Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Quan Hệ Quốc Tế Phần 1 Dành Cho Hệ Đại Học Và Sau Đại Học

Giáo trình về phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế phần 1 dành cho hệ đại học và sau đại học, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến

• Tác giả: Vũ Dương Huân
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Minh Tuấn
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Quan Hệ Quốc Tế Dành Cho Đại Học Và Sau Đại Học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NHÀ XUẤT BẢN
• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẠI CƯƠNG VỀ KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
• 1.1. NHẬN THỨC VỀ KHOA HỌC
• 1.1.1. Khái niệm khoa học
• 1.2. Đặc điểm của khoa học
• 1.3. Tiêu chí một bộ môn khoa học
• 1.4. Phân loại khoa học

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Quan Hệ Quốc Tế

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế là tài liệu quan trọng dành cho sinh viên đại học và sau đại học. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn hướng dẫn thực hành trong nghiên cứu. Nội dung giáo trình được xây dựng dựa trên kinh nghiệm giảng dạy và nghiên cứu của các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực. Đặc biệt, giáo trình này giúp người học nắm vững các phương pháp nghiên cứu khoa học, từ đó áp dụng vào thực tiễn nghiên cứu quan hệ quốc tế.

1.1. Mục tiêu của Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu

Giáo trình nhằm trang bị cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng cần thiết trong nghiên cứu khoa học. Nội dung bao gồm các phương pháp nghiên cứu, cách làm đề tài và phân tích chính sách. Điều này giúp sinh viên có cái nhìn tổng quan và sâu sắc về lĩnh vực quan hệ quốc tế.

1.2. Cấu trúc của Giáo Trình

Giáo trình được chia thành ba chương chính: đại cương về khoa học, phương pháp nghiên cứu khoa học quan hệ quốc tế và hướng dẫn làm đề tài nghiên cứu. Mỗi chương đều có nội dung phong phú, giúp người học dễ dàng tiếp cận và áp dụng.

II. Thách thức trong Nghiên Cứu Quan Hệ Quốc Tế

Nghiên cứu quan hệ quốc tế đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích thông tin. Các vấn đề như toàn cầu hóa, xung đột lãnh thổ và khủng hoảng chính trị đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có phương pháp tiếp cận linh hoạt và đa dạng. Việc thiếu tài liệu và giáo trình hướng dẫn cũng là một trở ngại lớn cho sinh viên và nhà nghiên cứu.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Việc thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy là một trong những thách thức lớn nhất trong nghiên cứu quan hệ quốc tế. Nhiều thông tin có thể bị bóp méo hoặc không đầy đủ, ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu.

2.2. Phân tích và diễn giải thông tin

Phân tích thông tin trong bối cảnh quan hệ quốc tế đòi hỏi kiến thức sâu rộng và khả năng diễn giải chính xác. Các nhà nghiên cứu cần phải sử dụng các phương pháp phân tích phù hợp để đưa ra kết luận chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Quan Hệ Quốc Tế Hiệu Quả

Để nghiên cứu quan hệ quốc tế một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích định tính và định lượng, nghiên cứu trường hợp, và phương pháp so sánh. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu.

3.1. Phân Tích Định Tính và Định Lượng

Phân tích định tính giúp hiểu sâu về các hiện tượng xã hội, trong khi phân tích định lượng cung cấp dữ liệu cụ thể và có thể đo lường. Sự kết hợp giữa hai phương pháp này sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề nghiên cứu.

3.2. Nghiên Cứu Trường Hợp

Nghiên cứu trường hợp là phương pháp hiệu quả để phân tích các hiện tượng cụ thể trong quan hệ quốc tế. Phương pháp này cho phép nhà nghiên cứu đi sâu vào chi tiết và tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sự kiện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn của Phương Pháp Nghiên Cứu

Các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn cao. Chúng giúp các nhà nghiên cứu và chính trị gia đưa ra quyết định chính xác hơn trong các vấn đề quốc tế. Việc áp dụng các phương pháp này vào thực tiễn sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác đối ngoại.

4.1. Đưa Ra Quyết Định Chính Sách

Các phương pháp nghiên cứu giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về tình hình quốc tế, từ đó đưa ra quyết định phù hợp. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và các mối quan hệ phức tạp giữa các quốc gia.

4.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế

Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiệu quả sẽ giúp tăng cường hợp tác giữa các quốc gia. Các nhà nghiên cứu có thể cung cấp thông tin và phân tích cần thiết để xây dựng các mối quan hệ đối tác bền vững.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Quan Hệ Quốc Tế

Nghiên cứu quan hệ quốc tế đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Giáo trình Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế sẽ là công cụ hữu ích cho sinh viên và nhà nghiên cứu. Tương lai của lĩnh vực này phụ thuộc vào việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại và khả năng thích ứng với các thay đổi trong môi trường quốc tế.

5.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu

Nghiên cứu quan hệ quốc tế không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các vấn đề toàn cầu mà còn góp phần vào việc xây dựng chính sách đối ngoại hiệu quả. Điều này càng trở nên cần thiết trong bối cảnh thế giới đang thay đổi nhanh chóng.

5.2. Hướng Phát Triển Tương Lai

Tương lai của nghiên cứu quan hệ quốc tế sẽ phụ thuộc vào khả năng áp dụng công nghệ mới và các phương pháp nghiên cứu tiên tiến. Việc cập nhật kiến thức và kỹ năng sẽ giúp các nhà nghiên cứu đáp ứng tốt hơn với các thách thức mới.

Nội dung chính

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế: Dành cho hệ đại học và sau đại học

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế: Dành cho hệ đại học và sau đại học do Giáo sư Vũ Dương Huân (nguyên Giám đốc Học viện Ngoại giao) biên soạn, được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản theo Quyết định số 26-QĐ/NXBCTQG (nộp lưu chiểu tháng 4 năm 2021). Cuốn sách được biên soạn trên cơ sở chủ trương của Đảng và Nhà nước về đào tạo, bồi dưỡng kiến thức đối ngoại cho đội ngũ cán bộ các cấp, đồng thời đáp ứng nhu cầu hoàn thiện hệ thống học liệu phục vụ công tác giảng dạy chuyên ngành Quan hệ quốc tế.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, môn học "Phương pháp nghiên cứu khoa học quan hệ quốc tế" giữ vai trò trang bị công cụ nhận thức luận và phương pháp nghiên cứu nền tảng cho người học ở bậc đại học và sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ), cũng như cán bộ tham gia các khóa bồi dưỡng chuyên môn tại Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ đối ngoại thuộc Học viện Ngoại giao.

Mục tiêu học tập của giáo trình là cung cấp cho sinh viên và học viên hệ thống tri thức khoa học, lôgíc về phương pháp luận và các thao tác nghiên cứu chuyên ngành; rèn luyện kỹ năng phân tích, xử lý thông tin các sự kiện quốc tế; đồng thời hướng dẫn quy trình triển khai đề tài nghiên cứu từ khâu xác định nhiệm vụ khoa học đến soạn thảo công trình học thuật.

Giáo trình được cấu trúc thành 3 chương và hệ thống phụ lục:

• Chương I: Đại cương về khoa học và nghiên cứu khoa học.
• Chương II: Phương pháp nghiên cứu khoa học quan hệ quốc tế.
• Chương III: Hướng dẫn làm đề tài nghiên cứu khoa học.
• Phần Phụ lục: Cung cấp tài liệu về Phương pháp dự báo, Mẫu thuyết minh đề tài nghiên cứu khoa học - công nghệ, Quy chế đào tạo thạc sĩ, Quy chế tuyển sinh và đào tạo tiến sĩ.

Điểm đặc thù của giáo trình nằm ở cách tiếp cận cân đối giữa lý thuyết khoa học luận đại cương và các quy chuẩn nghiệp vụ của ngành ngoại giao, giải quyết các yêu cầu nghiên cứu thực tiễn từ cấp độ cơ bản, động thái đến hoạch định chiến lược đối ngoại.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             HỆ THỐNG KIẾN THỨC CỐT LÕI
[Chương I: Khoa học Luận]     [Chương II: PP Nghiên Cứu]    [Chương III: Kỹ Thuật Đề Tài]
- Khái niệm tri thức KH       - Khung phương pháp chuyên     - Thiết kế đề cương NCKH
- 5 Tiêu chí bộ môn KH          ngành QHQT                   - Thu thập, xử lý tài liệu
- Phân loại khoa học          - Thu thập & xử lý dữ liệu     - Xây dựng thuyết minh đề tài
- 5 Loại hình NCKH ngoại giao - Phương pháp phân tích        - Soạn thảo khóa luận/luận án

Các chương/chủ đề chính

• Chương I (Đại cương về khoa học và nghiên cứu khoa học): Trình bày các cách tiếp cận về khoa học (nội dung, nhận thức, hoạt động, triết học); phân định tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học; phân tích 5 tiêu chí của một bộ môn khoa học (đối tượng nghiên cứu, hệ thống lý thuyết, hệ thống phương pháp luận, mục đích ứng dụng, lịch sử nghiên cứu); khái quát lịch sử phân loại khoa học từ thời cổ đại (Aristoteles, Epiquya), cận đại (Francis Bacon, Saint Simon, Hegel, Engels) đến bảng phân loại của UNESCO. Chương này xác lập 3 chức năng của nghiên cứu khoa học (mô tả, giải thích, phát hiện); phân loại nghiên cứu khoa học theo chức năng và theo tính chất sản phẩm (cơ bản, ứng dụng, triển khai, dự báo). Đặc biệt, chương phân tích 5 loại hình nghiên cứu đặc thù của ngành ngoại giao theo Nghị định số 26-NĐ/CP: nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu chiến lược, nghiên cứu dự báo, nghiên cứu nghiệp vụ ngoại giao và nghiên cứu động thái. Cuối cùng, chương làm rõ bản chất, đặc điểm và 3 cấp độ của phương pháp luận.
• Chương II (Phương pháp nghiên cứu khoa học quan hệ quốc tế): Đi sâu vào hệ thống các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành quan hệ quốc tế, các thao tác thu thập và phân tích dữ liệu đối ngoại, phân loại phương pháp nghiên cứu theo trình độ nhận thức (lý thuyết, thực tiễn) và mức độ can thiệp (thực nghiệm, phi thực nghiệm).
• Chương III (Hướng dẫn làm đề tài nghiên cứu khoa học): Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật xây dựng công trình khoa học, từ xác định tên đề tài, đặt vấn đề, xây dựng giả thuyết nghiên cứu, lập đề cương, xử lý thông tin tư liệu đến quy cách trình bày báo cáo tổng kết, khóa luận cử nhân, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ.
• Progression logic của nội dung: Giáo trình xây dựng mạch nhận thức phát triển từ tổng quát đến chuyên sâu: đi từ nhận thức luận và nguyên lý chung của khoa học (Chương I), chuyển sang các phương pháp nghiên cứu ứng dụng chuyên biệt của ngành Quan hệ quốc tế (Chương II), và cụ thể hóa thành quy trình thao tác thực hành đề tài khoa học (Chương III).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng (Fundamental theories): Vận dụng phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Triết học Mác - Lênin làm nền tảng phương pháp luận chung; tích hợp các hệ thống lý thuyết quan hệ quốc tế bao gồm chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa Mác về quan hệ quốc tế, chủ nghĩa kiến tạo, lý thuyết an ninh, lý thuyết hội nhập và lý thuyết cân bằng quyền lực.
• Nguyên lý cốt lõi (Core principles):
  • Nguyên lý tính khách quan và tính thực tiễn: Khoa học bắt nguồn từ thực tiễn, được kiểm nghiệm bởi thực tiễn và phục vụ mục tiêu cải tạo hiện thực.
  • Nguyên lý tính độc lập tương đối của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội.
  • Nguyên lý mối quan hệ hữu cơ giữa chính trị đối nội và chính trị đối ngoại trong nghiên cứu chính sách quốc gia.
• Khung phân tích chuẩn mực (Essential frameworks):
  • Khung 5 tiêu chí xác định bộ môn khoa học (đối tượng, lý thuyết, phương pháp luận, ứng dụng, lịch sử nghiên cứu).
  • Khung phân loại 5 loại hình nghiên cứu ngoại giao: Nghiên cứu cơ bản, Nghiên cứu chiến lược (4 đặc trưng: dài hạn, phạm vi rộng, tầm vóc cao, đa dạng lĩnh vực), Nghiên cứu dự báo (3 cấp thời gian: 15-20 năm, 40-50 năm, 100 năm), Nghiên cứu nghiệp vụ (lễ tân, lãnh sự, thông tin đối ngoại) và Nghiên cứu động thái (thu thập, xử lý thông tin định kỳ để đề xuất đối sách).
  • Hệ thống phương pháp luận 3 cấp độ: Cấp độ triết học phổ quát, Cấp độ nhóm ngành khoa học xã hội - nhân văn, Cấp độ chuyên ngành Quan hệ quốc tế.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ năng thu thập, thẩm định và xử lý hệ thống tư liệu học thuật; kỹ thuật thiết kế phiếu thuyết minh đề tài nghiên cứu khoa học - công nghệ theo biểu mẫu chuẩn; kỹ năng áp dụng phương pháp chuyên gia Delphi và ma trận SWOT trong nghiên cứu kịch bản.
• Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Năng lực phân tích động thái sự kiện quốc tế hằng ngày; phân tích bối cảnh, sắp xếp lực lượng, nhận diện mục tiêu công khai và mục tiêu bí mật trong hoạch định chiến lược quốc gia; khả năng giải thích nguyên nhân sâu xa, nguyên nhân trực tiếp và dự báo xu hướng vận động của cục diện thế giới.
• Năng lực thực hành chuyên môn (Practical competencies): Năng lực xây dựng cấu trúc luận văn, luận án theo chuẩn quy chế đào tạo sau đại học; khả năng ứng dụng các quy tắc tập quán quốc tế vào nghiên cứu nghiệp vụ lễ tân ngoại giao, bảo hộ lãnh sự và văn hóa ngoại giao; kỹ năng soạn thảo báo cáo kiến nghị đối sách phục vụ công tác đối ngoại.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

                         QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP & ĐÁNH GIÁ
[Phương Pháp Sư Phạm]              [Tình Huống Thực Tế]             [Đánh Giá Học Thuật]
- Cân đối lý thuyết & thực hành   - Dự báo 1942 của Hồ Chí Minh     - Đề cương nghiên cứu
- Quy nạp & thực chứng XH         - Chiến lược TQ 2049              - Phân tích động thái
- Quy trình nghiên cứu tài liệu   - Đàm phán Paris (Tiểu ban VN)    - Khóa luận/Luận văn/Luận án

Phương pháp sư phạm (Pedagogical approach)

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy dựa trên sự cân đối giữa lý thuyết nhận thức luận và thực hành nghiên cứu. Do đặc thù khoa học xã hội là khoa học thực chứng, phương pháp giảng dạy đòi hỏi người học tích lũy hệ thống sự kiện thực tế phong phú, sau đó sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng để khái quát hóa và rút ra các quy luật vận động của quan hệ quốc tế.

Bài tập và tình huống thực tế (Case studies)

Hệ thống bài tập tình huống trong giáo trình được trích xuất trực tiếp từ các sự kiện lịch sử và thực tiễn ngoại giao:

• Tình huống dự báo lịch sử: Khảo sát luận điểm dự báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1942 trong bài viết "Năm mới, công việc mới" trên báo Việt Nam độc lập (số 114) về kết cục Thế chiến II và thời cơ giải phóng dân tộc, làm mẫu hình cho phương pháp dự báo dựa trên phép biện chứng và phân tích cục diện.
• Tình huống nghiên cứu chiến lược: Phân tích chiến lược "Giấc mộng Trung Hoa" với hai giai đoạn (2012-2035 và 2035-2049) để thực hành thao tác xác định mục tiêu, bối cảnh, sắp xếp lực lượng đồng minh - đối thủ.
• Tình huống nghiên cứu lịch sử đối ngoại: Đánh giá hoạt động của "Tiểu ban Việt Nam" trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ phục vụ Hội nghị đàm phán Paris, minh họa cho mô hình nghiên cứu chiến lược phục vụ ngoại giao.
• Tình huống nghiên cứu động thái: Khảo sát phản ứng quốc tế đối với các sự kiện đối ngoại tại Việt Nam như Đại hội lần thứ XII của Đảng (1/2016), Hội nghị cấp cao APEC-2017 tại Đà Nẵng (11/2017), và Diễn đàn Kinh tế thế giới về ASEAN (9/2018).

Bài tập thực hành (Practical exercises)

• Thực hành xây dựng đề cương chi tiết cho đề tài nghiên cứu cấp cơ sở hoặc khóa luận tốt nghiệp.
• Thực hành lập bảng câu hỏi và triển khai quy trình khảo sát ý kiến độc lập theo kỹ thuật Delphi.
• Thực hành lập ma trận phân tích SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) nhằm đánh giá mức độ khả thi của các kịch bản quan hệ quốc tế.
• Thực hành xử lý thông tin động thái hằng ngày của một địa bàn quốc tế cụ thể và soạn thảo báo cáo kiến nghị đối sách.

Phương pháp đánh giá (Assessment methods)

• Đánh giá quá trình: Căn cứ trên chất lượng đề cương nghiên cứu khoa học, mức độ hoàn thiện của phiếu thuyết minh đề tài theo quy chuẩn, và kết quả xử lý các bài tập nghiên cứu động thái.
• Đánh giá kết thúc: Căn cứ trên công trình học thuật hoàn chỉnh (khóa luận cử nhân, luận văn thạc sĩ, chuyên đề tiến sĩ) đáp ứng các tiêu chuẩn về tính cấp thiết, tính mới, phương pháp luận rõ ràng và tính khả thi của giải pháp ứng dụng.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

Giáo trình nhấn mạnh công tác nghiên cứu tài liệu không phải là quá trình đơn tuyến làm một lần mà phải được lặp đi lặp lại qua 3 giai đoạn:

1. Giai đoạn bắt đầu: Đọc tài liệu để lựa chọn đề tài, xác định phạm vi nghiên cứu và đặt vấn đề.
2. Giai đoạn thực hiện: Tra cứu tư liệu để củng cố luận cứ, bổ sung luận chứng và rèn luyện tư duy phê bình khoa học.
3. Giai đoạn kết thúc: Đối chiếu với các chuẩn mực văn bản khoa học để hoàn thiện kết cấu và soạn thảo công trình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Đáp ứng nhu cầu học liệu chuẩn hóa: Giáo trình khắc phục sự thiếu hụt tài liệu giảng dạy chuyên sâu về phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế tại Việt Nam, phục vụ trực tiếp chương trình bồi dưỡng kiến thức đối ngoại theo Văn kiện Đại hội XII của Đảng và đào tạo bậc đại học/sau đại học.
• Cập nhật căn cứ pháp lý và thể chế: Giáo trình cập nhật chức năng, nhiệm vụ nghiên cứu chiến lược và dự báo đối ngoại của Bộ Ngoại giao theo Nghị định số 26-NĐ/CP ngày 14/3/2017 của Chính phủ.
• Hệ thống hóa các loại hình nghiên cứu đặc thù ngành: Giáo trình chuẩn hóa khái niệm "nghiên cứu động thái" – loại hình nghiên cứu kết hợp giữa nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu triển khai, phục vụ việc xử lý thông tin thường xuyên tại các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài và các đơn vị đối ngoại trong nước.
• Tích hợp các công cụ dự báo hiện đại: Giới thiệu phương pháp chuyên gia Delphi (kỹ thuật thu thập ý kiến chuyên gia độc lập bắt nguồn từ nghiên cứu kinh tế - xã hội Hoa Kỳ của Gordon năm 1969) và mô hình phân tích kịch bản kết hợp SWOT.
• Kế thừa các công trình khoa học chuyên ngành: Giáo trình tổng hợp tri thức từ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước như Phương pháp luận nghiên cứu khoa học (Vũ Cao Đàm, 1999), Phương pháp nghiên cứu khoa học (Phạm Viết Vượng, 1997), Vài ngón nghề ngoại giao (Vũ Khoan, 2016), Giáo trình một số vấn đề cơ bản về nghiệp vụ ngoại giao (Học viện Quan hệ quốc tế, 2002) và các tài liệu của Sugancov (Nga).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Phạm vi và mục đích sử dụng	Yêu cầu nền tảng (Prerequisites)
Sinh viên bậc cử nhân	Học phần Phương pháp nghiên cứu khoa học ngành Quan hệ quốc tế, Quốc tế học, Ngoại giao; chuẩn bị làm khóa luận tốt nghiệp.	Triết học Mác - Lênin, Lịch sử Quan hệ quốc tế, Cơ sở Chính trị học.
Học viên cao học & Nghiên cứu sinh	Chuẩn hóa phương pháp luận, xây dựng đề cương và triển khai thực hiện luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ.	Nắm vững lý thuyết QHQT, lịch sử ngoại giao, phương pháp luận nghiên cứu khoa học xã hội.
Giảng viên chuyên ngành	Sử dụng làm giáo trình khung, tài liệu biên soạn bài giảng cho các hệ đào tạo và các khóa bồi dưỡng cán bộ đối ngoại.	Kiến thức chuyên sâu về quan hệ quốc tế, phương pháp luận nghiên cứu khoa học.
Cán bộ đối ngoại & Nghiên cứu viên	Tài liệu tham khảo nghiệp vụ nghiên cứu động thái, nghiên cứu chiến lược, dự báo tại các bộ, ngành, địa phương.	Kinh nghiệm thực tế trong công tác đối ngoại và quản lý nhà nước về đối ngoại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn dành cho sinh viên đại học, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Ngoại giao, Quốc tế học; giảng viên giảng dạy phương pháp nghiên cứu; và đội ngũ cán bộ làm công tác đối ngoại tại các cơ quan ngoại giao, các bộ, ban ngành và địa phương.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần nắm vững tri thức đại cương về Triết học Mác - Lênin (phép biện chứng duy vật và duy vật lịch sử), kiến thức cơ bản về khoa học chính trị, Lịch sử quan hệ quốc tế và Lịch sử ngoại giao Việt Nam.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?

Giáo trình không dừng lại ở các nguyên lý nghiên cứu khoa học xã hội đại cương mà tập trung làm rõ 5 loại hình nghiên cứu đặc thù của ngành ngoại giao (nghiên cứu cơ bản, chiến lược, dự báo, nghiệp vụ, động thái), gắn kết chặt chẽ với cơ chế hoạt động đối ngoại của Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Người học nên kết hợp nghiên cứu lý thuyết khoa học luận tại Chương I, áp dụng các khung phương pháp luận tại Chương II, và thực hành trực tiếp các bước lập đề cương, phiếu thuyết minh đề tài tại Chương III; đồng thời rèn luyện kỹ năng nghiên cứu tài liệu liên tục qua từng giai đoạn làm đề tài.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Phần Phụ lục của giáo trình cung cấp sẵn tài liệu về Phương pháp dự báo, Mẫu thuyết minh đề tài nghiên cứu khoa học - công nghệ, Quy chế tuyển sinh và đào tạo tiến sĩ, và Quy chế đào tạo thạc sĩ làm căn cứ tra cứu chuẩn mực.

---

Kết luận

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế: Dành cho hệ đại học và sau đại học của GS. Vũ Dương Huân là tài liệu học thuật chuẩn hóa về phương pháp luận và kỹ thuật nghiên cứu chuyên ngành ngoại giao. Giá trị chính của giáo trình thể hiện ở sự cân đối giữa lý luận khoa học luận và thực tiễn nghiệp vụ đối ngoại, cung cấp khung phân loại 5 loại hình nghiên cứu ngành ngoại giao và quy trình kỹ thuật triển khai công trình khoa học từ bậc cử nhân đến tiến sĩ.

Lộ trình học tập đề xuất:

1. Tiếp cận nền tảng khoa học luận và các chức năng nghiên cứu (Chương I).
2. Nắm vững phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành Quan hệ quốc tế (Chương II).
3. Ứng dụng triển khai đề tài cụ thể và chuẩn hóa văn bản nghiên cứu (Chương III kết hợp hệ thống Phụ lục).

Tài liệu bổ trợ tham chiếu trực tiếp gồm phần Phụ lục về phương pháp dự báo, biểu mẫu thuyết minh đề tài khoa học - công nghệ và các quy chế đào tạo sau đại học được ban hành theo quy định hiện hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I ĐẠI CƯƠNG VỀ KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC I. NHẬN THỨC VỀ KHOA HỌC 1. Khái niệm khoa học Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khoa học, như tiếp cận nội dung, tiếp cận nhận thức, tiếp cận hoạt động, tiếp cận triết học và theo nghĩa thông thường. Do có các cách tiếp cận khác nhau nên dẫn đến các khái niệm khác nhau.

Xin đơn cử vài ví dụ: Triết học Mác - Lênin xem khoa học là một trong các lĩnh vực của ý thức xã hội mà ý thức xã hội là "phương diện sinh hoạt tinh thần của xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong một giai đoạn phát triển nhất định"1. Ý thức xã hội bao gồm các hình thái khác nhau: ý thức chính trị, ý thức đạo đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mĩ, ý thức khoa học, v. Tồn tại xã hội có vai trò quyết định đối với ý thức xã hội. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, Nxb.

Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2016, tr. 11 ý thức xã hội có tính độc lập tương đối so với tồn tại xã hội, có khả năng tác động trở lại đối với tồn tại xã hội và tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức. "Khoa học là một hình thái ý thức xã hội phản ánh hiện thực khách quan, tạo ra hệ thống chân lý về thế giới. Hệ thống chân lý này được diễn đạt bằng các khái niệm, phạm trù trừu tượng, những nguyên lý khái quát, những giả thuyết, học thuyết,.

Khoa học không những hướng vào giải thích thế giới mà còn nhằm cải tạo thế giới. Khoa học làm cho con người mạnh mẽ trước thiên nhiên, bắt thiên nhiên phục vụ lợi ích của mình"1. Một đặc điểm quan trọng của khoa học là những luận điểm, nguyên lý là hệ thống chân lý khách quan. Chân lý chỉ có một, được thực tiễn kiểm nghiệm.

Thực tiễn là nguồn gốc, tiêu chuẩn của nhận thức, là nhân tố kích thích phát triển khoa học. Quy luật đặc biệt của nhận thức khoa học là tư tưởng khoa học tiên tiến thường đi trước thời đại, vượt lên trên trình độ và yêu cầu của thực tiễn. Khoa học không có giới hạn trong sự phát triển vì tư duy con người không có giới hạn trong nhận thức. Khoa học có tính độc lập tương đối so với các hình thức ý thức xã hội khác.

Tất cả các hình thái ý thức có liên hệ với nhau và đều là đối tượng nghiên cứu của khoa học. Khoa học là một hệ thống các tri thức về thế giới khách quan. Khoa học bao gồm một hệ thống tri thức về ___________ 1. Phạm Viết Vượng: Phương pháp nghiên cứu khoa học, Nxb.

Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 1997, tr. 12 quy luật của vật chất và sự vận động của vật chất, những quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy. Có hai loại tri thức: tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học. Hệ thống tri thức này hình thành trong lịch sử và không ngừng phát triển trên cơ sở thực tiễn xã hội.

Tri thức kinh nghiệm là những hiểu biết được tích lũy qua hoạt động sống hằng ngày, trong mối quan hệ giữa con người với con người và giữa con người với thiên nhiên. Quá trình này giúp con người hiểu biết về sự vật, về cách quản lý thiên nhiên và hình thành mối quan hệ giữa những con người trong xã hội. Tri thức kinh nghiệm được con người không ngừng sử dụng và phát triển trong hoạt động thực tế. Tuy nhiên, tri thức kinh nghiệm chưa thật sự đi sâu vào bản chất, chưa thấy được hết các thuộc tính của sự vật và mối quan hệ bên trong giữa sự vật và con người.

Vì vậy, tri thức kinh nghiệm chỉ phát triển đến một hiểu biết giới hạn nhất định, nhưng tri thức kinh nghiệm là cơ sở cho sự hình thành tri thức khoa học. Tri thức khoa học là những hiểu biết được tích lũy một cách có hệ thống nhờ hoạt động nghiên cứu khoa học, các hoạt động này có mục tiêu xác định và sử dụng phương pháp khoa học. Tri thức khoa học thường được biểu hiện dưới dạng các khái niệm, quy luật, định luật, định lý, học thuyết,. Không giống như tri thức kinh nghiệm, tri thức khoa học dựa trên kết quả quan sát, thu thập được qua những thí nghiệm và các sự kiện xảy ra ngẫu nhiên trong hoạt động xã hội, trong tự nhiên.

Tri thức khoa học được tổ chức trong khuôn khổ các ngành 13 và bộ môn khoa học như: triết học, sử học, kinh tế học, toán học, sinh học,. Như vậy, tri thức khoa học là kết quả của quá trình nhận thức có mục đích, có kế hoạch, có phương pháp và do đội ngũ các nhà khoa học thực hiện. Với nhận thức như trên, các nhà khoa học Xôviết, đưa ra khái niệm: "Khoa học là hệ thống tri thức về tự nhiên, về xã hội và tư duy, về những quy luật phát triển khách quan của tự nhiên, xã hội, tư duy, hệ thống tri thức này hình thành trong lịch sử và không ngừng phát triển trên cơ sở thực tiễn xã hội"1. Đây là cách tiếp cận nội dung được đông đảo các nhà nghiên cứu chấp nhận.

Định nghĩa về khoa học được chấp nhận phổ biến rằng khoa học là tri thức tích cực đã được hệ thống hóa. Khoa học là hoạt động xã hội đặc biệt. Với cách tiếp cận hoạt động, khoa học được hiểu là một hoạt động đặc biệt của con người, giống như hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Mục đích của hoạt động khoa học là khám phá bản chất, các quy luật vận động của thế giới để vận dụng vào sản xuất và đời sống xã hội.

Thực chất hoạt động khoa học là phát minh, sáng tạo ra tri thức mới cho loài người. Ngoài ra, khoa học còn được hiểu theo nghĩa thông thường. Khoa học là sự sắp xếp hợp lý, lôgích theo trật tự. Ở đây muốn nói đến nếp sống khoa học.

Đại bách khoa toàn thư Liên Xô, Nxb. Bách khoa toàn thư, Mátxcơva, 1981, quyển XIX, tr. 14 Trong Tiếng Việt, "khoa học", "kỹ thuật" và "công nghệ" đôi khi được dùng với nghĩa tương tự nhau hay được ghép lại với nhau (chẳng hạn "khoa học kỹ thuật"). Tuy vậy, khoa học khác với kỹ thuật và công nghệ.

Kỹ thuật là việc ứng dụng kiến thức khoa học, kinh tế, xã hội và thực tiễn để thiết kế, xây dựng và duy trì các cấu trúc, máy móc, thiết bị, hệ thống, vật liệu và quá trình. Còn công nghệ là sự tạo ra, sự biến đổi, sử dụng kiến thức về các công cụ, máy móc, kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp, hệ thống và phương pháp tổ chức, nhằm giải quyết một vấn đề, cải tiến một giải pháp đã tồn tại, đạt được một mục đích, hay thực hiện một chức năng cụ thể. Đặc điểm của khoa học Trước hết, khoa học gắn rất chặt với thực tiễn nên khoa học có tính thực tiễn. Tính thực tiễn của khoa học thể hiện ở chỗ khoa học có nguồn gốc từ thực tiễn, được kiểm nghiệm trong hoạt động thực tiễn và phải được vận dụng vào thực tiễn.

Đặc điểm thứ hai của khoa học là sản phẩm của khoa học phải được chứng minh bằng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Một đặc điểm khác của khoa học là có tính tiên đoán, tính dự báo. Những tư tưởng khoa học tiên tiến thường đi trước thời đại, vượt lên trên những yêu cầu của hiện tại. Với sự am tường về lịch sử - văn hóa dân tộc, dịch học phương Đông, phép biện chứng duy vật,.

Hồ Chí Minh đã có những dự báo chính xác về Chiến tranh thế giới thứ 15 hai và cách mạng Việt Nam. Ví dụ: Trả lời câu hỏi: Năm nay tình hình thế giới và trong nước sẽ thế nào? Trong bài "Năm mới, công việc mới" trên báo Việt Nam độc lập, số 114, năm 1942, Bác khẳng định: "Ta có thể quyết đoán rằng, Nga nhất định thắng, Đức nhất định bại; Anh - Mỹ sẽ được, Nhật Bản sẽ thua. Đó là một dịp rất tốt cho dân ta khởi nghĩa đánh đuổi Pháp, Nhật, làm cho Tổ quốc ta được độc lập, tự do"1. Gia Cát Lượng, thời Tam Quốc của Trung Quốc, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm thời hậu Lê nước Việt Nam ta cũng có những dự đoán thiên tài.

Một đặc điểm nữa của khoa học là không có giới hạn trong sự phát triển. Khoa học luôn luôn vận động và ngày càng hoàn thiện cùng với khả năng nhận thức và trình độ phát triển của khoa học. Cuối cùng, là thành tựu nghiên cứu khoa học ngày càng được ứng dụng nhanh hơn vào thực tiễn. Tiêu chí một bộ môn khoa học Để được gọi là một bộ môn khoa học cần phải đáp ứng các tiêu chí sau2: Thứ nhất, một bộ môn khoa học cần có đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu là bản thân sự vật, hiện tượng được đặt trong phạm vi quan tâm của bộ môn khoa học. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2011, t. Vũ Cao Đàm: Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb.

Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, 1999, tr. 16 Bộ môn khoa học nào cũng có đối tượng nghiên cứu riêng. Nếu cùng một sự vật, hiện tượng thì bộ môn khoa học phải nghiên cứu các khía cạnh khác nhau của sự vật, hiện tượng. Ví dụ: đối tượng nghiên cứu của lịch sử quan hệ quốc tế xem quan hệ quốc tế như kết quả hoạt động trên trường quốc tế của chủ thể, nhất là chủ thể quốc gia - dân tộc và các tổ chức quốc tế liên chính phủ.

Lịch sử quan hệ quốc tế không đơn thuần là tổng hợp lịch sử chính sách đối ngoại của các chủ thể riêng biệt. Nhiệm vụ của bộ môn khoa học này chỉ ra rằng, các sự kiện hay các sự kiện quốc tế khác đã xảy ra như thế nào và tại sao? Lực lượng chính trị nào gây ra chúng, ảnh hưởng của chúng đến tiến trình, kết cục của các sự kiện. Tuy nhiên, nhiệm vụ của lịch sử quan hệ quốc tế là cũng là nghiên cứu chính sách đối ngoại của các nước, vì các nước là chủ thể tham gia quan hệ quốc tế. Không nghiên cứu chính sách đối ngoại của các nước riêng biệt thì lịch sử quan hệ quốc tế có thể trở thành sơ đồ trừu tượng.

Để làm sáng tỏ chính sách đối ngoại của các nước đòi hỏi phải khám phá mối liên hệ hữu cơ giữa chính trị đối nội và chính trị đối ngoại, làm rõ đặc điểm giai cấp của chính trị và chỉ ra cuộc đấu tranh giai cấp, đảng phái về các vấn đề chính trị đối ngoại.