm hoàn thiện các điều kiện lao động, an sinh xã hội và thúc đẩy hoà bình.
- Năm 1944, tuyên bố Philadenphia đã khuyến khích các nước đấu tranh bảo vệ “mức tiền lương tối thiểu đủ sống cho toàn thể những người làm công ăn lương”. - Công ước 131 về tiền lương tối thiểu do ILO ban hành năm 1970 và khuyến nghị kèm theo số 135, đã xác định “Bảo đảm cho những người làm công ăn lương một sự đảm bảo xã hội cần thiết dưới dạng mức tiền lương tối thiểu đủ sống”. Hay nói cách khác, tiền lương tối thiểu là mức tiền lương duy trì cuộc sống ở mức tối thiểu cho người làm công ăn lương. - Trong tuyên bố Chương trình hành động tại Hội nghị Quốc tế ba bên năm 1976 về Việc làm, Phân phối thu nhập và Tiến bộ xã hội, đã khuyến nghị “Bảo đảm mức sống tối thiểu là một trong những nội dung cơ bản của chiến lược phát triển kinh tế xã hội và chính sách tiền lương của mỗi nước”.
ở nước ta, điều 56 Bộ Luật Lao động nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam chỉ rõ: "Mức lương tối thiểu được ấn định theo giá sinh hoạt, bảo đảm cho người lao động làm công việc giản đơn nhất trong điều kiện lao động bình thường bù đắp sức lao động giản đơn và một phần tích luỹ tái sản xuất mở rộng và được dùng làm căn cứ để tính các mức lương cho các loại lao động khác". Như vậy, tiền lương tối thiểu (hay mức lương tối thiểu) là số lượng tiền mà Nhà nước quy định để trả công cho lao động giản đơn nhất 3 trong xã hội trong điều kiện lao động bình thường. Tiền lương tối thiểu được trả theo tháng hoặc theo ngày. Tiền lương tối thiểu phải phản ánh mức sống tối thiểu trong từng thời kỳ nhất định.
Do kinh tế xã hội ngày càng phát triển, mức sống của người lao động ngày càng cao đòi hỏi tiền lương tối thiểu phải ngày càng tăng, để đảm bảo đời sống cho những người trong diện hưởng lương tối thiểu. Nhu cầu tối thiểu là nhu cầu thiết yếu, cơ bản tối thiểu về các mặt ăn, mặc, ở, đi lại, học tập, đồ dùng, hưởng thụ văn hoá, giao tiếp xã hội, bảo hiểm và nuôi con nhằm duy trì cuộc sống và làm việc. Mức sống tối thiểu là mức độ thoả mãn các nhu cầu tối thiểu, trong những điều kiện kinh tế xã hội cụ thể đó là mức sống chỉ đủ đảm bảo cho con người có một thân thể khoẻ mạnh và một nhu cầu văn hoá tối thiểu, dưới mức sống đó con người không đảm bảo nhân cách cá nhân. Mức lương tối thiểu là số lượng tiền dùng để trả cho người lao động làm những công việc giản đơn nhất trong xã hội trong điều kiện và môi trường lao động bình thường, chưa qua đào tạo nghề.
Đó là số tiền đảm bảo cho người lao động có thể mua được các tư liệu sinh hoạt và tiêu dùng thiết yếu cho tái sản xuất sức lao động cá nhân và dành một phần bảo hiểm tuổi già và nuôi con. Nhà nước ban hành các văn bản pháp luật quy định lương tối thiểu trên cơ sở có sự tham gia của đại diện người sử dụng lao động và người lao động. Nhà nước công bố tiền lương tối thiểu và sự điều chỉnh chúng trong từng thời kỳ. Nhà nước cũng thực hiện các biện pháp (giám sát, kiểm tra.) nhằm tăng cường thuyết phục giới chủ thực hiện lương tối thiểu, công khai đến người lao động.
Các mức tiền lương thấp nhất xác định thông qua thoả ước lao động tập thể của các doanh nghiệp không phải là các mức tiền lương tối thiểu (đây là mức lương thoả thuận giữa người sử dụng lao động và đại diện của người lao động) vì nó không được luật pháp hoá. Mức tiền lương thấp nhất trong khu vực hưởng lương từ ngân sách Nhà nước cũng không phải là mức tiền lương tối thiểu vì nó có thể còn tính đến các yếu tố khác. Phân loại tiền lương tối thiểu Tuỳ thuộc phạm vi áp dụng của tiền lương tối thiểu, có thể phân tiền lương 4 tối thiểu thành: - Tiền lương tối thiểu chung. - Tiền lương tối thiểu ngành.
- Tiền lương tối thiểu vùng. Tiền lương tối thiểu chung Tiền lương tối thiểu chung là tiền lương tối thiểu được quy định áp dụng chung cho cả nước, chỉ dùng để trả cho người lao động làm những công việc giản đơn nhất trong xã hội trong điều kiện và môi trường lao động bình thường, chưa qua đào tạo nghề. Căn cứ xác định tiền lương tối thiểu chung là: - Quan hệ cung cầu về lao động trên thị trường lao động cả nước và chỉ số giá sinh hoạt trong từng thời kỳ. - Hệ thống các nhu cầu tối thiểu của người lao động và gia đình họ.
- Mức sống chung đạt được và sự phân cực mức sống giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội. - Khả năng chi trả của các cơ sở sản xuất - kinh doanh hay mức tiền lương - tiền công đạt được trong từng lĩnh vực, ngành, nghề. - Phương hướng, khả năng phát triển kinh tế của đất nước, mục tiêu và nội dung cơ bản của các chính sách lao động trong từng thời kỳ. Nhìn chung, trong thiết kế tiền lương tối thiểu chung người ta phải tuân thủ các nguyên tắc như: + Chính sách Tiền lương tối thiểu phải có vai trò thúc đẩy tăng trưởng và phát triển nền kinh tế thị trường; + Xác lập mối quan hệ đúng và rõ ràng giữa tiền lương tối thiểu với các hệ thống tiền lương trong các khu vực kinh tế khác nhau.
+ Xác lập mối tương quan hợp lý và rõ ràng giữa chính sách tiền lương tối thiểu với chính sách bảo hiểm xã hội và các chính sách xã hội khác nhằm tạo điều kiện về nguồn lực và cơ chế để đáp ứng tối đa các mục tiêu đề ra của từng chính sách. + Đảm bảo tính khoa học, tính khả thi trong các phương pháp tiếp cận thiết kế phương án tiền lương tối thiểu. Tiền lương tối thiểu vùng Tiền lương tối thiểu theo vùng tính đến sự khác biệt về không gian của các yếu tố chi phối (ảnh hưởng) tiền lương tối thiểu mà chưa được tính đến đầy đủ trong tiền lương tối thiểu chung. Trong tiền lương tối thiểu vùng nhấn mạnh yếu tố đặc thù và thể hiện chiến lược phát triển của từng vùng.
Tiền lương tối thiểu theo vùng có ý nghĩa: - Bảo đảm sức mua của mức lương tối thiểu tại các vùng với các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội khác nhau; - Góp phần điều tiết cung - cầu lao động, nâng cao hiệu quả sử dụng lao động, điều chỉnh tỷ lệ thất nghiệp giữa các vùng; - Hoàn thiện hệ thống trả công lao động, loại bỏ một số phụ cấp trong tiền lương như phụ cấp khu vực, phụ cấp thu hút. Tiền lương tối thiểu vùng có thể xác định bằng 4 phương pháp cơ bản để xác định tiền lương tối thiểu, tuy nhiên theo quan điểm của một số nhà quản lý và nghiên cứu lao động - tiền lương để giảm công sức thì có thể xác định bằng cách lấy tiền lương tối thiểu chung do Nhà nước quy định nhân với hệ số K (hệ số chênh lệch giữa mức lương tối thiểu của vùng đó với mức lương tối thiểu chung) hoặc có thể tính riêng cho từng vùng nếu không tính phụ cấp vùng riêng cho từng vùng. ở nước ta, hiện nay chưa có tiền lương tối thiểu vùng mà đang nghiên cứu để có thể áp dụng loại tiền lương tối thiểu này trong tương lai. Tiền lương tối thiểu theo vùng phụ thuộc vào nhu cầu tối thiểu của bản thân và gia đình người lao động trong vùng; mức sống chung đạt được và sự chênh lệch mức sống giữa các tầng lớp dân cư; mức tiền lương, tiền công chung đạt được và yếu tố giá cả trong vùng.
Ngoài các yếu tố trên, tiền lương tối thiểu theo vùng còn phụ thuộc vào các yếu tố chính trị - kinh tế - xã hội của vùng. Để việc xác định tiền lương tối thiểu theo vùng phù hợp với điều kiện hiện nay, cần phân tích kỹ một số vấn đề chủ yếu sau đây: + Chênh lệch về nhu cầu tối thiểu thực tế của người lao động trong các vùng. Do trình độ phát triển, tập tục văn hoá. khác nhau giữa các vùng nên nhu cầu thực tế của người lao động trong các vùng rất khác nhau: ở nông thôn, miền 6 núi và trung du, nhu cầu về ăn, ở, mặc, y tế, văn hoá giáo dục, đi lại, và duy trì phát triển giống nòi khác với nhu cầu của người lao động ở các đô thị.
Do đó trong thiét kế mức tiền lương tối thiểu vùng cần tính xét đến sự khác biệt về nhu cầu thực tế của người lao động của các vùng khác nhau. + Mức sống chung đạt được trong vùng: Mức sống là một yếu tố quan trọng trong việc xác định tiền lương tối thiểu theo vùng nhằm xác định mức tiền lương tối thiểu trong từng vùng phù hợp với điều kiện cụ thể. Mức sống trong vùng phụ thuộc vào kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của vùng, sản xuất kinh doanh càng phát triển và có hiệu quả thì mức sống càng cao và ngược lại. Để đánh giá mức sống trong từng vùng cần chú ý tới 4 yếu tố chủ yếu sau: o Hệ số chênh lệch về thu nhập o Hệ số chênh lệch về mức chi tiêu o Hệ số chênh lệch về tỷ lệ chi cho ăn trong cơ cấu chi tiêu.
o Hệ số chênh lệch về chỉ số phát triển con người. + Mức tiền lương, tiền công đạt được trong vùng. Mức tiền lương tiền công đạt được trong vùng được phản ánh trong các chỉ tiêu về thu nhập bình quân trên đầu người. Mức tiền công, tiền lương đạt được trong vùng được sử dụng để so sánh mức tiền lương tối thiểu, mức tiền lương bình quân thiết kế so với mức thực tế đang áp dụng.
+ Giá cả và tốc độ tăng giá sinh hoạt. Giá cả thực tế trong vùng chi phối giá trị thực tế của tiền lương tối thiểu.