phần mở đầu và phần kết luận, bố cục luận văn của chúng tôi gồm các phần chính sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chƣơng ở THPT Chƣơng 2: Các hình thức tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh trong dạy học tác phẩm văn chƣơng ở nhà trƣờng phổ thông. Chƣơng 3: Một số thiết kế thực nghiệm. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Những tiền đề lý luận 1.
Tâm lý học hoạt động khẳng định hoạt động là yếu tố phát huy tính tích cực của người học 1. Hoạt động góp phần hình thành tâm lý và nhân cách người học Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, các nhà tâm lý học Xô Viết khi tìm hiểu bản chất của quá trình tâm lý con ngƣời đã khẳng định vai trò nền tảng của hoạt động.Vƣgốtxki, ngƣời đặt nền móng cho tâm lý học hoạt động cũng đã chỉ rõ yếu tố ảnh hƣởng trực tiếp đến sự hình thành và phát triển tâm lý con ngƣời chính là hoạt động. Ông khẳng định, nguồn gốc của các chức năng tâm lý cao cấp tồn tại trong con ngƣời nhƣ: tri giác, tƣ duy, vận động… đƣợc phát triển thông qua quá trình phát triển của loài ngƣời và có nguồn gốc xã hội. Những chức năng này ở con ngƣời nói chung và trẻ nhỏ nói riêng đƣợc thể hiện qua hai lần: lần đầu là hoạt động tập thể của hoạt động xã hội (chức năng tâm lý bên ngoài), lần hai là các hoạt động cá nhân (chức năng tâm lý bên trong).
Nhƣ vậy, có thể khẳng định hoạt động chính là nền tảng hình thành nên tâm lý con ngƣời hay nói cách khác, tâm lý là sản phẩm đƣợc tái sinh trong quá trình con ngƣời hoạt động và phát triển. Hoạt động bao giờ cũng tồn tại hai thành tố: khách thể và chủ thể. Mối quan hệ giữa hai thành tố này là quá trình tác động hai chiều. Quá trình thứ nhất: con ngƣời dùng kỹ năng, kỹ xảo tham gia vào việc sáng tạo nên thế giới vật phẩm.
Quá trình thứ hai: quá trình hình thành ý thức và hình thành kỹ năng, kỹ xảo… tức là hình thành nhân cách. Qua hoạt động tƣơng tác giữa khách thể và chủ thể, con ngƣời mới có thể hình thành đƣợc nhân cách của mình. Mối quan hệ tƣơng tác hai chiều này giúp cho chủ thể hoàn thiện đƣợc 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhân cách của bản thân đồng thời thế giới khách thể cũng trở nên đa dạng và phong phú hơn.Lêonchev đã chỉ ra cấu trúc của hoạt động sẽ bao gồm hoạt động bên trong (hoạt động tinh thần) và hoạt động bên ngoài (hoạt động thực tiễn). Nguồn gốc của hoạt động bên trong chính là các hoạt động bên ngoài, thông qua các hoạt động bên ngoài để hình thành nên các hoạt động bên trong.
Tuy nhiên, yếu tố quyết định lớn nhất đến hoạt động chính là tính tích cực của chủ thể. Tính tích cực là thành tố tham gia vào hoạt động và giữ vai trò quan trọng trong hoạt động bởi nó xuất phát từ mục đích, động cơ của chủ thể. Hoạt động sẽ chỉ thực hiện đƣợc ở mức tốt nhất nếu nó phát huy đƣợc cao nhất tính tích cực trong mỗi cá nhân tham gia. Xét trên phƣơng diện phát triển cá thể, các nhà tâm lý học chia hoạt động ra làm bốn loại: hoạt động vui chơi, hoạt động học tập, hoạt động lao động và hoạt động nghỉ ngơi.
Các hoạt động trên quyết định trực tiếp đến việc hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách con ngƣời. Đây cũng chính là những hoạt động theo con ngƣời trong suốt quá trình tồn tại và phát triển. Tuy nhiên ở mỗi giai đoạn tồn tại của con ngƣời bốn loại hoạt động này sẽ chiếm ƣu thế khác nhau. Từ những vấn đề nghiên cứu của tâm lý học hoạt động trên, chúng ta có thể khẳng định, hoạt động chính là yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển nhân cách của con ngƣời.
Tuy nhiên, hoạt động chỉ thực hiện đƣợc khi chủ thể có động cơ và tồn tại trong sự hợp tác giữa các chủ thể. Nhân tố quyết định sự thành công của hoạt động chính là tính tích cực của chủ thể. Nếu chủ thể không xây dựng đƣợc tính tích cực thì hoạt động sẽ không thể đạt đƣợc hiệu quả cao. Những vấn đề nghiên cứu trên của tâm lý học hoạt động đã ảnh hƣởng không nhỏ đến quá trình dạy học.
Hoạt động dạy học dựa trên nguyên tắc lấy ngƣời học làm trung tâm, phát huy tính tích cực chủ động của ngƣời học có thể nói đã đƣợc bắt nguồn từ những thành tựu nghiên cứu trong tâm lý 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học hoạt động. Giờ học sẽ chỉ thực sự thành công khi đƣợc bắt nguồn từ chính các hoạt động của học sinh. Hoạt động thúc đẩy sự phát triển trí tuệ và nâng cao hiệu quả lĩnh hội tri thức của người học “Sự phát triển trí tuệ là sự biến đổi về chất trong hoạt động nhận thức”[15,116]. Điều này đã khẳng định sự phát triển của trí tuệ luôn đồng hành cùng hoạt động của chủ thể.
Những năng lực trí tuệ của con ngƣời sẽ đƣợc hình thành thông qua quá trình con ngƣời thực hiện những hành động xã hội tƣơng ứng. Bởi trí tuệ có bản chất hoạt động và đƣợc hình thành trong hoạt động của mỗi cá nhân nên muốn trí tuệ có đƣợc sự phát triển toàn diện con ngƣời cần tham gia vào các hoạt động. Trí tuệ của con ngƣời chỉ thực sự phát triển khi con ngƣời tự mình tìm ra đƣợc những giải pháp tốt nhất trên con đƣờng chiếm lĩnh tri thức. Thông qua những hoạt động chiếm lĩnh tri thức, chủ thể sẽ phát triển toàn diện đƣợc năng lực trí tuệ của bản thân nhƣ: trí nhớ, óc quan sát, tƣởng tƣợng, tƣ duy… Khi chủ thể trải qua càng nhiều hoạt động thì các năng lực này càng đƣợc thúc đẩy và nâng cao hơn.
Bên cạnh đó, thông qua hoạt động, các chỉ số phát triển trí tuệ nhƣ: tốc độ khái quát, tốc độ tƣ duy… và một số kỹ năng giải quyết tình huống của con ngƣời sẽ có điều kiện để phát triển từ đó tạo cho con ngƣời sự linh hoạt, sáng tạo, nhanh nhạy. Nhƣ vậy, chỉ cần qua hoạt động chúng ta cũng có thể đánh giá đƣợc sự phát triển trí tuệ của từng cá nhân trong cộng đồng. Hoạt động còn thúc đẩy tính tích cực của chủ thể trong tiếp nhận tri thức. Chỉ khi chủ thể có đƣợc động cơ thực sự đối với hoạt động thì hoạt động mới có thể đạt đƣợc hiệu quả cao.
Có thể khẳng định hoạt động chính là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa trí tuệ cho con ngƣời. Đối với quá trình dạy học, hoạt động không chỉ thúc đẩy sự phát triển trí tuệ mà nó còn là nhân tố quyết định đến hiệu quả lĩnh hội tri thức của ngƣời học. Học luôn luôn là một hoạt động đòi hỏi tính chủ động, tích cực của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời học. Khi ngƣời học hoạt động thì đó cũng chính là lúc họ hình thành cho mình những năng lực trí tuệ mới và điều này ảnh hƣởng trực tiếp đến chất lƣợng nhận thức của chính ngƣời học.
Tuy nhiên, trong quá trình dạy học, hoạt động học không chỉ diễn ra một chiều mà là sự tƣơng tác hai chiều giữa ngƣời dạy và ngƣời học. Ngƣời dạy qua hoạt động truyền đạt tri thức và ngƣời học qua hoạt động lĩnh hội tri thức sẽ hình thành nên quá trình dạy học. Nội dung, phƣơng pháp, hình thức tổ chức, môi trƣờng dạy học… đều chỉ đƣợc triển khai thông qua hệ thống hoạt động của cả ngƣời dạy và ngƣời học trên. Tuy nhiên, nhân tố ảnh hƣởng trực tiếp đến hiệu quả lĩnh hội tri thức chính là sự chủ động, tự giác của học sinh.
Nếu không thể tạo ra đƣợc sự vận động bên trong của ngƣời học trong quá trình chiếm lĩnh tri thức thì hoạt động dạy học sẽ không thể mang lại hiệu quả nhƣ mong muốn. Mặt khác, một trong những mục tiêu quan trọng của nền giáo dục hiện đại chính là phát huy tính tích cực, sáng tạo, chủ động của học sinh. Mục tiêu này chỉ đạt đƣợc hiệu quả khi quá trình dạy học đƣợc bắt nguồn từ chính hoạt động của học sinh và hoạt động của giáo viên. Nhƣ vậy, có thể rút ra kết luận: hoạt động chính là nền tảng để phát huy tính tích cực của học sinh.
Riêng đối với bộ môn Ngữ văn – một bộ môn thƣờng tạo tâm lý khó tiếp nhận cho học sinh, việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh càng phải đƣợc chú trọng hơn. Dạy học Ngữ văn nói chung và dạy học tác phẩm văn chƣơng nói riêng, nếu lấy hoạt động của ngƣời học làm trung tâm chắc chắn sẽ mang lại hiệu quả nhƣ mong muốn. Tích cực hóa hoạt động chính là một cách để chúng ta giúp cho những tác phẩm văn chƣơng đến gần hơn với ngƣời học. Điều đó lý giải tại sao càng ngày càng có nhiều những nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề tích cực hóa hoạt động ngƣời học với mục đích đổi mới và nâng cao hiệu quả cho giờ học Ngữ văn ở Trung học phổ thông.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tích cực hóa hoạt động học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương là các hoạt động nhằm khởi động quá trình tâm lý tiếp nhận của học sinh Hoạt động đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận tri thức của học sinh, chính vì vậy, tích cực hóa hoạt động của học sinh trong bất kỳ một giờ học nào cũng là điều cần thiết. Giờ học tác phẩm văn chƣơng cũng không nằm ngoài quy luật chung đó. Tích cực có thể đƣợc hiểu là “có ý nghĩa, có tác dụng khẳng định, thúc đẩy sự phát triển; tỏ ra chủ động, có những hoạt động nhằm tạo ra sự biến đổi theo hướng phát triển; hăng hái, tỏ ra nhiệt tình đối với nhiệm vụ, đối với công việc” [16,1181].
Trang từ điển mở Vi.org cũng khẳng định tích cực là “dùng hết sức mình để làm; có tác dụng xây dựng, trái với tiêu cực”. Qua những cách định nghĩa trên, chúng ta thấy tích cực là tính từ để chỉ những hoạt động mang tính xây dựng, tạo ra sự biến đổi, thúc đẩy sự phát triển. Tích cực hóa hoạt động sẽ mang lại sự đổi mới, phát triển trong quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh.