Ngoại giao và công tác ngoại giao - Sách tham khảo của GS. Vũ Dương Huân

Ngoại giao là nghệ thuật và khoa học quản lý quan hệ giữa các quốc gia thông qua đối thoại, đàm phán và hợp tác. Bài viết phân tích vai trò, nguyên tắc và

• Tác giả: Vũ Dương Huân
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Ngoại giao và công tác ngoại giao
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2018

Tóm tắt

I. Tổng quan về ngoại giao và công tác ngoại giao

Ngoại giao là hoạt động chính thức của nhà nước nhằm thực hiện chính sách đối ngoại. Hoạt động này dựa trên thương lượng, đàm phán và các biện pháp hòa bình. Mục tiêu là bảo vệ lợi ích quốc gia trên trường quốc tế. Công tác ngoại giao bao trùm nhiều lĩnh vực rộng lớn. Nó gồm ngoại giao chính trị, kinh tế và văn hóa. Mỗi lĩnh vực có vai trò riêng nhưng bổ sung cho nhau. Ngoại giao phát triển qua nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau. Từ hình thức sơ khai, nó trở thành nghệ thuật tinh vi. Người làm ngoại giao cần bản lĩnh và sự khéo léo. Họ đại diện cho quốc gia trong mọi cuộc tiếp xúc. Công tác ngoại giao đòi hỏi tri thức và kỹ năng sâu rộng. Nó kết nối quốc gia với cộng đồng quốc tế. Vai trò của ngoại giao ngày càng quan trọng trong hội nhập. Đất nước muốn phát triển phải dựa vào ngoại giao vững mạnh. Đây là công cụ giữ gìn hòa bình và ổn định bền vững.

1.1. Khái niệm và bản chất của ngoại giao

Ngoại giao là công cụ thực hiện chính sách đối ngoại của nhà nước. Bản chất của nó là giải quyết vấn đề bằng biện pháp hòa bình. Đàm phán và thương lượng là phương thức cốt lõi. Ngoại giao tránh dùng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Nó thể hiện ý chí và lợi ích của một quốc gia. Hoạt động này diễn ra cả song phương lẫn đa phương. Người làm ngoại giao phải hiểu rõ luật pháp quốc tế. Họ cần nắm vững nghệ thuật ứng xử và giao tiếp. Ngoại giao đòi hỏi sự kiên trì và linh hoạt cao độ. Đây là nền tảng cho mọi quan hệ đối ngoại bền vững.

1.2. Phân loại và lịch sử phát triển ngoại giao

Ngoại giao được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Có ngoại giao song phương và ngoại giao đa phương. Có ngoại giao chính trị, kinh tế và văn hóa riêng biệt. Mỗi loại phục vụ một mục tiêu cụ thể của quốc gia. Lịch sử ngoại giao trải dài qua hàng nghìn năm. Thời cổ đại, các quốc gia cử sứ giả trao đổi thư tín. Dần dần, cơ quan đại diện thường trú ra đời. Hệ thống ngoại giao hiện đại hình thành rõ nét. Công ước Viên đặt nền móng pháp lý quan trọng. Ngày nay, ngoại giao mang tính toàn diện và chuyên nghiệp.

II. Phân tích cơ quan và thư tín trong công tác ngoại giao

Nhà nước thực hiện ngoại giao qua hệ thống cơ quan chuyên trách. Bộ Ngoại giao đứng đầu hệ thống đối ngoại của quốc gia. Bên dưới là các cơ quan đại diện ở nước ngoài. Đại sứ quán và lãnh sự quán là hai loại hình chính. Mỗi cơ quan có chức năng và nhiệm vụ cụ thể rõ ràng. Cơ quan đại diện bảo vệ lợi ích quốc gia tại nước sở tại. Họ thúc đẩy quan hệ hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Người đứng đầu cơ quan trải qua thủ tục bổ nhiệm chặt chẽ. Hàm và cấp ngoại giao được quy định nghiêm ngặt. Thư tín ngoại giao là công cụ liên lạc chính thức. Công hàm và bị vong lục có giá trị pháp lý cao. Soạn thảo công văn ngoại giao đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Một sai sót nhỏ có thể gây hậu quả lớn. Vì vậy người soạn thảo phải hết sức cẩn trọng. Đây là vấn đề then chốt trong công tác ngoại giao.

2.1. Hệ thống cơ quan quan hệ đối ngoại

Cơ quan quan hệ đối ngoại chia thành hai nhóm chính. Nhóm trong nước gồm Bộ Ngoại giao và các bộ liên quan. Nhóm ngoài nước gồm cơ quan đại diện ngoại giao và lãnh sự. Bộ Ngoại giao tham mưu cho Chính phủ về đối ngoại. Nó quản lý thống nhất hoạt động ngoại giao quốc gia. Cơ quan đại diện thường trú đặt tại nước tiếp nhận. Việc thiết lập quan hệ cần sự công nhận lẫn nhau. Cơ cấu tổ chức cơ quan đại diện khá phức tạp. Thành viên gồm viên chức ngoại giao và nhân viên hành chính. Mỗi vị trí đảm nhận trách nhiệm riêng biệt.

2.2. Thư tín và văn kiện ngoại giao

Thư tín ngoại giao có nhiều loại với giá trị khác nhau. Công hàm là hình thức trao đổi phổ biến nhất. Bị vong lục ghi lại nội dung trao đổi quan trọng. Một số công văn đặc biệt có ý nghĩa pháp lý lớn. Soạn thảo cần tuân thủ thể thức và lễ nghi quốc tế. Ngôn từ phải chính xác, lịch thiệp và rõ ràng. Văn kiện ngoại giao gồm điều ước và hiệp định. Chúng ràng buộc các bên về mặt pháp lý. Người soạn thảo phải lưu ý từng chi tiết nhỏ. Sự cẩn trọng là yêu cầu bắt buộc hàng đầu.

III. Phương pháp và kỹ năng trong công tác ngoại giao

Công tác ngoại giao đòi hỏi nhiều kỹ năng chuyên biệt. Tiếp xúc và đàm thoại là kỹ năng nền tảng quan trọng. Người làm ngoại giao phải chuẩn bị kỹ trước mỗi cuộc gặp. Họ cần nắm rõ đối tượng và mục tiêu tiếp xúc. Nghệ thuật đàm thoại quyết định thành công của cuộc gặp. Sau tiếp xúc, việc ghi chép và báo cáo rất cần thiết. Công tác nghiên cứu và thông tin giữ vai trò cốt lõi. Thông tin phải chính xác, kịp thời và đầy đủ. Nguồn thông tin cần được kiểm chứng cẩn thận. Đàm phán quốc tế là đỉnh cao của nghệ thuật ngoại giao. Kỹ thuật đàm phán cần được rèn luyện liên tục. Phong cách dân tộc ảnh hưởng đến cách đàm phán. Lễ tân ngoại giao bảo đảm nghi thức trang trọng. Ngôi thứ và cách sắp xếp chỗ phải đúng quy tắc. Mọi kỹ năng đều phục vụ lợi ích quốc gia tối cao.

3.1. Kỹ năng tiếp xúc và đàm phán ngoại giao

Tiếp xúc ngoại giao có tầm quan trọng đặc biệt. Nó mở đường cho hợp tác và giải quyết tranh chấp. Người làm ngoại giao xác định rõ đối tượng tiếp xúc. Họ chuẩn bị nội dung và phương án đàm thoại chu đáo. Nghệ thuật lắng nghe và thuyết phục rất cần thiết. Đàm phán quốc tế đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện. Mỗi nhượng bộ phải tính toán kỹ về lợi ích. Phong cách dân tộc tạo nét riêng trong đàm phán. Hiểu văn hóa đối tác giúp tăng hiệu quả thương lượng. Sau đàm phán, kết quả cần được ghi nhận chính xác.

3.2. Công tác nghiên cứu thông tin và lễ tân

Công tác nghiên cứu cung cấp cơ sở cho quyết định. Thông tin ngoại giao phải đạt yêu cầu cao về chất lượng. Nó cần chính xác, kịp thời và có giá trị thực tiễn. Nguồn thông tin đa dạng nhưng phải được xử lý kỹ. Các hình thức báo cáo giúp truyền đạt thông tin hiệu quả. Lễ tân ngoại giao thể hiện sự tôn trọng và bình đẳng. Nghi thức đón tiếp lãnh đạo cấp cao rất trang trọng. Ngôi thứ ngoại giao tuân theo quy tắc quốc tế nghiêm ngặt. Tiệc ngoại giao và cách xưng hô đều có chuẩn mực. Lễ tân góp phần xây dựng hình ảnh quốc gia.

IV. Ứng dụng và định hướng ngoại giao toàn diện

Ngoại giao hiện đại hướng tới sự toàn diện và đồng bộ. Việt Nam triển khai nền ngoại giao toàn diện rõ nét. Toàn diện về chủ thể gồm đối ngoại Đảng, Nhà nước và nhân dân. Toàn diện về lĩnh vực với bốn trọng tâm gắn kết. Đó là chính trị, kinh tế, văn hóa và công tác kiều bào. Ngoại giao kinh tế tranh thủ nguồn lực phát triển đất nước. Nó tạo sự đan xen lợi ích giữa các quốc gia. Ngoại giao văn hóa quảng bá hình ảnh và bản sắc dân tộc. Thông tin đối ngoại lan tỏa quan điểm chính thức ra thế giới. Ngoại giao đa phương nâng cao vị thế quốc gia. Việt Nam tham gia tích cực vào các diễn đàn quốc tế. Mục tiêu là giữ vững môi trường hòa bình ổn định. Đồng thời bảo vệ vững chắc độc lập và chủ quyền. Ngoại giao toàn diện là chìa khóa cho hội nhập sâu rộng. Đây là định hướng chiến lược lâu dài của đất nước.

4.1. Ngoại giao kinh tế và văn hóa

Ngoại giao kinh tế phục vụ trực tiếp sự phát triển. Nó tranh thủ vốn, công nghệ và thị trường bên ngoài. Bộ Ngoại giao chủ trì các hoạt động kinh tế đối ngoại. Cơ quan đại diện hỗ trợ doanh nghiệp vươn ra thế giới. Ngoại giao văn hóa quảng bá giá trị và bản sắc Việt Nam. Nó xây dựng cơ sở pháp lý và chính sách rõ ràng. Việt Nam tích cực hợp tác với UNESCO trên nhiều mặt. Hai lĩnh vực này bổ trợ cho ngoại giao chính trị. Chúng tạo nền tảng cho quan hệ hợp tác bền vững. Hiệu quả của chúng góp phần nâng cao vị thế quốc gia.

4.2. Ngoại giao đa phương và hội nhập quốc tế

Ngoại giao đa phương ngày càng giữ vai trò trung tâm. Nó diễn ra qua các hội nghị và tổ chức quốc tế. Việt Nam chủ động tham gia điều ước quốc tế đa phương. Quá trình này nâng cao tiếng nói của đất nước. Hội nghị quốc tế cấp chính phủ tuân theo quy trình chặt chẽ. Ngoại giao đa phương mở rộng quan hệ với nhiều đối tác. Nó trải dài từ tiểu vùng đến phạm vi toàn cầu. Việt Nam đóng góp tích cực vào hòa bình thế giới. Hội nhập quốc tế gắn liền với lợi ích quốc gia. Đây là xu thế tất yếu của thời đại hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Năm 1897, Đức đã dùng biện pháp ngoại giao này chiếm cảng Giao Châu, Trung Quốc. Hiện nay vẫn có kẻ dùng ngoại giao pháo hạm để thực hiện mục đích đen tối của mình. Ngoại giao đôla Là khái niệm gắn với hoạt động chính trị đối ngoại của Mỹ vì lợi ích của giới doanh nghiệp.

Lần đầu tiên khái niệm này được sử dụng trong chính sách đối ngoại của Tổng thống W. Taft vào cuối năm 1912, khi ông tuyên bố thay súng đạn bằng đôla, một công cụ bành trướng kinh tế Mỹ, và những biện pháp gây áp lực mạnh được thay thế bằng biện pháp kinh tế. Sử dụng đòn bẩy tài chính thay thế cho chính sách cửng rắn "Cái gậy lớn" nhằm đạt được mục tiêu chiến lược mà học thuyết Monroe và học thuyết "Cửa mở" đã xác định, khuyến khích các hoạt động đầu tư, cho vay tại các nước Mỹ Latinh. Chính quyền W.

Taft đã cố gắng ổn định tình hình kinh tế - chính trị, củng cố vị trí của Mỹ ở khu vực Mỹ Latinh, trong đó có khu vực kênh đào Panama; đồng thời loại dần đầu tư của châu Âu khỏi khu vực Trung Mỹ, Ngoại giao đôla là một phương tiện bảo vệ lợi ích tư bản độc quyền Mỹ, với sự tham gia của những ngân hàng hàng đầu vào chính sách đối 14 ngoại. Ngoại giao đôla của Mỹ được triển khai qua đầu tư cho các dự án xây dựng đường sắt ở Trung Quốc (từ năm 1909), sử dụng ở Haiti, Ôndurát và Nicaragua, nơi mà người ta đã dùng tài chính, kết hợp với thu thuế và can thiệp vũ trang. Với nghĩa rộng, ngoại giao đôla là khái niệm để chỉ toàn bộ phương tiện tài chính được sử dụng vào hoạt động đối ngoại của Mỹ. Ngoại giao ảo Theo nghĩa rộng, ngoại giao ảo là hình thức ngoại giao liên quan đến sự xuất hiện mạng thông tin toàn cầu.

Theo nghĩa hẹp, ngoại giao ảo là việc thông qua các quyết định, phối hợp, liên lạc và thông tin các công việc ngoại giao bằng sự hỗ trợ của công nghệ thông tin. Khái niệm "ngoại giao ảo" xuất hiện giữa thập niên 1990 ở Mỹ, liên khái niệm "quyền lực mềm" do J. quan đến Trước hết, người ta muốn nói đến các phương pháp công nghệ và phương tiện "gây ảnh hưởng mềm" thật sâu sắc đến dư luận xã hội thế giới, thiết lập và nhồi nhét vào nhận thức của dân chúng hệ thống giá trị tư tưởng của Mỹ. Ngoại giao ảo cũng còn có nghĩa là xây dựng hoạt động của các đại sứ quán, cơ quan lãnh sự, phái đoàn đại diện tại các tổ chức quốc tế, đào tạo cán bộ ngoại giao với chất lượng cao, nhằm nắm được các kỹ năng tuyên truyền, vận động dư luận khác nhau và những công cụ kỹ thuật cao, Cách mạng thông tin dựa trên xu thế toàn cầu hoá đã nhanh chóng làm thay đổi cơ bản thế giới, cho nên nắm được kỹ năng ngoại giao ảo là một thành tố rất quan trọng của ngoại giao hiện đại.

Ngoại giao hiện đại đang được cải cách bởi những biến đổi trong bản chất và cấu trúc công tác ngoại giao, hình thành những quan điểm ngoại giao và chiến lược quan hệ quốc tế của kỹ thuật công nghệ thông tin, bao gồm việc xác định những tư tưởng, giá trị, quy phạm, luật lệ và đạo đức dưới ảnh hưởng của ngoại giao ảo, có thể được các chủ thể của quan hệ quốc tế như đại diện nhà nước, các tổ chức phi chính phủ sử dụng. Điều đó có nghĩa là quan điểm "quyền lực cứng" đang dần biến mất khỏi chương trình nghị sự và quan điểm mới đã được bổ sung cơ bản các chiến lược khác nhau liên quan đến "quyền lực mềm”. Ngoại giao phòng ngừa Ngoại giao phòng ngừa được đề cập trong Hiến chương Liên hợp quốc và được vận dụng thường xuyên vào những năm 60 thế kỷ XX trong các cuộc xung đột khu vực nhằm ngăn không cho các cuộc xung đột bị lôi kéo vào sự đối đầu giữa hai siêu cường Xô Mỹ. Sau Chiến tranh lạnh, ngoại giao phòng ngừa được hiểu rộng hơn, là “hành động để phòng ngừa tranh chấp nảy sinh giữa các bên, không để các tranh chấp hiện có leo thang thành xung đột và hạn chế sự lan rộng của xung đột một khi đã bùng phát”1.

Một vị tổng thư ký Liên hợp quốc cho rằng, ngoại giao phòng ngừa có tầm quan trọng ngang với các công việc như kiến tạo hoà bình, giữ gìn hoà bình, thực thi hoà bình và xây dựng hoà bình, là ưu tiên chính trị quan trọng của nhiều tổ chức quốc tế và khu vực như Liên minh châu Phi, Liên 1. Boutros-Boutros Ghali: An Agenda for Peace: Preventive, Peacemaking and Peacekeeping, United Nations, 17-6-1992. 15 minh châu Âu, Cộng đồng các quốc gia độc lập. Trong ngoại giao phòng ngừa đã diễn ra nhiều cuộc trao đổi rất sôi nổi tại Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF), các cuộc họp của Hội đồng hợp tác an ninh châu Á - Thái Bình Dương (CSCAP).

Các nguyên tắc của ngoại giao phòng ngừa: - Tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau; - Kiềm chế, không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác, tránh hợp tác an ninh trực tiếp chống lại một nước hay bên thứ ba; - Sự nhất trí của các bên liên quan trực tiếp là điều kiện tiên quyết triển khai ngoại giao phòng ngừa; - Giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hoà bình, tránh sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ lực; - Thực hiện chính sách quốc phòng phòng vệ, không đe doạ hay làm phương hại an ninh và ổn định của quốc gia khác bằng lực lượng quân sự của mình; -Tăng cường hợp tác cùng có lợi và giao lưu hữu nghị giữa các dân tộc; - Xử lý quan hệ giữa các quốc gia và triển khai hợp tác xây dựng lòng tin, ngoại giao phòng ngừa phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của Hiến chương Liên hợp quốc, năm nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình và những quy phạm pháp luật quốc tế đã được công nhận rộng rãi. Các biện pháp ngoại giao phòng ngừa: - Nỗ lực xây dựng lòng tin (minh bạch thông tin, trao đổi thông tin); - Xây dựng thiết chế (thiết chế chính thức, thiết chế không chính thức nhằm tham khảo, trao đổi ý kiến giữa các nhân vật thực hiện ngoại giao phòng ngừa); - Xây dựng chuẩn mực ứng xử; - Có hệ thống cảnh báo sớm (tăng cường quân đội, nạn đói, nạn di cư.); - Tìm kiếm sự thật; - Phái đoàn thiện chí; - Vai trò liên lạc của bên thứ ba hay trung gian. Ngoại giao nhân quyền Ngoại giao nhân quyền lần đầu tiên xuất hiện ở Mỹ năm 1966 do Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ St. David Newson để xưởng, là chính sách ngoại giao lấy nội dung nhân quyền làm nguyên tắc, hòn đá tảng trong quan hệ đối ngoại của Mỹ, Ngoại giao nhân quyền Mỹ được thực hiện từ thời Tổng thống Carter cho đến nay và đã trở thành một quốc sách cơ bản của Mỹ.

Tư tưởng cơ bản của ngoại giao nhân quyền là phát triển quan hệ song phương với các nước trên thế giới, không dựa vào năm nguyên tắc chung sống hoà bình và các tiêu chuẩn của luật pháp quốc tế, mà dựa vào giá trị Mỹ, dân chủ, nhân quyền kiểu Mỹ. Với chiêu bài "dân chủ, nhân quyền, tự do tôn giáo", Mỹ can thiệp vào công việc nội bộ của nhiều nước trên thế giới. Chính sách ngoại giao nhân quyền của Mỹ bị nhiều nước phê phán. Ngoại giao công chúng Ngoại giao công chúng (public diplomacy) là hình thức ngoại giao mới.

Khái niệm ngoại giao công chúng được Edmund Gullion, nhà ngoại giao Mỹ sử dụng lần đầu tiên vào năm 1965 khi ông thành lập Trung tâm Ngoại giao Công chúng Eward R.Murrow thuộc Trường Luật. Theo ông, "ngoại giao công chúng xử lý những vấn đề liên quan tới tác động của công luận doi với quá trình hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại. Ngoại giao công chúng đề cập những phương diện quan hệ quốc tế bên ngoài khuôn khổ của ngoại giao truyền thống; về định hướng dư luận của chính phủ ở các nước khác; về máy quan hệ giữa các nhóm lợi ích phi chính phủ của nước này với những nước khác; về thông tin tuyên truyền đối ngoại và tác động chính sách; về thông tin, tiếp xúc giữa các nhà ngoại giao và giới truyền thống nước ngoài; và về các quá trình thông tin, giao lưu giữa các nền văn hóa, Trọng tâm của ngoại giao công chúng là luồng thông tin và ý tưởng xuyên quốc gia”1. Mặc dù, khái niệm ngoại giao công chúng mới xuất hiện song hoạt động theo hình thức ngoại giao này đã được tiến hành từ lâu và nay phát triển mạnh và được các quốc gia hết sức coi trọng, nhất là các cường quốc.

Hoàng đế La Mã Frederick II đã phân phát các bản tin sang các khu vực lân bang, người Hy Lạp cổ đại đã xây dựng thư viện khổng lồ tại Alexandria nhằm truyền bá tri thức: trong Chiến tranh thế giới thứ hai và Chiến tranh lạnh, Liên Xô và Mỹ rất chú trọng ngoại giao công chúng nhằm thu phục con tim và khối óc trong cuộc đối đầu ý thức hệ. Năm 1941, Liên Xô thành lập Cục Thông tin Xôviết (Sovinformburo). Năm 1942, Mỹ thành lập Văn phòng Thông tin chiến tranh và năm 1953 thành lập Cục Thông tin Hoa Kỳ (USIA). Trong những năm gần đây, đặc biệt từ sau sự kiện 11 tháng 9, Mỹ để cao ngoại giao công chúng nhằm khôi phục lại hình ảnh, uy tín chính trị quốc tế, một nhân tố trong sức mạnh quốc gia và được gọi là "sức mạnh mềm".

Để phục vụ cho thuyết "sự trỗi dậy hòa bình" của mình, Trung Quốc rất chú trọng phát huy sức mạnh mềm" trên toàn thế giới nhằm thu hút sự chú ý và thuyết phục dư luận nước ngoài thông qua các yếu tố như hình ảnh, uy tín, năng lực giao tiếp, mức độ cởi mở của xã hội, tính gương mẫu của chính quyền và sức hấp dẫn của nền văn hóa2. Ngoại giao công chúng phát triển nhanh là do Chiến tranh lạnh chấm dứt, không còn đối đầu theo ý thức hệ: toàn cầu hóa phát triển, xu thế hội nhập, liên kết, mở cửa ngày càng sâu rộng, các quốc gia ngày nay phải xử lý một mạng lưới các mối quan hệ chằng chịt, phức tạp, đa chiều: xu hướng độc lập, tự chủ của các quốc gia - dân tộc trong việc xác lập, tạo dựng cho mình các giá trị, bản sắc nhằm chống lại những tác động, hệ lụy tiêu cực của tiến trình toàn cầu hóa, v.