Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp dạy học Văn do Giáo sư Phan Trọng Luận chủ biên cùng các tác giả Trương Dĩnh, Nguyễn Thanh Hùng và Trần Thế Phiệt biên soạn, do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành (in lần thứ 9). Trong chương trình đào tạo đại học và cao đẳng sư phạm ngành Ngữ văn, tác phẩm giữ vai trò là giáo trình chuẩn quy định nội dung học phần lý luận và phương pháp dạy học bộ môn.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung trang bị cho người học hệ thống tri thức phương pháp luận bộ môn vững chắc, chuẩn bị năng lực giải quyết các tình huống sư phạm đa dạng trong thực tiễn dạy học phổ thông. Giáo trình xác định người học cần nắm vững quy luật đặc thù của bộ môn, từ bản chất lao động dạy học văn đến cơ chế tiếp nhận văn học của học sinh.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình không đi sâu vào các biện pháp kỹ thuật biệt lập hay những vấn đề giảng dạy vi mô, mà tiếp cận theo quan điểm hệ thống - cấu trúc. Quá trình dạy học văn được xem xét trong mối quan hệ đa chiều giữa giáo viên, học sinh và văn bản tác phẩm nghệ thuật.

Điểm đặc sắc của giáo trình thể hiện ở việc xác lập luận điểm coi học sinh là chủ thể cảm thụ và sáng tạo. Giáo trình vận dụng các thành tựu của lý thuyết tiếp nhận văn chương và lý luận dạy học hiện đại, khẳng định nguyên lý: hiệu quả phát triển văn học ở người học không bắt nguồn từ những tác động cơ học hình thức bên ngoài, mà phát sinh từ sự vận động tự giác bên trong của chính chủ thể học sinh.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Phần thứ nhất của tài liệu mang tên "Những vấn đề lí luận chung về bộ môn", được cấu trúc thành hai chương trọng tâm:

  • Chương I: Khoa học về phương pháp dạy học văn: Khảo sát lịch sử nghiên cứu bộ môn qua các giai đoạn (trước và sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, bước phát triển từ sau năm 1960). Xác định đối tượng nghiên cứu riêng biệt là quá trình dạy học môn văn trong nhà trường; phân tích bốn nhiệm vụ khoa học cơ bản của bộ môn; hệ thống hóa các phương pháp nghiên cứu lý thuyết và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm.
  • Chương II: Bộ môn văn ở nhà trường phổ thông: Đánh giá lịch sử bộ môn qua các mô hình giáo dục phong kiến, nhà trường thực dân Pháp, nhà trường vùng tạm chiếm miền Nam trước năm 1975 và nhà trường cách mạng. Xác định bản chất hai mặt của môn văn (vừa là nghệ thuật ngôn từ, vừa là môn học); phân tích vị trí, chức năng giáo dục nhân cách; hệ thống hóa các nhiệm vụ giáo dục nhận thức, thẩm mỹ, hành động; thiết lập các nguyên tắc khoa học trong xây dựng chương trình văn học phổ thông.

Logic tiếp nối của giáo trình vận động tuần tự: khởi đầu từ việc xác lập tư cách khoa học độc lập ở Chương I, tiến đến phân tích tiến trình lịch sử, bản chất hai mặt và hệ thống nguyên tắc chỉ đạo việc xây dựng chương trình ở Chương II.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình tích hợp hệ thống nguyên lý và khung lý thuyết khoa học:

  • Hệ thống nguyên lý triết học: Vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin để định hình bản chất môn học, phân tích mối quan hệ giữa nhà trường, đời sống xã hội và sự nghiệp giáo dục nhân cách.
  • Lý thuyết tâm lý học và giáo dục học hiện đại: Tiếp thu lý thuyết tâm lý học hoạt động của Enkônin; lý luận dạy học hiện đại của Danhilốp, Lexecnke, Skatxki, đặt trọng tâm vào vai trò chủ thể nhận thức của người học.
  • Lý thuyết tiếp nhận và thi pháp học: Ứng dụng các nghiên cứu về cảm thụ văn học của Nhikiphorova, phân tích cấu trúc thơ của Lôtman, phân tích văn học của Maimin, Maranxman, Secbina; tiếp thu hệ phương pháp phân tích tác phẩm của Nhicônxki và Ret.
  • Cấu trúc ba yếu tố dạy học: Hoạt động sư phạm được tạo thành bởi sự tương tác hữu cơ giữa giáo viên (chủ thể tổ chức), học sinh (chủ thể cảm thụ, sáng tạo) và bài văn (đối tượng chiếm lĩnh bao gồm tác phẩm nghệ thuật, văn học sử và lý luận văn học).

Kỹ năng phát triển

Giáo trình rèn luyện ba nhóm năng lực nghề nghiệp:

  • Kỹ năng chuyên môn sư phạm: Năng lực phân tích tác phẩm nghệ thuật theo đặc trưng thi pháp loại thể; năng lực tổ chức tiến trình giờ văn kết hợp tính sư phạm chuẩn mực với tính cảm xúc nghệ thuật; khả năng loại bỏ tư duy cơ học, bệnh xã hội học dung tục và chủ nghĩa hình thức trong giảng dạy.
  • Kỹ năng nghiên cứu khoa học giáo dục: Khả năng triển khai các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành như điều tra thực tiễn, quan sát tự nhiên diễn biến tâm lý học sinh, thiết kế câu hỏi phỏng vấn, khảo sát tiết dạy trọn vẹn và thực hiện quy trình thực nghiệm sư phạm.
  • Kỹ năng thiết kế và xử lý chương trình: Năng lực phân tích chương trình dựa trên các tiền đề xã hội học, đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi; khả năng thiết lập mối liên kết liên môn (văn học với lịch sử, chính trị) và gắn kết bài học với định hướng hướng nghiệp tại địa phương.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp tiếp cận sư phạm (pedagogical approach) lấy học sinh làm trung tâm. Mô hình này xác định người học vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa là bạn đọc đích thực có khả năng cảm thụ độc lập. Hoạt động giảng dạy chuyển từ truyền thụ tri thức áp đặt sang tổ chức môi trường sư phạm, định hướng cho học sinh tự giác chiếm lĩnh tác phẩm thông qua hoạt động tâm lý sáng tạo của bản thân.

Nội dung giáo trình sử dụng hệ thống bài tập và nghiên cứu trường hợp (case studies) đúc kết từ thực tiễn lịch sử sư phạm Việt Nam:

  • Phân tích đối sánh các mô hình trường học lịch sử: nhà trường Nho học truyền thống ("thầy đồ, cái tráp, con roi, chiếc chiếu"); nhà trường tư sản thuộc địa thời Pháp (sách giáo khoa của Nguyễn Đỗ Mục, Trần Trọng Kim, Dương Quảng Hàm); phân tích tính chất của các bài văn trong nhà trường vùng tạm chiếm miền Nam trước 1975 ("Cuộc đời cô hàng xén", "Uống trà", "Bốc mộ").
  • Khảo sát dữ liệu thực tiễn từ các hội nghị chuyên đề phương pháp giảng dạy: Sầm Sơn (1961), Hà Nội (1963, 1969), Hải Phòng (1972), Đà Nẵng (1981), Long An (1982).

Về bài tập thực hành (practical exercises), giáo trình hướng dẫn quy trình khảo sát tiết dạy văn học trên lớp – phương pháp thực nghiệm tổng hợp nhằm đánh giá sự vận động của các mối quan hệ sư phạm trong điều kiện tự nhiên. Sinh viên thực hành thiết kế bảng hỏi trưng cầu ý kiến, soạn thảo quy trình phỏng vấn để đo lường hứng thú, thị hiếu thẩm mỹ và kỹ năng văn học của học sinh.

Phương pháp đánh giá (assessment methods) tập trung kiểm tra khả năng xử lý bài toán sư phạm, mức độ am hiểu bản chất hai mặt của môn học và kỹ năng thiết kế tiến trình bài học cân đối giữa tri thức, thẩm mỹ và hành động. Đối với việc tự học, giáo trình yêu cầu người học đối chiếu các nguyên lý lý luận với việc quan sát tiết dạy thực tế, tránh lối học ghi nhớ cơ học.


Điểm nổi bật và cập nhật

Qua các lần xuất bản, đặc biệt từ lần in thứ hai (năm 1996) cho đến lần in thứ 9, giáo trình liên tục được hoàn thiện các luận điểm lý thuyết. So với các tài liệu giảng dạy đầu thập niên 1960 vốn thiên về ứng dụng cơ học lý luận văn học (như các tài liệu của Tạ Phong Châu hay giáo án cấp 2, cấp 3 thời kỳ đầu), giáo trình này cập nhật các thành tựu của thi pháp học, tâm lý học sáng tác và lý thuyết tiếp nhận văn chương.

Về xu hướng học thuật, giáo trình chuyển dịch từ quan niệm coi kiến thức là khối lượng tĩnh tại, cơ học sang quan điểm phát triển năng lực tư duy của chủ thể tiếp nhận. Tài liệu giải quyết triệt để vấn đề khắc phục bệnh xã hội học dung tục, chủ nghĩa nghiệp vụ tầm thường và sự áp đặt chính trị thô bạo lên văn bản nghệ thuật, đưa việc dạy văn trở về đúng bản chất thẩm mỹ ngôn từ.

Về tính ứng dụng và kết nối thực tiễn, giáo trình phản ánh các chỉ đạo học thuật từ tài liệu bồi dưỡng thường xuyên của Vụ Giáo viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo, phát hành năm 1995). Nội dung sách đặt vấn đề thu hẹp khoảng cách giữa văn học học đường với đời sống văn hóa xã hội bên ngoài, đồng thời giải quyết yêu cầu liên kết liên môn (Văn - Sử - Chính trị) nhằm tránh lãng phí thời lượng và trùng lặp thông tin.

Đặc biệt, giáo trình gắn kết chặt chẽ với các định hướng giáo dục thực tiễn: gắn bài học văn với nhiệm vụ kinh tế - xã hội địa phương (phân vùng địa bàn, hướng nghiệp, lao động sản xuất); tiếp thu các chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm Văn Đồng về việc bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt và phát huy sức mạnh giáo dục của nghệ thuật ngôn từ.


Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình Phương pháp dạy học Văn được thiết kế phục vụ các đối tượng cụ thể trong hệ thống đào tạo sư phạm và nghiên cứu giáo dục:

  • Sinh viên đại học và cao đẳng sư phạm: Tài liệu học tập chuyên biệt dành cho sinh viên năm thứ ba và năm thứ tư thuộc khoa Ngữ văn các trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm trên toàn quốc; đồng thời là tài liệu nền tảng cho học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt.
  • Yêu cầu kiến thức tiên quyết (prerequisites): Người học cần hoàn thành hệ thống học phần cơ sở bao gồm: Lịch sử văn học (văn học dân gian, văn học trung đại, văn học hiện đại Việt Nam và văn học thế giới), Lý luận văn học đại cương, Ngôn ngữ học đại cương và Tiếng Việt; cùng các kiến thức cơ bản về Tâm lý học lứa tuổi và Giáo dục học đại cương.
  • Giảng viên chuyên ngành: Giảng viên bộ môn phương pháp sử dụng giáo trình làm khung lý thuyết chuẩn để giảng dạy, biên soạn đề cương bài giảng, hướng dẫn thực tập sư phạm và định hướng đề tài khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ.
  • Cán bộ nghiên cứu và giáo viên phổ thông: Cuốn sách là tài liệu tham khảo nghiệp vụ phục vụ việc tự bồi dưỡng chuyên môn thường xuyên cho giáo viên ngữ văn cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông; đồng thời hỗ trợ chuyên viên tại các Sở Giáo dục và Đào tạo, Viện Khoa học Giáo dục trong việc nghiên cứu phát triển chương trình và biên soạn sách giáo khoa.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên cao học ngành Sư phạm Ngữ văn, giảng viên bộ môn phương pháp dạy học, chuyên viên phụ trách môn học và giáo viên ngữ văn phổ thông có nhu cầu nghiên cứu phương pháp luận chuyên ngành.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần tích lũy tri thức nền tảng về Lịch sử văn học, Lý luận văn học, Ngôn ngữ học tiếng Việt, kết hợp với các nguyên lý cơ bản của Tâm lý học hoạt động và Giáo dục học đại cương.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?
Khác với các tài liệu chỉ liệt kê giáo án mẫu hoặc thủ thuật sư phạm cục bộ, cuốn sách tập trung xây dựng hệ thống phương pháp luận hoàn chỉnh; xác lập bản chất hai mặt của môn văn (nghệ thuật ngôn từ và môn học trường quy) và khẳng định nguyên lý học sinh là chủ thể cảm thụ, sáng tạo.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
Người học cần kết hợp việc nghiên cứu lý thuyết phương pháp luận với việc khảo sát văn bản tác phẩm văn học cụ thể; phân tích đối chiếu các trích đoạn giáo án lịch sử và thực hành các phương pháp điều tra thực tiễn, khảo sát tiết dạy để kiểm chứng lý thuyết.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Người học có thể tham khảo tài liệu bồi dưỡng thường xuyên về Phương pháp giảng dạy Văn học do Vụ Giáo viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) ấn hành năm 1995, cùng các công trình của các tác giả Liên Xô (Secbina, Nhicônxki, Ret) và các chuyên luận phân tích tác phẩm, rèn luyện tư duy văn học của Phan Trọng Luận, Đặng Thai Mai, Đinh Trọng Lạc.


Kết luận

Giáo trình Phương pháp dạy học Văn do Giáo sư Phan Trọng Luận chủ biên là công trình lý luận xác lập cơ sở khoa học cho chuyên ngành phương pháp dạy học ngữ văn tại Việt Nam. Giá trị cốt lõi của tác phẩm thể hiện ở việc giải quyết mối quan hệ hữu cơ giữa tính nghệ thuật ngôn từ và tính chất bộ môn trường quy, xác lập vị thế của học sinh như một bạn đọc đích thực và chủ thể sáng tạo.

Lộ trình tiếp cận học phần được xác định mạch lạc: từ việc nắm vững lịch sử và bản chất đối tượng bộ môn, hiểu rõ các phương diện nhiệm vụ toàn diện (nhận thức, thẩm mỹ, hành động), đến việc vận dụng các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm vào thiết kế bài học và phân tích chương trình học đường. Để mở rộng tri thức, người học cần kết hợp nghiên cứu các chuyên luận tiếp nhận văn học của Nhicônxki, Ret, Secbina cùng hệ thống tài liệu chỉ đạo chuyên môn do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành.