Chương 1. Tổng quan về chất thải rắn 1. Các định nghĩa và thuật ngữ Chất thải là vật chất được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác. Chất thải rắn (CTR) là chất thải ở thể rắn hoặc sệt (còn gọi là bùn thải) được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác.
Chất thải thông thường là chất thải không thuộc danh mục chất thải nguy hại hoặc thuộc danh mục chất thải nguy hại nhưng có yếu tố nguy hại dưới ngưỡng chất thải nguy hại. Chất thải rắn sinh hoạt (CTR SH) là CTR phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người. Chất thải rắn công nghiệp (CTR CN) là CTR phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. Chất thải nguy hại (CTNH) là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây nhiễm, dễ cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây ngộ độc hoặc có đặc tính nguy hại khác.
Quản lý chất thải là quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải. Phân định chất thải là quá trình phân biệt một vật chất là chất thải hay không phải là chất thải, chất thải nguy hại hay chất thải thông thường và xác định chất thải đó thuộc một loại hoặc một nhóm chất thải nhất định với mục đích để phân loại và quản lý trên thực tế. Phân loại chất thải là hoạt động phân tách chất thải (đã được phân định) trên thực tế nhằm chia thành các loại hoặc nhóm chất thải để có các quy trình quản lý khác nhau. Vận chuyển chất thải là quá trình chuyên chở chất thải từ nơi phát sinh đến nơi xử lý, có thể kèm theo hoạt động thu gom, lưu giữ (hay tập kết) tạm thời, trung chuyển chất thải và sơ chế chất thải tại điểm tập kết hoặc trạm trung chuyển.
Tái sử dụng chất thải là việc sử dụng lại chất thải một cách trực tiếp hoặc sau khi sơ chế mà không làm thay đổi tính chất của chất thải. Sơ chế chất thải là việc sử dụng các biện pháp kỹ thuật cơ - lý đơn thuần nhằm thay đổi tính chất vật lý như kích thước, độ ẩm, nhiệt độ để tạo điều kiện thuận lợi cho việc phân loại, lưu giữ, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế, đồng xử lý, xử lý nhằm phối trộn hoặc tách riêng các thành phần của chất thải cho phù hợp với các quy trình quản lý khác nhau. Tái chế chất thải là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật để thu lại các thành phần có giá trị từ chất thải. Thu hồi năng lượng từ chất thải là quá trình thu lại năng lượng từ việc chuyển hóa chất thải.
Trần Thị Thúy Nhàn, Trương Thị Diệu Hiền, Trần Thị Ngọc Mai 1 QL&XL CTR, CTNH Dành cho sinh viên hệ đại học Xử lý chất thải là quá trình sử dụng các giải pháp công nghệ, kỹ thuật (khác với sơ chế) để làm giảm, loại bỏ, cô lập, cách ly, thiêu đốt, tiêu hủy, chôn lấp chất thải và các yếu tố có hại trong chất thải. Đồng xử lý chất thải là việc kết hợp một quá trình sản xuất sẵn có để tái chế, xử lý, thu hồi năng lượng từ chất thải, trong đó chất thải được sử dụng làm nguyên vật liệu, nhiên liệu thay thế hoặc được xử lý. Tổng quan về hệ thống quản lý CTR Quản lý chất thải cần tuân thủ các yêu cầu sau: 1. Chất thải phải được quản lý trong toàn bộ quá trình phát sinh, giảm thiểu, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và tiêu hủy.
Chất thải thông thường có lẫn CTNH vượt ngưỡng quy định mà không thể phân loại được thì phải quản lý theo quy định của pháp luật về CTNH. Quản lý thống nhất CTR là việc lựa chọn và áp dụng kỹ thuật, công nghệ và chương trình quản lý thích hợp nhằm hoàn thành mục tiêu đặc biệt quản lý CTR. Thứ bậc ưu tiên trong quản lý thống nhất CTR như sau: Ngăn ngừa Giảm thiểu Tái sử dụng Tái chế Thu hồi năng lượng Xử lý Chôn lấp Hệ thống phân cấp thứ bậc quản lý chất thải chủ yếu dựa trên các khái niệm “3R”, đó là giảm thiểu (Reduce), tái sử dụng (Reuse) và tái chế (Recycle). Cách tiếp cận thích hợp nhất là ngăn ngừa, giảm thiểu lượng chất thải phát sinh càng nhiều càng tốt và do đó giảm thiểu dòng thải.
Khi không thể ngăn ngừa, giảm thiểu thì áp dụng các biện pháp tái sử dụng, tái chế, thu hồi năng lượng và cuối cùng là xử lý và thải bỏ CTR. Giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế chất thải 1. Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng phải được phân loại. Chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ làm phát sinh chất thải có trách nhiệm giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng từ chất thải hoặc chuyển giao cho cơ sở có chức năng phù hợp để tái sử dụng, tái chế và thu hồi năng lượng.
Thu hồi, xử lý sản phẩm thải bỏ 1. Chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phải thu hồi, xử lý sản phẩm thải bỏ. Người tiêu dùng có trách nhiệm chuyển sản phẩm thải bỏ đến nơi quy định. 2 Trần Thị Thúy Nhàn, Trương Thị Diệu Hiền, Trần Thị Ngọc Mai QL&XL CTR, CTNH Dành cho sinh viên hệ đại học 3.
Ủy ban nhân dân các cấp, cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi để cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tổ chức việc thu gom sản phẩm thải bỏ. Việc thu hồi, xử lý sản phẩm thải bỏ thực hiện theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Hệ thống quản lý CTR là sự kết hợp kiểm soát nguồn thải, tồn trữ, phân loại, thu gom, trung chuyển và vận chuyển, xử lý và thải bỏ CTR theo phương thức tốt nhất cho sức khỏe cộng đồng, kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn, cảnh quan và các vấn đề môi trường khác. Hệ thống quản lý CTR chia thành 02 loại như sau: Hệ thống quản lý kỹ thuật CTR bao gồm: (1) lưu giữ tại nguồn phát thải, (2) thu gom tại nguồn phát thải và trên đường phố, (3) trung chuyển và vận chuyển, (4) tái chế và xử lý, (5) chôn lấp vệ sinh.
Tất cả các công đoạn (1 – 5) của toàn bộ hệ thống có quan hệ mật thiết và hỗ trợ lẫn nhau, đặc biệt khi thực hiện các phương thức quản lý mới nhằm tăng cường hoạt động tái chế (nguyên liệu và năng lượng), giảm khối lượng chất thải ra các bãi chôn lấp, giảm phát thải carbon và phát triển bền vững. Nguồn phát sinh Phân loại và lưu trữ Thu gom Trung chuyển, vận Tái chế chuyển trực tiếp Các Khu liên hợp xử lý chất thải Hình 1. Sơ đồ hệ thống kỹ thuật quản lý CTR Mỗi công đoạn của hệ thống kỹ thuật – công nghệ có chức năng và yêu cầu trang thiết bị khác nhau: Lưu giữ tại nguồn: tại các nguồn phát thải (hộ gia đình, cơ quan, trường học, siêu thị, chợ…) CTR sinh hoạt thường được chứa trong thùng (plastic, inox, tre…) với dung tích khác nhau (10 – 120 L, có thể đến 660 L) phù hợp cho hoạt động chuyên chở. Các thùng đựng chất thải (số lượng và cấu tạo) sẽ ảnh hưởng đến vệ sinh và cảm quan (nước rỉ rác, mùi, chuột, gián, …).
Việc phân loại chất thải tại nguồn thành hai loại (hoặc nhiều hơn) sẽ được thực hiện tại công đoạn này. Khi thực hiện công tác phân Trần Thị Thúy Nhàn, Trương Thị Diệu Hiền, Trần Thị Ngọc Mai 3 QL&XL CTR, CTNH Dành cho sinh viên hệ đại học loại, mỗi chủ nguồn thải phải có ít nhất hai thùng đựng chất thải, một thùng đựng chất thải thực phẩm và một thùng đựng các loại chất thải còn lại. Thu gom tại nguồn: CTR SH (có thành phần thực phẩm dễ thối rữa chiếm 40 – 60% khối lượng ướt) đang được thu gom mỗi ngày bằng xe đẩy tay (660L), xe tải nhỏ (0,5 – 1,0 tấn/xe) các loại và đưa về các bô/trạm trung chuyển. Mức độ vệ sinh của các loại xe này quyết định tính thẩm mỹ và vệ sinh trên đường phố.
Đây là thành phần quan trong nhất cần được đầu tư từ (a) nguồn tài chính công hoặc (b) lợi ích kinh tế có được từ khâu tái chế để nâng cao hiệu quả (môi trường và thẩm mỹ) của hệ thống quản lý CTR. Việc cải tiến xe đẩy tay (660L) thủ công thành xe bán cơ giới mang lại lợi ích to lớn như vận chuyển nhanh hơn, quãng đường dài hơn, đầu tư xe đẩy tay ít hơn, số lượng điểm hẹn và trạm trung chuyển ít hơn). Trung chuyển và vận chuyển: các xe ép rác chuyên dụng có tải trọng 4 – 15 tấn/xe vận chuyển chất thải từ các trạm trung chuyển (kín/hở) lên các khu liên hợp nhằm giảm chi phí vận chuyển (chiếm 50% chi phí quản lý CTR). Các phương tiện vận chuyển đạt chất lượng môi trường và cảm quan, tuy nhiên chất lượng cần được đầu tư nhiều hơn do CTR (nước và khí thải) có khả năng ăn mòn cao.
Các trạm trung chuyển cũng cần cải tiến để đảm bảo các qui chuẩn về môi trường. Tái chế và xử lý: đây là bộ phận mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường lớn nhất, nhưng cũng đòi hỏi kỹ thuật – công nghệ, vốn đầu tư và chi phí vận hành cao.HCM đến năm 2018 có hai nhà máy tái chế và sản xuất compost hoạt động tại Khu liên hiệp (KLH) xử lý chất thải Phước Hiệp, huyện Củ Chi, gồm Nhà máy của Công ty Cổ phần Vietstar – Lemna hoạt động tại Phước Hiệp, huyện Củ Chi công suất 1.200 tấn ngày (tiếp nhận thực tế 1.200 tấn, trong đó tái chế nhựa khoảng 10 tấn, sản xuất phân compost 700 tấn, còn lại trả về bãi chôn lấp) và Nhà máy của Công ty Cổ phần Tâm Sinh Nghĩa công suất 1.000 tấn/ngày (tiếp nhận thực tế 1.100 tấn, trong đó 400 tấn được xử lý làm phân compost, 700 tấn đốt). Thành phố có 02 bãi chôn lấp nhằm trong 02 KLH xử lý chất thải của thành phố, gồm bãi chôn lấp số 03 (dự phòng) của Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Thành phố tại KLH Phước Hiệp, huyện Củ Chi và bãi chôn lấp của Công ty TNHH xử lý CTR Việt Nam (VWS) tại KLH Đa Phước, huyện Bình Chánh, công suất tiếp nhận của 02 bãi trên 10.000 tấn/ngày (hiện nay tiếp nhận khoảng 7.
